Toplumcu gerçekçi şiir

Esen, destan konusunu çalışırken defterine bir kural koymuştu: «Destan yüce dille yazılır; içinde mutfak, pazar, ekmek parası geçemez. Gündelik konuşma ayrı, destan ayrı.» Cumartesi akşamı mahallede eski bir komşuları yıllar önceki seli anlatıyordu. Adam süslü tek söz kullanmadı. Kimin kum torbası taşıdığını, fırıncının sabaha kadar ekmek dağıttığını, bakkalın çırağının bir yaşlıyı sırtında taşıdığını tek tek adlarıyla saydı. Anlatı ilerledikçe dinleyenlerin sesi kesildi; olay bir mahallenin ortak kahramanlığına dönüşmüştü. Esen eve dönünce kuralına baktı. Duyduğu şeyde hem pazar yerinin dili vardı hem de bir destanın soluğu. Bu derste o iki şeyi bilerek bir araya getiren bir şiir anlayışını tanıyacaksın.

• Toplumcu gerçekçi şiirin sanat anlayışını ve ilkelerini bir parçadaki ipuçlarından çıkarırsın.
• Serbest nazmın ve basamaklı dize düzeninin özelliklerini derse özel bir örnek üzerinde gösterirsin.
• Nâzım Hikmet, Enver Gökçe ve Ahmed Arif'i eserleri ve söyleyişleriyle eşleştirirsin.
• Toplumcu gerçekçi şiiri Beş Hececilerden ve saf şiirden ölçü, dil, konu ve amaç bakımından ayırırsın.

Şiir neye hizmet eder?

Cumhuriyet döneminin şiirini akımlara ayırırken işe yarayan ilk soru, şairin şiirden ne beklediğidir. Bir şair şiiri sözün musikisi için yazar; bir başkası memleketin manzarasını hece ölçüsüyle çizmek için. Toplumcu gerçekçi şiir bu soruya açık bir cevap verir: şiir, toplumun değişmesine katkı veren bir araçtır. Şair kendi iç dünyasını anlatmaktan çok çevresindeki insanların yaşadığı koşulları gösterir ve okuru o koşullar üzerine düşünmeye çağırır. Saf şiirin dizeden ayıklamaya çalıştığı düşünce ve çağrı, bu anlayışta şiiri ayakta tutan taşıyıcı kirişe dönüşür; şiir yine bir şey söylemek ister, hem de yüksek sesle.

Ders kitapları bu anlayışın sosyalist düşünceden beslendiğini belirtir. Dönemin fikir akımlarının siyasi arka planı Tarih akademisinin Cumhuriyet dönemi ünitelerinde ele alınır; burada yalnız şiire yansıyan yönlerine bakıyoruz. Bir akımın ilkelerini bilmek, o akımı benimsemek ya da reddetmek anlamına gelmez; sınavda ölçülen şey bu ilkeleri metinde tanıyabilmektir.

İlkeler: sınavın aradığı beş ipucu

Ders kitaplarında toplumcu gerçekçi şiirin özellikleri şu başlıklar altında toplanır:

• Toplum için sanat. Sanat, toplumsal değişimin bir aracı sayılır. Şiirin bir amacı, bir çağrısı vardır.
• Emekçinin ve köylünün hayatı. Fabrikadaki işçi, tarladaki köylü, limandaki hamal şiirin merkezine yerleşir. Kahraman çoğu kez tek bir kişi değil, bir kalabalıktır.
• Sınıf bilinci. İnsanlar yaşadıkları ekonomik koşullarla birlikte anlatılır; zengin ile yoksul, emeğini satan ile emeğin karşılığını alan arasındaki fark şiirin konusu olur.
• Gündelik dil. Sözcükler konuşulan Türkçeden seçilir; tamlamalı, süslü söyleyişten uzak durulur.
• Hitabet havası. Şair zaman zaman okura ya da bir kalabalığa doğrudan seslenir; şiir, bir meydanda yüksek sesle okunacakmış gibi kurulur.

Bu beş özellik bir arada düşünülmelidir. Gündelik dil tek başına bir şiiri toplumcu yapmaz; Garip şairleri de sade bir dille yazdı. Köylünün hayatı tek başına yetmez; Beş Hececiler de Anadolu'yu anlattı. Akımı ayırt eden, bu malzemenin toplumu değiştirme amacıyla ve sınıf bilinciyle işlenmesidir.

