Beş Hececiler

Balca okul kütüphanesinin panosu için iki sütun çizmişti. Solun başlığı «Köyün sesi: hece», sağınki «Şehrin kalemi: aruz». Ona göre parmakla sayılan ölçü saz çalan ozanlara aitti; okul okumuş, dergide yazan şairler aruzdan şaşmazdı. Cumartesi bir sahaftan eski bir okuma kitabı aldı. Kitaptaki uzun bir şiirde bir yolcu, geceyi geçirdiği handa duvarlara yazılmış satırları okuyordu. Balca dizeleri parmaklarıyla saydı: her dizede hece sayısı birbirini tutuyordu. Kâğıdı sol sütuna iğneleyecekken şiirin altındaki küçük nota gözü takıldı. Şairin ne sazı vardı ne mahlası; şiirlerini İstanbul'daki dergilerde yayımlamış bir şehirliydi. Balca iğneyi bıraktı ve iki sütunun arasındaki çizgiye uzun uzun baktı.

• Beş Hececilerin beş şairini sayar, her birini ders kitaplarında öne çıkan eseri ya da yönüyle eşleştirirsin.
• Topluluğun Millî Edebiyat'tan neyi devraldığını ve neyi değiştirmeden taşıdığını açıklarsın.
• On bir heceli bir dörtlükte heceyi, durağı, kafiyeyi ve redifi tek tek ayırırsın.
• Cumhuriyet şiirinin akımları arasında Beş Hececilerin yerini gösterirsin.

Bir eşikten geçerken

Millî Edebiyat sade Türkçeyi ve hece ölçüsünü bir ilke olarak ilan etmişti; bu ilkeyi şiirde en uzun süre ve en ısrarla uygulayanlar ise o yıllarda yetişip Cumhuriyet'in ilk dönemine yazmayı sürdüren genç şairler oldu. Bu modül, onlarla açılıp günümüze yaklaşan bir yol izler.

Cumhuriyet şiirinin haritası

Cumhuriyet dönemi şiiri tek bir çizgi değildir; ders kitapları onu birbirinden ölçüyle, dille ve bakışla ayrılan yönelimler hâlinde işler. Bu modülde sırasıyla şu durakları göreceksin:

Şimdilik adları tanıman yeterli; her biri kendi dersinde açılacak. Haritanın ilk durağı, Millî Edebiyat'a en yakın duran gruptur. Sınavda bir topluluğun hangi dönemin içinde yer aldığını sorarken soru çoğu zaman bu yakınlığı yoklar: Beş Hececiler yeni bir dönemi başlatmaktan çok, bir önceki dönemin ölçü kararını yerleştiren isimlerdir.

Beş ad, ortak bir ölçü

Ders kitaplarında Beş Hececiler adıyla anılan şairler şunlardır: Faruk Nafiz Çamlıbel, Enis Behiç Koryürek, Halit Fahri Ozansoy, Orhan Seyfi Orhon ve Yusuf Ziya Ortaç. Adı onları bir arada tutan şeyden gelir: beşi de şiirlerini hece ölçüsüyle yazmış ve bu ölçünün şehirli, okumuş şair için de kullanılabilir olduğunu yaygın biçimde göstermiştir.

Balca'nın panosundaki çizgi tam burada bozulur. Hece ölçüsü yüzyıllarca anonim halk şiirinde, âşık edebiyatında ve tekke şiirinde yaşamıştı; Divan şairleri ise aruzu seçmişti. Tanzimat ve Servetifünun şiiri de büyük ölçüde aruzla yazıldı. Millî Edebiyat bu düzeni tersine çevirmek istedi ve heceyi «millî ölçü» olarak öne çıkardı. Beş Hececiler bu kararı benimseyen kuşaktır. Saz çalan bir âşık olmadan, İstanbul dergilerinde yazan şairler olarak heceyi kullandılar. Böylece hece, yalnız köyde söylenen bir ölçü olmaktan çıkıp şiir kitaplarının ve dergilerin ölçüsü hâline geldi.

