Yakup Kadri Karaosmanoğlu

Reyyan sözlük ödevinde «yabancı» kelimesinin karşısına tek bir açıklama yazmıştı: başka bir ülkeden gelen kişi. Bayram tatilinde babaannesinin köyüne gitti. Çeşme başında iki yaşlı kadın onu baştan ayağa süzdü, biri ötekine alçak sesle sordu: «Bu yaban kimin nesi?» Reyyan aynı dili konuşuyordu, kimliğinde aynı ülkenin adı yazıyordu. Ama kadınların gözünde şehirden gelmiş, kimseyi tanımayan, köyün işini bilmeyen biriydi. Akşam sofrada kuzeni Pusat güldü: «Burada üç kuşaktır oturmayan herkes yabandır.» Reyyan defterine döndü ve tanımın yanına ikinci bir satır ekledi: insan kendi ülkesinin içinde de yabancı kalabilir. Bu derste tanıyacağın romancı, aynı sezgiyi bir kitabının adına taşıdı.

• Yakup Kadri'nin Fecriati'den Millî Edebiyat'a uzanan yolunu ve dilindeki değişimi açıklarsın.
• Romanlarını anlattıkları döneme göre Tanzimat konağından Cumhuriyet'e uzanan bir zaman çizgisine dizersin.
• «Kiralık Konak»taki kuşak çatışmasını ve «Yaban»daki aydın–köylü uçurumunu kişileri ve mekânıyla tanıtırsın.
• Yanlış Batılılaşma temasını Felâtun Bey ve Bihruz Bey'den Seniha'ya kadar izlersin.

Şafaktan sade dile

Fecriati dersinde topluluğun üyeleri sayılırken bir ad geçmişti: Yakup Kadri. Genç yazar ilk ürünlerini bu çevrede verdi. Topluluğun kişisel sanat anlayışına, süslü ve ağır diline yakın durdu. Ders kitapları bu dönemin izini mensur şiirlerinde gösterir; «Erenlerin Bağından» bu tür metinlerden oluşan bir kitaptır.

Fecriati dağılınca Yakup Kadri yön değiştirdi. Millî Edebiyat'ın sade Türkçe ve toplumsal konular isteğine katıldı ve asıl ününü romanlarıyla kazandı. Bu yüzden soru kitaplarında adı iki dönem arasında gidip gelir: üyeliği sorulursa Fecriati, romancılığı sorulursa Millî Edebiyat. Refik Halit de benzer bir yol izlemişti; Fecriati'den yeni döneme geçişten söz edilince akla ilk gelen iki ad bunlardır.

Romanlarla yazılmış bir toplum tarihi

Yakup Kadri'yi öteki romancılardan ayıran en belirgin özellik, kitaplarının bir takvim gibi okunabilmesidir. Ders kitaplarına göre romanları, Tanzimat'tan Cumhuriyet'e uzanan yıllarda Türk toplumunun geçirdiği dönüşümü dönem dönem işler. Her roman bir başka evrenin insanlarını, mekânını ve sorununu seçer: bir İstanbul konağı, siyasi kulüpler, işgal yıllarının salonları, bir Anadolu köyü, yeni başkent.

Bunu mümkün kılan, yazarın gözlem gücüdür. Kişilerini dönemin olaylarıyla iç içe gösterir. Okur yalnız bir hikâye değil, bir toplumsal tarih panoraması okur. Romanların arka planındaki siyasi olayları (Meşrutiyet, Mütareke, Millî Mücadele, Cumhuriyet'in kuruluşu) Tarih akademisi ayrıntısıyla işler; burada bilmen gereken, her romanın hangi döneme ayna tuttuğudur.

Omurga: romanları döneme göre dizmek

Aşağıdaki tabloyu kitapların yayımlanış sırasına göre değil, anlattıkları döneme göre kurduk. Sınav sorusu çoğu zaman bu eşlemeyi ister.

