Saf şiir ve öz şiir

Dilnaz ders kitabında kısa bir akşam şiiri okuyunca sayfanın kenarına sert bir not düştü: «Ne anlatıyor? Bir oda, bir ışık, biraz hüzün. Mesajı yok, demek ki boş.» Hafta sonunu babaannesinin evinde geçirdi. Gece herkes yattıktan sonra salondaki eski duvar saati çalmaya başladı; Dilnaz yorganın altında vuruşları tek tek saydı. On iki vuruş ona hiçbir şey öğretmedi, tek bir öğüt vermedi. Buna karşın o sesle birlikte dedesinin saati kurduğu akşamlar, bayram sabahları, artık kimsenin oturmadığı bir sedir aklına doldu. Kahvaltıda babaannesine «Saat bana bir şey söylemedi ama bütün geceyi doldurdu,» dedi. Eve dönünce kitabı açtı, kenardaki «boş» kelimesinin üstünü çizdi, yanına küçük bir soru işareti ekledi.

• Saf (öz) şiir anlayışını şiir dışı unsurlardan arınma, dilin müziği, imge ve iç dünya kavramlarıyla tanımlarsın.
• Bu anlayışın kaynağını Fransız sembolizmine, Türk şiirindeki öncülerini Ahmet Haşim ile Yahya Kemal'e bağlarsın.
• Tanpınar'ı ve Dıranas'ı temalarına, ölçü tercihlerine ve eser adlarına bakarak birbirinden ayırt edersin.
• Saf şiiri memleketçi şiirden ve toplumcu gerçekçi şiirden amaç, konu ve biçim ölçütleriyle ayırırsın.

Şiirden neyi çıkarmak?

Dilnaz'ın ilk notu, şiiri bir taşıyıcı gibi düşünüyordu: içine bir fikir, bir ders ya da bir çağrı konur ve okur onu alıp götürür. Bu bakışta şiirin değeri taşıdığı yükle ölçülür. Saf şiir anlayışı soruyu tersinden sorar: şiirden bütün yükü çıkardığımızda elde ne kalır?

Ders kitaplarının verdiği cevap şudur. Şiirin asıl malzemesi, düzyazıyla da söylenebilecek düşünceler değildir. Öğüt, siyasi ya da toplumsal tez, bilgi aktarma, uzun olay anlatımı şiire dışarıdan girer. Saf şiir bunları ayıklar ve şiire özgü olanı bırakır: kelimelerin sesi ve dizelerin müziği, imge, çağrışım, şairin iç dünyası. Anlam yok olmaz; açıkça söylenmez, sezdirilir. Okur duyguyu bir cümleden okumaz, seslerin ve imgelerin arasından kendisi bulur.

«Saf» kelimesi bu ayıklamayı anlatır: katışıksız, yabancı madde karışmamış şiir. Bazı ders kitapları aynı anlayışa öz şiir adını verir; iki terim aynı çizgiyi gösterir ve sınavda birbirinin yerine geçebilir.

Fransız kaynağı ve iki öncü

Bu anlayışın kökü Fransız sembolizmidir. Ders kitapları bu kaynakta Mallarmé ile Paul Valéry'nin adlarını anar. Sembolizmin sezdirme, imge ve müzik ilkelerini Servetifünun ve Fecriati derslerinde görmüştün; saf şiir, bu ilkelerden şiirin bütün amacını çıkaran bir anlayıştır.

Türk şiirinde yolu açan iki ad ders kitaplarında açıkça belirtilir. Ahmet Haşim, şiirin anlamı kavransın diye değil kulakta duyulsun diye yazıldığını, şiir dilinin sözle müziğin arasında bir yerde durduğunu savunmuştu. Yahya Kemal Beyatlı ise dizenin ahengine, ses işçiliğine ve biçim titizliğine önem vermiş, bir şiiri yıllarca işlemişti. Haşim'den sezdirme ve müzik, Yahya Kemal'den dize işçiliği ve ahenk; Cumhuriyet döneminin saf şiir çizgisi bu iki mirası birlikte taşır.

Bu yüzden saf şiir yeni bir topluluğun bildirisiyle doğmaz. Bir grup adı, bir dergi, ortak bir imza yoktur; benzer bir şiir anlayışını paylaşan şairler sonradan aynı başlık altında toplanır.