Ortak çizgiler

Ders kitapları topluluğun şiirini birkaç ortak özellikle tanımlar:

• Hece ölçüsünü ustalıkla kullanmak. Ölçünün farklı kalıplarını şiir kitaplarında ve dergilerde rahatça işlediler; ders kitapları onları bu ölçünün usta kullanıcıları arasında sayar.
• Sade bir Türkçe. Millî Edebiyat'ın dil anlayışını sürdürdüler; şiirlerinde konuşulan Türkçeye yakın bir söz dağarcığı kullandılar.
• Memleket ve Anadolu. Şiirin konusu İstanbul'un dışına taştı; Anadolu'nun köyleri, yolları, hanları ve insanları şiire girdi. Bu yöneliş ders kitaplarında «memleketçi şiir» diye anılır.
• Bireysel duygular. Aşk, ayrılık, özlem ve hüzün gibi kişisel duygular da şiirlerinde geniş yer tuttu.

Bunların yanında ders kitapları önemli bir sınır da çizer. Beş Hececiler ölçüyü halk şiirinden aldı, ama duyuşta ve söyleyişte Servetifünun ile Fecriati'nin izleri sürdü. Kalıp halkın kalıbıydı; kalıbın içine konan hüzün, renk ve duygu ise çoğu zaman bir önceki kuşağın şiirinden geliyordu. Sınav sorusunda «halk şiirinin ölçüsünü almışlardır» bilgisi doğrudur; «halk şiirinin bir devamıdır» yargısı ise bu sınırı görmezden gelir.

Topluluk uzun süre bir arada kalmadı. Ders kitapları, şairlerin zamanla birbirinden ayrılıp her birinin kendi yönünde ilerlediğini belirtir. Beş Hececiler bu yüzden bir bildiriyle kurulmuş bir okul gibi değil, aynı ölçü kararında buluşmuş bir şairler kümesi olarak düşünülmelidir.

Faruk Nafiz Çamlıbel: Anadolu yolunda

Topluluğun en çok tanınan adı Faruk Nafiz'dir. Ders kitapları onu memleketçi şiirin en güçlü temsilcisi sayar. İlk şiirlerinde aruzu da denemiş, sonra heceye yönelmiş ve bu ölçünün en başarılı ustalarından biri olmuştur.

Adı en çok «Han Duvarları» ile anılır. Şiirde Anadolu'da yol alan bir yolcu, konakladığı hanın duvarlarına kendinden önce geçenlerin yazdığı satırları okur; o satırların ardındaki gurbeti ve yolculuğu düşünür. Şehirden çıkıp Anadolu'nun içine giren bir bakış, şiirin hem konusunu hem havasını belirler. Şiirin dizelerini burada aktarmıyoruz; yalnız konusunu ve kuruluşunu bilmen yeterli. Ders kitapları «Çoban Çeşmesi»ni de onun adıyla birlikte anar.

Faruk Nafiz yalnız şiirle kalmadı, tiyatro da yazdı. «Akın» ve «Canavar» onun tiyatro eserleridir. Bu iki ad soruda bir şiir kitabı gibi karşına çıkabilir; türlerini karıştırma.

Öteki dört ad

Enis Behiç Koryürek ders kitaplarında destansı bir söyleyişle anılır. Akıncılar, gemiciler ve deniz gibi kahramanlık ve yolculuk temaları onun şiirinde öne çıkar. Eserleri arasında «Miras» ve «Güneşin Ölümü» sayılır.

Halit Fahri Ozansoy edebiyata Fecriati topluluğunda başladı; sonra heceye geçerek Beş Hececiler arasında yer aldı. Bu iki duraklı yol, topluluğun Fecriati ile bağını açıklayan iyi bir örnektir.

Orhan Seyfi Orhon aşkı ve kişisel duyguları işleyen, ince ve lirik şiirleriyle tanınır. Manzum bir anlatı olan «Peri Kızı ile Çoban Hikâyesi» onun adıyla anılır.

Yusuf Ziya Ortaç şiirin yanında mizahla öne çıkar. Ders kitapları onu «Akbaba» adlı mizah dergisiyle birlikte anar. Bir soruda «mizah dergisi» ipucu geçiyorsa beş ad arasından yalnız onu gösterir.