Tabloyu ezberlerken mekâna tutun. Konak eski İstanbul'u, işgal İstanbul'u savaş sonrasının çöküşünü, köy Anadolu'yu, Ankara yeni devleti çağırır. Mekânı bilen, dönemi de bulur.

«Nur Baba» bu çizgiye bir dönemle değil, bir çevreyle girer: roman bir Bektaşi tekkesinin çevresinde geçer. Ders kitapları onu tekke hayatını gözlemci bir romancının bakışıyla ele alan eser olarak tanıtır. Sınavda «tekke» ipucu görürsen bu romanı düşün.

«Kiralık Konak»: bir çatının altında üç kuşak

Roman eski bir İstanbul konağında yaşayan bir ailenin üç kuşağını izler. En yaşlısı Naim Efendidir: eski düzenin adabını, ölçülü yaşayışını ve konağın kendisini temsil eder. Orta kuşakta Servet Bey bulunur; Batılı yaşayışa heveslidir, ama ne eskiyi korumayı ne de yeniyi gerçekten benimsemeyi başarır, iki dünya arasında kalır. En gençleri Naim Efendi'nin torunu Senihadır: Batı'yı eğlence, gösteriş ve sınırsız bir serbestlik olarak anlar, konağın kurallarını boğucu bulur.

Romanın çatışması bu üç kuşağın birbirini anlayamamasından doğar. Konak, aile bağlarının ve eski değerlerin simgesi olarak çözülür; romanın adı da bu çözülüşün yönünü ima eder. Sonunu burada açmıyoruz; sınav için kişilerin hangi kuşağı temsil ettiğini bilmen yeter.

Felâtun Bey'den Seniha'ya

Yanlış Batılılaşma Türk romanına Tanzimat'ta girdi. Ahmet Mithat, Felâtun Bey'i örnek bir gencin karşısına koyarak okura ders verdi. Recaizade, Bihruz Bey'in yanılgılarını alaycı bir gözlemle anlattı. İki romanda da sorun tek bir kişinin taklitçiliğiydi.

Yakup Kadri temayı devralır ama çerçeveyi genişletir. «Kiralık Konak»ta yanlış Batılılaşma bir kişinin kusuru olmaktan çıkar, bir ailenin kuşaktan kuşağa geçirdiği bir süreç hâline gelir. Seniha'nın savrulması, babası Servet Bey'in yarım kalmış heveslerinin devamıdır. Bir de tipin cinsiyeti değişir: Felâtun da Bihruz da erkekti, burada temanın merkezinde bir genç kadın durur. Sınavda bu ayrım sorulduğunda üç ad aynı temanın halkaları olarak düşünülmelidir: Felâtun, Bihruz, Seniha.

«Yaban»: kendi ülkesinde yabancı

Romanın anlatıcısı Ahmet Celaldir: Birinci Dünya Savaşı'nda bir kolunu yitirmiş, İstanbul'da yetişmiş bir yedek subay. Kurtuluş Savaşı yıllarında, emir erinin Anadolu'daki köyüne yerleşir. Olaylar onun tuttuğu bir defterden, birinci kişinin ağzından okunur.

Köylüler bu okumuş adamı aralarına almaz; ona «yaban» derler. Reyyan'ın çeşme başında yaşadığı da buydu: dil ortak, ülke ortak, ama yaşayış ve bakış birbirine yabancı. Bir önceki derste Halide Edip cepheye koşan kalabalıkları anlatıyordu; bu romanda köy savaşın uzağında durur. Ahmet Celal de köylüyü tanımaz; onların yoksulluğunu, kaygılarını, savaşa uzak duruşlarını anlamakta zorlanır. Ders kitapları romanın temasını aydın ile halk arasındaki uçurum olarak verir ve bu uçurumun iki yönlü olduğunu vurgular: köylü aydını, aydın da köylüyü tanımaz.