Ölçü ve kafiye yerinde kalır

Saf şiirle ilgili en sık karışıklık biçimle ilgilidir. «Şiiri her yükten arındırıyorsa ölçüyü ve kafiyeyi de atmıştır» diye düşünmek kolaydır, ama durum tam tersidir. Müziği şiirin özü sayan bir anlayış, müziğin araçlarını bırakmaz. Bu çizgideki şairler ölçüyü ve kafiyeyi korur; kimi aruzu, kimi heceyi kullanır, birçoğu iki ölçüyü de dener.

Ölçüye ve kafiyeye karşı çıkış Cumhuriyet şiirinde başka bir yerden, Garip akımından gelecektir. Saf şiiri bu akımla karıştıran bir öğrenci, sınavda «ölçü ve kafiyeyi reddetti» bilgisini yanlış adrese yazar.

Ahmet Hamdi Tanpınar: zaman, rüya, musiki

Ders kitapları Tanpınar'ı, Yahya Kemal'in öğrencisi olan ve hocasının şiir anlayışını sürdüren bir şair olarak tanıtır. Şiirlerini tek bir kitapta, «Şiirler» adıyla toplamıştır; şiir sayısı azdır.

Şiirinin temaları birbirine bağlıdır:

• Zaman. Tanpınar için zaman saatle ölçülen düz bir çizgi değildir. Geçmiş bugünün içinde yaşar, bir ses ya da bir koku onu birden geri getirir. Ders kitapları bu zaman anlayışında Fransız düşünür Bergson'un etkisini anar.
• Rüya ve bilinçaltı. Şair uyanıklıkla uyku arasındaki belirsiz hâli, bilincin altında kalan duyguları şiire taşır.
• Musiki. Türk musikisi hem konu olarak hem de dizelerin ahenginde görünür.
• Şehir ve geçmiş. «Bursa'da Zaman» adlı şiiri, adından da anlaşılacağı gibi, bir şehrin dokusunda geçmişle bugünün iç içe geçişini işler.

Tanpınar'ın adı sınavda şiirden çok düzyazıyla karşına çıkabilir. Romancıdır: «Huzur» ve «Saatleri Ayarlama Enstitüsü» onundur. Denemecidir: «Beş Şehir» bu türdedir. Romanlarını Cumhuriyet dönemi romanı ünitesinde ayrıca göreceksin; burada akılda tutman gereken, şiirde ve düzyazıda aynı temaların, özellikle zamanın, sürdüğüdür. Bir romanın adında bile «saat» kelimesinin geçmesi bu sürekliliğe iyi bir ipucudur.

Ahmet Muhip Dıranas: hecenin ustası

Dıranas, ders kitaplarında sembolist şiirin Cumhuriyet dönemindeki temsilcilerinden biri olarak anılır. Ayırt edici yanı biçimdedir: hece ölçüsünü ustalıkla kullanır. Hece, Millî Edebiyat'tan beri memleket konularıyla birlikte düşünülen bir ölçüydü; Dıranas aynı ölçüyle iç dünyayı, aşkı, özlemi ve yalnızlığı yazar ve heceye sembolist bir müzik kazandırır.

En çok bilinen şiirleri «Fahriye Abla» ve «Olvido»dur. «Fahriye Abla» geçmişte kalmış bir mahalle hatırasını ve o hatıradaki bir kadın yüzünü özlemle anar. «Olvido» İspanyolca bir kelimedir ve «unutuş» anlamına gelir; şiir aşkın ve unutmanın duygusunu işler. Dıranas şiirin yanında tiyatro eserleri de yazmıştır.

Aynı çizgide anılan öteki adlar

Ders kitapları bu anlayışı sürdüren şairler arasında başka adlar da sayar. Cahit Sıtkı Tarancı ölüm, yaşamak sevinci ve geçen yıllar duygusunu işler; «Otuz Beş Yaş» onun en tanınan şiiridir. Ziya Osman Saba çocukluk, aile, ev ve ölüm temalarıyla anılır; «Sebil ve Güvercinler» onun şiir kitabıdır. Ziya Osman, Yedi Meşaleciler topluluğunun üyeleri arasındadır. İki şair de ölçüyü ve kafiyeyi korur.