Serbest nazım: kalıbı anlam belirler

«Serbest ölçü» dersinde hece sayısının ve aruz kalıbının birlikte bırakıldığı söyleyişi tanımıştın. Nâzım Hikmet bu söyleyişin Türk şiirindeki en bilinen temsilcisidir ve onun şiir biçimi ders kitaplarında serbest nazım diye anılır. Dizelerin uzunluğunu bir ölçü kalıbı değil, söylenen düşüncenin soluğu belirler. Kafiye zorunlu değildir; şair yerine göre kullanır, yerine göre bırakır.

Nâzım Hikmet'in bu biçimde Rus fütürizminden, özellikle Mayakovski'den etkilendiği ders kitaplarında belirtilir. Bu etkinin en göze çarpan izi basamaklı ya da merdiven biçimli dizedir: tek bir dize birkaç parçaya bölünür ve her parça bir öncekinin bittiği hizadan aşağıda başlar. Sayfada dize, inen bir merdiven gibi görünür. Bölmenin işi okuyuşu yönetmektir: her basamakta göz durur, ses vurgulanır, anlam parça parça açılır.

Metin üzerinde: basamakları okumak

Aşağıdaki parçayı bu derse özel yazdık; kimsenin şiiri sayılmamalı. Basamakların hizası tabloda sütunlarla gösterildi; her satırı soldan sağa, yukarıdan aşağıya oku.

Adım 1: Hece sayısını sına. «Sa-bah al-tı-da» beş, «dü-dük ö-ter» dört, «fab-ri-ka ka-pı-sın-da kırk ki-şi» on hecedir. İkinci bölümde «Kırk ki-şi-nin» dört, «ce-bin-de» üç, «ay-nı ek-mek, ay-nı so-ğuk» sekiz; üçüncüde «Sen» bir, «say on-la-rı» dört, «bi-rer bi-rer, ad-la-rıy-la» sekiz hece tutar. Sayılar hiçbir düzen kurmaz: hece ölçüsü yoktur. Arapça ve Farsça tamlama da bulunmadığından bir aruz kalıbı aramaya gerek kalmaz.

Adım 2: Uyağı ara. Bölüm sonlarındaki «kişi», «soğuk» ve «adlarıyla» birbiriyle ses benzerliği kurmaz. Ahengi uyak değil, «kırk kişi» sözünün bir sonraki bölümün başında yinelenmesi taşır.

Adım 3: Kahramanı bul. Parçada tek bir «ben» yok; fabrika kapısında bekleyen bir kalabalık var. Kişiler aynı ekmeği ve aynı soğuğu paylaşır, yani ortak bir geçim koşulu içinde gösterilir. Bu, sınıf bilincinin şiirdeki karşılığıdır.

Adım 4: Sesin kime döndüğüne bak. Son bölüm «Sen» diye açılır ve okura bir iş verir: onları say. Şair okuru dinleyici olmaktan çıkarıp olayın içine çağırır; hitabet havası buradan doğar.

Adım 5: Basamakların işini söyle. «Sen» sözcüğü tek başına bir basamaktır; okur orada durur ve seslenişin kime yöneldiğini fark eder. Aynı bilgi tek satırda yazılsa vurgu dağılırdı.

Beş adımın sonunda elde kalanlar akımın imzasıdır: serbest nazım, basamaklı dize, emekçi kalabalık, gündelik söz ve okura dönük çağrı.

Nâzım Hikmet: destanı gündelik dille kurmak

Esen'in kuralını bozan şiir anlayışı en açık biçimde Nâzım Hikmet'te görülür. Şair destan havasını yüce bir dille değil, sıradan insanların konuştuğu Türkçeyle kurar; kahramanlarını da hükümdarlar arasında değil, adı tarihe geçmemiş halk insanları arasında arar.