Ankara, Panorama ve Hüküm Gecesi

«Ankara» Cumhuriyet'in kuruluşunu yeni başkent çevresinde işler ve üç bölümden oluşur; bölümler Ankara'nın geçirdiği farklı evreleri anlatır. «Panorama» Cumhuriyet'in ilerleyen yıllarına bakar ve toplumun genel bir görüntüsünü çizmeye çalışır. «Hüküm Gecesi» II. Meşrutiyet yıllarının siyasi çekişmelerini işler.

«Sodom ve Gomore»nin adı, kutsal kitaplarda yıkıma uğradığı anlatılan iki şehirden gelir. Roman işgal altındaki İstanbul'da işgalcilerle yakınlaşan bir çevrenin çözülüşünü anlatır; ad, bu çözülüşe yazarın taktığı bir işarettir.

Romanın dışında

Yakup Kadri anı türünde de eser verdi. «Anamın Kitabı» çocukluğuna ve annesine, «Gençlik ve Edebiyat Hatıraları» gençlik yıllarının edebiyat çevrelerine, «Zoraki Diplomat» Cumhuriyet döneminde elçi olarak geçirdiği yıllara uzanır. Ders kitapları ayrıca onun 1930'ların başında yayımlanan Kadro dergisinin kurucuları arasında yer aldığını not eder.

Metin üzerinde: bir paragraftan romanı tahmin etmek

Aşağıdaki paragraf bu derse özel olarak kuruldu; hiçbir romandan alınmadı, hiçbir yazara ait değil.

Büyükbaba sabah namazından sonra sofada tespihini çekerken, oğlu yukarıda Fransızca bir gazeteyi kokusu sinmiş kahvesiyle okuyordu. Torun ise gece yarısı bir baloda dans ettiği adamın adını hatırlamaya çalışıyor, konağın sabah sessizliğinden sıkılıyordu. Üçü aynı çatının altında yaşıyor, ama aynı yüzyılda yaşamıyordu.

Adım 1: Mekânı belirle. Sofa ve konak, eski İstanbul'un geniş aile evini gösterir.

Adım 2: Kişileri kuşaklara ayır. Tespihli büyükbaba eski düzeni, Fransızca gazete okuyan oğul arada kalan kuşağı, baloya giden torun yeni ve aşırı bir yaşayışı temsil eder.

Adım 3: Çatışmayı adlandır. Son cümle üç kişinin aynı zamanı paylaşmadığını söyler: bu, kuşak çatışmasıdır. Torunun Batı'yı balo ve eğlenceyle eşlemesi yanlış Batılılaşmayı düşündürür.

Adım 4: Romanla eşle. Konak, üç kuşak ve yanlış Batılılaşma bir araya geldiğinde paragraf «Kiralık Konak»ın dünyasına yaklaşır. Köy olsaydı «Yaban»a, işgal İstanbul'u olsaydı «Sodom ve Gomore»ye bakardın.

İstanbul'dan Anadolu'ya

Yakup Kadri'nin romanları İstanbul'dan çıkıp Anadolu köyüne ulaştığında Millî Edebiyat'ın ilgisi de aynı yöne kayıyordu. Sıradaki derste Fecriati'den gelen bir başka yazarı, Refik Halit Karay'ı ve Anadolu kasabalarını anlatan «Memleket Hikâyeleri»ni okuyacak; Millî Edebiyat'ın fikir tarafındaki adı, Ziya Gökalp'i de bu tabloya ekleyeceğiz.

Örnek 1 — Romanı döneme bağlamak

Soru: İşgal altındaki İstanbul'da bir çevrenin ahlaki çözülüşünü anlatan Yakup Kadri romanı hangisidir?

• A) «Ankara»
• B) «Yaban»
• C) «Nur Baba»
• D) «Sodom ve Gomore»
• E) «Kiralık Konak»

Çözüm: İşgal yılları ve İstanbul ipuçları birlikte «Sodom ve Gomore»yi gösterir. «Yaban» Kurtuluş Savaşı yıllarında bir Anadolu köyünde, «Ankara» yeni başkentte geçer; «Nur Baba» tekke çevresini, «Kiralık Konak» bir konaktaki kuşakları işler. Cevap: D.