Metin üzerinde: mesajsız bir dörtlük

Aşağıdaki dört dize bu ders için yazıldı ve hiçbir şaire ait değildir. Kancadaki saat burada bir şiirin malzemesi olur.

Boş odada saat çalar,

Pencerede solgun ışık;

Her vuruşta yıllar dolar,

Rüya ile gün karışık.

Adım 1: Hece say. «Boş-o-da-da-sa-at-ça-lar» sekiz hecedir; «saat» iki hece sayılır. «Pen-ce-re-de-sol-gun-ı-şık» sekiz, «Her-vu-ruş-ta-yıl-lar-do-lar» sekiz, «Rü-ya-i-le-gün-ka-rı-şık» sekizdir. Dörtlük 8'li hece ölçüsüyle yazılmıştır.

Adım 2: Durağı bul. Her dize dördüncü heceden sonra kelime sınırında bölünür: «Boş odada / saat çalar», «Pencerede / solgun ışık». Durak 4+4'tür.

Adım 3: Kafiyeyi ayır. Birinci ve üçüncü dize «çalar» ile «dolar» kelimeleriyle biter. İkisindeki «-ar» aynı görevli geniş zaman ekidir, yani rediftir; ekten önce kalan «çal» ve «dol» köklerinde ortak ses yalnız «l»dir, bu da yarım kafiyedir. İkinci ve dördüncü dizede «ışık» ile «karışık» vardır. «Işık» ek almamış bir kelime olduğu için burada redif yoktur; ortak «ışık» sesleri dört sestir ve zengin kafiye oluşturur. Kafiye düzeni abab, yani çapraz kafiyedir.

Adım 4: Mesaj ara. Dörtlükte öğüt, çağrı ya da tez yoktur. Hüzün, özlem, yalnızlık gibi duygu adları da geçmez.

Adım 5: Geriye kalanı adlandır. Boş oda, solgun ışık ve saat sesi birer imgedir. «Yıllar dolar» geçmişin bir sesle geri geldiğini, «rüya ile gün» uyanıklıkla uyku arasındaki belirsizliği sezdirir. Zaman, rüya ve ses; Tanpınar'ın temalarıyla aynı yöne bakan bir dörtlük.

Şimdi aynı malzemeyi bir mesaj taşıyıcısına çevirmeyi düşün: «Saat çalıyor, ömür geçiyor; zamanını boşa harcama, çalış.» Cümle açıktır, bir öğüt verir ve düzyazıyla aynen söylenebilir. Saf şiirin ayıkladığı şey tam olarak budur. Bu bir değer sıralaması değil, iki farklı amacın ayrımıdır; sınavda senden beklenen, metnin hangi amaca yaslandığını görmektir.

Omurga: üç şiir anlayışı

Cumhuriyet döneminin ilk yıllarında şiir farklı yönlere akar. Saf şiiri tanımanın en kısa yolu onu komşularından ayırmaktır.

Tablonun ölçü satırı en çok tuzak kuran satırdır. Dıranas da Beş Hececiler de heceyle yazar; onları ayıran ölçü değil, ölçünün içine konan dünyadır. Biri Anadolu'nun yollarına ve hanlarına bakar, öteki içeriye, hatıraya ve rüyaya döner.

İçeriden dışarıya

Saf şiir okuru kendi iç dünyasına çağırdı. Bir sonraki çizgi, şairin şiirden ne beklediği sorusuna karşıt bir cevap verir: şiir toplumu dönüştürmenin aracına dönüşür, merkezine işçi ve köylü yerleşir, şair zaman zaman bir kalabalığa seslenir gibi konuşur. Sonraki derste Nâzım Hikmet'in dize uzunluğunu anlamın akışına göre ayarladığı serbest nazmı ve «Memleketimden İnsan Manzaraları»nı, ardından Enver Gökçe ile Ahmed Arif'in «Hasretinden Prangalar Eskittim»ini göreceksin. Bu derste ayıkladığımız mesaj orada şiirin merkezine geri dönecek; Dilnaz'ın kenar notundaki soru bu kez başka bir cevap bulacak.

Örnek 1 — Ayıklanan ne?

Soru: Saf şiir anlayışının şiirden ayıklamaya çalıştığı unsur hangisidir?