Omurga: beş şair ve Millî Edebiyat

Son sütunda her satır bir biçimde heceye döner; beş şairin ortak paydası oradadır. Onları birbirinden ayıran bilgi ise ikinci ve üçüncü sütunda durur. Bir soru «hepsinde ortak olan» özelliği istiyorsa son sütuna, «yalnız birine ait» olanı istiyorsa ortadaki sütunlara bak.

Metin üzerinde: on bir heceyi saymak

Sayımı göstermek için şu dörtlüğü biz kurduk; hiçbir şaire ait değildir. Hece ölçüsünün sık kullanılan kalıplarından on bir heceyi ve onun durağını örnekler.

Yolcular bir handa geceyi buldu,

Ocakta bir ateş közünde kaldı,

Sabaha karşı kar yolları doldu,

Duvarda bir yazı gözünde kaldı.

Adım 1: Heceleri say. Birinci dize: yol-cu-lar-bir-han-da-ge-ce-yi-bul-du, on bir. İkinci dize: o-cak-ta-bir-a-teş-kö-zün-de-kal-dı, on bir. Üçüncü dize: sa-ba-ha-kar-şı-kar-yol-la-rı-dol-du, on bir. Dördüncü dize: du-var-da-bir-ya-zı-gö-zün-de-kal-dı, yine on bir. Dört dize eşittir; kalıp on birlidir.

Adım 2: Sözcük sınırlarını yaz. Birinci dizede sözcükler 3, 4, 6, 9 ve 11. hecelerde biter. Altıncı hece «handa»nın sonudur; sekizinci hece ise «geceyi» sözcüğünün ortasında kalır.

Adım 3: Durağı seç. On bir heceli dizenin iki kalıbı vardır: 6 + 5 ve 4 + 4 + 3. İkincisi sekizinci hecede bir sözcük sınırı ister, burada yoktur. Geriye 6 + 5 kalır: «Yolcular bir handa / geceyi buldu». Öteki üç dizede de altıncı hece bir sözcüğün sonuna denk gelir: «bir ateş», «kar», «bir yazı».

Adım 4: Redifi ayır. Birinci ve üçüncü dizelerin sonu «buldu» ile «doldu»dur. Sondaki «-du» iki sözcükte de aynı görevi gören geçmiş zaman ekidir; rediftir. İkinci ve dördüncü dizelerin sonu «közünde kaldı» ile «gözünde kaldı»dır. «Kaldı» sözcüğü olduğu gibi tekrarlanır; önündeki «-ü», «-n-» ve «-de» de iki sözcükte aynı işi görür. Redif «-ünde kaldı»dır.

Adım 5: Kafiyeyi say. Redif ayrılınca geriye «bul» ile «dol», «köz» ile «göz» kökleri kalır. «Bul» ve «dol»da yalnız «l» ortaktır: yarım kafiye. «Köz» ve «göz»de «ö» ile «z» ortaktır: tam kafiye.

Adım 6: Şemayı yaz. Birinci ve üçüncü dize, ikinci ve dördüncü dize birbiriyle kafiyelidir: abab. Bu dörtlüğün kimseye ait olmadığını bir kez daha hatırla; Beş Hececilerin şiirlerinde de aynı sayım böyle yapılır.

Sesin ve sezdirmenin şiirine

Beş Hececiler şiirde ölçüyü ve konuyu, yani dizenin kalıbını ve neyi anlattığını öne aldı. Cumhuriyet şiirinin bir sonraki durağında ağırlık başka bir yere kayar. Ahmet Hamdi Tanpınar ile Ahmet Muhip Dıranas'ın adlarıyla anılan bu yönelimde şiir, anlattığı olaydan çok sesiyle, musikisiyle ve sezdirdiği duyguyla değer kazanır. Sonraki ders «saf şiir» ile «öz şiir» adlarının neyi kapsadığını ve bu iki şairin bu anlayıştaki yerini açacak.

Örnek 1 — İpuçlarından topluluğa

Soru: Bir öğretmen tahtaya şu ipuçlarını yazıyor: hece ölçüsü, sade Türkçe, Anadolu'ya dönen konular, söyleyişte Fecriati'den kalan izler, zamanla dağılan bir şairler kümesi. Bu ipuçları hangi topluluğu tarif eder?