Örnek 2 — Kuşakları tanımak

Soru: «Kiralık Konak»ta eski düzenin değerlerini temsil eden kişi kimdir?

• A) Seniha
• B) Naim Efendi
• C) Servet Bey
• D) Ahmet Celal
• E) Bihruz Bey

Çözüm: Konağın en yaşlısı Naim Efendi eski adabı ve ölçülü yaşayışı taşır. Servet Bey arada kalan orta kuşaktır, Seniha aşırı Batılılaşan torundur. Ahmet Celal «Yaban»ın, Bihruz Bey «Araba Sevdası»nın kişisidir. Cevap: B.

Örnek 3 — Temanın yolculuğu

Soru: Yanlış Batılılaşma temasının «Kiralık Konak»ta Tanzimat romanından farklı işlendiğini gösteren özellik hangisidir?

• A) Temanın ilk kez bu romanda ortaya çıkması
• B) Romanda Batılılaşmanın tümüyle olumlu gösterilmesi
• C) Temanın tek bir züppenin kusuru olmaktan çıkıp üç kuşaklı bir ailenin çözülüş sürecine dönüşmesi
• D) Romanın Anadolu köyünde geçmesi
• E) Temanın aruzla yazılmış bir şiirde işlenmesi

Çözüm: Tema Felâtun Bey ve Bihruz Bey ile Tanzimat'ta başlamıştı; bu yüzden A yanlıştır. Yakup Kadri temayı kuşaklara yayar ve bir ailenin dağılışına bağlar. D «Yaban»ın mekânını, E romanla ilgisi olmayan bir türü verir. Cevap: C.

Örnek 4 — İki dönem arasındaki yazar

Soru: Yakup Kadri'nin edebiyat tarihindeki yerini en doğru anlatan ifade hangisidir?

• A) Fecriati'de yetişmiş, bu çevre çözülünce yön değiştirmiş ve asıl ününü toplumsal romanlarıyla kazanmıştır.
• B) Şinasi ve Namık Kemal'in kuşağından gelip öğretici romanlar yazmıştır.
• C) Servetifünun dergisinin kurucusu olmuş, yalnız şiir yazmıştır.
• D) Hiçbir topluluğa katılmamış, yalnız gezi yazısı vermiştir.
• E) Genç Kalemler'de Yeni Lisan makalesini kaleme almıştır.

Çözüm: Yazar Fecriati üyeleri arasında anılır; topluluk dağılınca sade dil ve toplumsal konularla yeni döneme katılır. E seçeneği Yeni Lisan makalesini ona yanlış mal eder; B, C ve D başka dönemlerin ya da başka yazarların özelliklerini taşır. Cevap: A.

• Yakup Kadri'yi yalnız Millî Edebiyat'a yazmak. Yazar Fecriati'de başlar; bu üyelik, Refik Halit'inkiyle birlikte sınavda ayrı bir bilgi olarak sorulur.
• «Yaban»ın mekânını İstanbul sanmak. Roman Kurtuluş Savaşı yıllarında bir Anadolu köyünde geçer; işgal İstanbul'u «Sodom ve Gomore»nin mekânıdır.
• Servet Bey ile Seniha'yı karıştırmak. Servet Bey arada kalan orta kuşaktır, Seniha aşırı Batılılaşan torundur; eski düzeni Naim Efendi taşır.
• Yanlış Batılılaşmayı Yakup Kadri'nin icadı saymak. Tema Felâtun Bey ve Bihruz Bey ile Tanzimat'ta başlar; Yakup Kadri onu bir aileye ve kuşaklara yayar.
• «Nur Baba»yı dönem çizgisine sıkıştırmak. Bu roman bir dönemle değil, bir Bektaşi tekkesinin çevresiyle tanınır.