• «Memleketimden İnsan Manzaraları»: Ders kitaplarında destansı bir eser olarak tanıtılır. Çok sayıda kişinin hayatından kesitler sunar ve bu kesitlerle Türkiye'nin geniş bir panoramasını çizer. Tek bir kahraman yoktur; kalabalık bir insan topluluğu vardır. Destansı bir genişlik ile gündelik hayatın ayrıntısı aynı eserde buluşur.
• «Kuvâyi Milliye Destanı»: «Türk destanları» dersinde yapma destanın örneği olarak geçmişti. Konusu Millî Mücadele yıllarıdır; yazarı belli bir şairin kalemiyle biçimlendiği için doğal değil, yapma destandır.
• «Simavne Kadısı Oğlu Şeyh Bedreddin Destanı»: On beşinci yüzyılda yaşamış Şeyh Bedreddin'i ve onun çevresinde gelişen ayaklanmayı konu alır; tarihî bir olay destan söyleyişiyle anlatılır.

Nâzım Hikmet uzun yıllar hapiste kalmış, hayatının son yıllarını yurt dışında geçirmiştir.

Enver Gökçe ve Ahmed Arif: halk söyleyişiyle toplumcu şiir

Toplumcu gerçekçi şiirin her temsilcisi aynı biçimi seçmedi. Enver Gökçe, halk şiirinin biçimlerinden ve türkü söyleyişinden yararlanır; toplumsal konuyu halkın kulağına tanıdık gelen bir sesle verir. Eserleri arasında «Dost Dost İlle Kavga» anılır.

Ahmed Arif, şiirlerini tek bir kitapta topladı: «Hasretinden Prangalar Eskittim». Şiirlerinde Doğu Anadolu'nun insanı, coğrafyası ve konuşma biçimi belirgindir. Ders kitapları onun şiirinde epik ve lirik söyleyişin birleştiğini vurgular: bir yandan kahramanlık ve direnme havası, öte yandan özlem ve sevgi duygusu. Yöresel sözcükler ve halk söyleyişi bu şiirin ses rengini oluşturur.

Bu çizgide anılan öteki adlar arasında Hasan Hüseyin, Rıfat Ilgaz ve Attilâ İlhan sayılır.

Omurga: üç şiir anlayışı yan yana

Beş Hececiler ve saf şiir derslerinde tanıdığın iki tavır, toplumcu gerçekçi şiirin neyi farklı yaptığını görmek için en iyi ölçüdür. Ortak yönler de var: Beş Hececilerin sade dili ve Anadolu ilgisi toplumcu şiirde de bulunur. Ayrılık çoğu satırda amaçtan doğar.

Tabloda en kolay şaşırtan satır «Konu» satırıdır. Bir şiirde köy, yol ya da Anadolu geçmesi onu toplumcu yapmaz; bakılacak yer, o köyün insanının geçim koşuluyla, ortak bir çağrıyla ve sınıf farkına dikkat çekilerek anlatılıp anlatılmadığıdır.

Sıradan insan, bambaşka bir sesle

Toplumcu gerçekçi şiir sıradan insanı bir kalabalığın parçası olarak, toplumu değiştirme amacıyla şiire taşıdı. Aynı yıllarda başka bir grup da sokaktaki sıradan insanı şiirin merkezine koydu, ama onu bir davanın kahramanı yapmadan, gündelik hâliyle anlattı. 1941'de Orhan Veli, Oktay Rifat ve Melih Cevdet'in başlattığı Garip akımı, ölçüye, kafiyeye ve söz sanatlarına da karşı çıktı. Sonraki derste bu üç reddin şiire neyi açtığını ve Garip'in sıradan insanının toplumcu şiirdeki emekçiden nerede ayrıldığını göreceğiz.

Örnek 1 — Parçadan akımı bulmak

Soru: Kimseye ait olmayan, derse özel kurulmuş şu parçada hangi şiir anlayışının izleri görülür: «Tarlada güneş tepede, / orak eğik, / bel eğik; / ağanın ambarı dolar, / senin ambarın boş, söyle bana, / bu hesap kimin hesabı?»

• A) Saf şiir
• B) Beş Hececiler
• C) Toplumcu gerçekçi şiir
• D) Servetifünun şiiri
• E) Divan şiiri

Çözüm: Dizelerin hece sayısı birbirini tutmaz, uyak düzeni yoktur. Köylünün emeği ile ambarı dolan ağa karşı karşıya konmuş, sınıf farkı gösterilmiştir. «Söyle bana» diye okura dönülür. Gündelik dil, emekçi hayatı, sınıf bilinci ve hitabet bir aradadır. Cevap: C.