• A) Servetifünun
• B) Genç Osmanlılar
• C) Beş Hececiler
• D) Fecriati
• E) Genç Kalemler

Çözüm: Servetifünun ve Fecriati aruzla yazar; ipuçlarındaki «Fecriati'den kalan izler» de bu topluluğun kendisi olmadığını gösterir. Genç Kalemler bir dergi çevresidir ve şiirde dağılmış bir küme olarak tarif edilmez. Hece, sade dil, Anadolu ve Fecriati etkisinin bir arada bulunması Beş Hececileri gösterir. Cevap: C.

Örnek 2 — Dizeyi saymak

Soru: Berra, derse özel yazılmış «Çeşmenin başında bir kız bekledi» dizesini parmakla sayıyor. Sayımı doğru yaparsa hangi sonuca varır?

• A) On hece; durak beşinci heceden sonra
• B) On bir hece; dördüncü ve sekizinci heceden sonra iki durak
• C) On iki hece; durak tam ortada
• D) On bir hece; tek durak altıncı heceden sonra
• E) Sekiz hece; durak dördüncü heceden sonra

Çözüm: Heceler: çeş-me-nin-ba-şın-da-bir-kız-bek-le-di, toplam on bir. Sözcükler 3, 6, 7, 8 ve 11. hecelerde biter. Dördüncü hece «başında»nın içinde kaldığı için 4 + 4 + 3 kurulamaz; altıncı hece ise sözcük sonudur. Cevap: D.

Örnek 3 — Mizahın adresi

Soru: Beş Hececiler arasında şiirinin yanında mizahla tanınan ve ders kitaplarında «Akbaba» dergisiyle birlikte anılan şair kimdir?

• A) Yusuf Ziya Ortaç
• B) Enis Behiç Koryürek
• C) Faruk Nafiz Çamlıbel
• D) Halit Fahri Ozansoy
• E) Orhan Seyfi Orhon

Çözüm: Faruk Nafiz memleketçi şiir ve «Han Duvarları», Enis Behiç destansı söyleyiş, Halit Fahri Fecriati kökeni, Orhan Seyfi lirik aşk şiiri ile anılır. Mizah ve «Akbaba» Yusuf Ziya Ortaç'ı gösterir. Cevap: A.

Örnek 4 — Haritanın dışında kalan

Soru: Cumhuriyet dönemi şiirini işleyen bu modülün durakları arasında hangisi YER ALMAZ?

• A) Hisarcılar
• B) İkinci Yeni
• C) Garip akımı
• D) Saf şiir ve öz şiir
• E) Servetifünun

Çözüm: Hisarcılar, İkinci Yeni, Garip ve saf şiir bu modülün haritasındaki adlardır. Servetifünun Cumhuriyet'ten önceki bir dönemin topluluğudur; Beş Hececilerin söyleyişindeki etkisiyle anılır ama haritada yer almaz. Cevap: E.

• Heceyi yalnız saz şairine bağlamak. Hece halk şiirinin eski ölçüsüdür, ama Beş Hececiler onu dergide yazan şehirli şairler olarak kullandı ve yaygınlaştırdı.
• «Halk ölçüsü» ile «halk şiirinin devamı»nı eşitlemek. Ölçü halktan gelir; duyuş ve söyleyişte ders kitapları Servetifünun ile Fecriati etkisinin sürdüğünü belirtir.
• Heceye geçişi bu topluluğun icadı sanmak. Heceyi ilke olarak Millî Edebiyat koydu; Beş Hececiler o kararı sürdürüp yerleştirdi.
• «Akın» ve «Canavar»ı şiir kitabı sanmak. İkisi de Faruk Nafiz'in tiyatro eseridir.
• Halit Fahri'yi Servetifünun'a koymak. Edebiyata Fecriati'de başlamıştır.
• On bir heceli dizeyi ortadan bölmek. Durak sözcük sınırına düşer; 6 + 5 ya da 4 + 4 + 3 kalıbından hangisi sözcük sınırına uyuyorsa o seçilir.