• A) İmge ve çağrışım
• B) Öğüt, tez ve bilgi aktarımı
• C) Dizelerin ahengi
• D) Şairin iç dünyası
• E) Ölçü ve kafiye

Çözüm: İmge, ahenk ve iç dünya saf şiirin şiire özgü saydığı, korunan unsurlardır; ölçü ve kafiye de bu çizgide bırakılmaz. Ayıklanan, düzyazıyla da söylenebilecek öğüt, tez ve bilgidir. Cevap: B.

Örnek 2 — Öncüleri bulmak

Soru: Defnesu, saf şiirin Türk edebiyatındaki öncülerini soruyor. Ders kitaplarının verdiği ikili hangisidir?

• A) Tevfik Fikret ve Cenap Şahabettin
• B) Faruk Nafiz Çamlıbel ve Orhan Seyfi Orhon
• C) Nâzım Hikmet ve Ahmed Arif
• D) Ziya Gökalp ve Ömer Seyfettin
• E) Ahmet Haşim ve Yahya Kemal Beyatlı

Çözüm: Haşim şiiri müziğe yaklaştıran anlayışıyla, Yahya Kemal dize işçiliği ve ahenk titizliğiyle bu çizginin yolunu açar. B Beş Hececilerden, C toplumcu gerçekçi şiirden, D Millî Edebiyat'tan adlardır. Cevap: E.

Örnek 3 — Temadan şaire

Soru: Zamanı saatle ölçülen düz bir çizgi saymayan, geçmişi bugünün içinde yaşatan, rüya ve musikiyi şiire taşıyan ve ders kitaplarında Bergson etkisiyle anılan şair kimdir?

• A) Ahmet Hamdi Tanpınar
• B) Ahmet Muhip Dıranas
• C) Cahit Sıtkı Tarancı
• D) Ziya Osman Saba
• E) Mehmet Âkif Ersoy

Çözüm: Zaman, rüya, musiki ve Bergson etkisi Tanpınar'ın şiirini tanıtan bilgilerdir. Dıranas'ı öne çıkaran özellik hece işçiliği, Ziya Osman'ınki çocukluk ve ev temasıdır; Cahit Sıtkı ise ölüm ve geçen yıllar duygusuyla anılır. Cevap: A.

Örnek 4 — Aynı ölçü, farklı dünya

Soru: Dervişhan, «Dıranas da heceyle yazdığına göre Beş Hececilerin memleketçi şiirine dahildir» diyor. Bu çıkarımın yanlışını gösteren bilgi hangisidir?

• A) Dıranas hiç hece ölçüsü kullanmamıştır.
• B) Beş Hececiler aruzla yazmıştır.
• C) Saf şiir ölçü ve kafiyeyi reddeder.
• D) Ölçü ortak olsa da Dıranas heceyle iç dünyayı, aşkı ve özlemi sembolist bir müzikle işler.
• E) Dıranas yalnız düzyazı yazmıştır.

Çözüm: Ölçü iki tarafı ayırmaz; ayıran konu ve tavırdır. Memleketçi şiir Anadolu'ya bakar, Dıranas iç dünyaya döner. A, B ve E bilgi olarak yanlıştır; C saf şiiri Garip akımıyla karıştırır. Cevap: D.

• Saf şiiri ölçüsüz sanmak. Bu çizgi ölçüyü ve kafiyeyi korur; ölçü ve kafiyeye karşı çıkış Garip akımına aittir.
• Mesajsız şiiri anlamsız saymak. Saf şiirde anlam yok olmaz, açıkça söylenmek yerine imge ve sesle sezdirilir.
• Hece ölçüsünü memleketçi şiirle eşitlemek. Dıranas heceyle yazar ama Anadolu manzarası değil iç dünya, aşk ve özlem işler.
• Tanpınar'ı yalnız şair ya da yalnız romancı bilmek. Şiirleri tek kitapta, «Şiirler»de toplanır; «Huzur» ve «Saatleri Ayarlama Enstitüsü» romanı, «Beş Şehir» denemesidir.
• Saf şiiri bir topluluk sanmak. Ortak bildirisi ya da dergisi yoktur; benzer anlayıştaki şairler sonradan aynı başlıkta toplanır.
• Öncüleri karıştırmak. Öncüler Ahmet Haşim ile Yahya Kemal'dir; Tevfik Fikret ya da Beş Hececiler bu çizginin kaynağı sayılmaz.