Örnek 2 — Basamaklı dizenin işi

Soru: Nâzım Hikmet'in kullandığı basamaklı ya da merdiven biçimli dize düzeni için hangisi doğrudur?

• A) Bir dize birkaç parçaya bölünür, her parça bir öncekinin bittiği hizadan aşağıda başlar; amaç okuyuşta vurguyu yönetmektir.
• B) Her dörtlüğün son dizesi kısa tutulur ve aruz kalıbının yarısıyla yazılır.
• C) Dizeler on bir heceli kalıba göre basamak basamak dizilir.
• D) Beyitlerin ikinci dizesi her zaman birinci dizenin altında boşluk bırakılarak yazılır.
• E) Dizeler yalnız uyak düzenini göstermek için içeriden başlatılır.

Çözüm: Basamaklı dize serbest nazımın bir görünümüdür; hece ya da aruz kalıbıyla bağlantısı yoktur, bu yüzden B ve C düşer. Bölmenin amacı uyak göstermek değil, her parçada okuru durdurup vurgu yaratmaktır. Cevap: A.

Örnek 3 — Tabloyu kullanmak

Soru: Ferdane, toplumcu gerçekçi şiiri Beş Hececilerden ayıran bir özellik arıyor. Hangisi bu iki şiir anlayışını BİRBİRİNDEN AYIRIR?

• A) Sade, konuşulan Türkçeyi kullanmak
• B) Anadolu'yu şiire konu etmek
• C) Türkçe sözcükleri tercih etmek
• D) Şiiri toplumu değiştirmenin aracı saymak ve sınıf farkını konu edinmek
• E) Divan şiirinin tamlamalı dilinden uzak durmak

Çözüm: Sade dil, Türkçe sözcük ve Anadolu ilgisi iki tarafta da bulunduğu için bir ayrım yaratmaz. Ayrılık şiirin amacındadır: toplumcu gerçekçi şiir sanatı toplumsal değişimin aracı sayar ve sınıf farkını işler. Cevap: D.

Örnek 4 — Şair ile eseri eşlemek

Soru: Hangi seçenekte şair ile eseri doğru eşleşmiştir?

• A) Enver Gökçe — «Memleketimden İnsan Manzaraları»
• B) Nâzım Hikmet — «Hasretinden Prangalar Eskittim»
• C) Ahmed Arif — «Kuvâyi Milliye Destanı»
• D) Faruk Nafiz Çamlıbel — «Dost Dost İlle Kavga»
• E) Ahmed Arif — «Hasretinden Prangalar Eskittim»

Çözüm: «Hasretinden Prangalar Eskittim» Ahmed Arif'in tek kitabıdır. «Memleketimden İnsan Manzaraları» ile «Kuvâyi Milliye Destanı» Nâzım Hikmet'in, «Dost Dost İlle Kavga» Enver Gökçe'nindir; kalan seçeneklerde şair adları karıştırılmıştır. Cevap: E.

• Serbest nazmı tek başına ölçüt saymak. Garip ve İkinci Yeni şairleri de serbest yazdı. Toplumcu şiiri ayıran, biçim değil; emekçi hayatının sınıf bilinciyle ve bir çağrıyla işlenmesidir.
• Anadolu konusunu yeterli görmek. Beş Hececiler de Anadolu'yu anlattı, ama hece ölçüsüyle ve toplumu değiştirme amacı gütmeden.
• Destanı yalnız eski ve anonim sanmak. «Kuvâyi Milliye Destanı» yazarı belli bir yapma destandır; Nâzım Hikmet destan havasını gündelik dille kurar.
• Ahmed Arif'e birden çok kitap yakıştırmak. Şiirlerini topladığı tek kitap «Hasretinden Prangalar Eskittim»dir.
• Bütün toplumcu şairleri aynı biçimle düşünmek. Nâzım Hikmet basamaklı serbest nazımla anılır; Enver Gökçe halk şiirinin biçimlerine, Ahmed Arif halk söyleyişine yaslanır.