Halide Edip Adıvar

Nurseli okulun 8 Mart panosu için bir yazı hazırlıyordu ve ilk cümlesi hazırdı: «Yüz yıl önce kadın yazarlar evin içini anlatırdı; savaşı, cepheyi, meydanı erkekler yazdı.» Cümleye kaynak bulmak için kütüphaneye indi. Anı kitaplarının rafında «Türk'ün Ateşle İmtihanı» adlı bir cilt duruyordu, kapağındaki ad bir kadının adıydı. Arka kapağı çevirince yazarın Millî Mücadele yıllarında Anadolu'ya geçtiğini, orduda görev aldığını, anlattıklarını yaşayarak öğrendiğini okudu. Bir alt rafta aynı ad iki romanın sırtında karşısına çıktı. Nurseli panoya döndüğünde ilk cümlenin üstünü çizdi. Yerine ne yazacağını henüz bilmiyordu; önce bu kadının neyi, hangi yıllarda, kimin gözünden anlattığını öğrenmesi gerekiyordu.

• Halide Edip'in romanlarını üç döneme ayırır, her romanı konusu ve kahramanıyla eşleştirirsin.
• «Ateşten Gömlek», «Vurun Kahpeye» ve «Sinekli Bakkal»ı zaman, çevre ve kişi bakımından birbirinden ayırırsın.
• Yazarın Millî Edebiyat içindeki yerini dil, konu ve kadın kahraman ölçütleriyle açıklarsın.
• Derse özel yazılmış kısa bir anlatı parçasının hangi roman grubuna yakın olduğunu ipuçlarıyla gerekçelendirirsin.

Anlattığı yılların içinden yazan romancı

Millî Edebiyat döneminin romancıları arasında Halide Edip Adıvar'ı öne çıkaran özellik, anlattığı yılları masa başından değil, olayların ortasından tanımasıdır. Ders kitapları onun Millî Mücadele'ye bizzat katıldığını özellikle vurgular: İzmir'in işgali üzerine İstanbul'da düzenlenen Sultanahmet mitinginde halka seslenen konuşmacılardan biri odur, ardından Anadolu'ya geçip mücadelenin içinde görev almıştır. Savaşın siyasi ve askerî seyri Tarih Akademisi'nin Millî Mücadele derslerinde işlenir. Burada bizi ilgilendiren, o yılların bir romancının kaleminde nasıl biçim aldığıdır.

Nurseli'nin panodaki cümlesi bu yüzden tutmuyordu. Halide Edip'in kahramanları çoğu zaman kadındır, ama evin dört duvarı arasında kalmazlar: cepheye gider, bir kasabada ders verir, mahallenin ortasında kendi yolunu ararlar. Yazar kadını ailenin içinde olduğu kadar toplumun ve tarihin içinde de gösterir.

Romanların üç durağı

Halide Edip uzun bir yazı hayatı sürdü ve romanlarının konusu yıllar içinde değişti. Ders kitapları bu değişimi üç grupta toplar. Sınavdaki soruların önemli bir kısmı bir eseri doğru gruba yerleştirmeyi ister; aşağıdaki tablo bu yüzden dersin omurgasıdır.

Grupların adları kitaptan kitaba küçük farklarla değişir; bazı kaynaklar ilk grubu «bireysel konular», sonuncusunu «toplumsal konular» diye anar. Ayırma ölçütü ise sabittir. Romanın merkezinde tek bir kişinin duygu dünyası mı, bir milletin savaşı mı, yoksa bir topluluğun yaşama biçimi mi duruyor? Bu soruya verilen cevap eseri doğru satıra götürür.

İlk dönem: bir kadının iç dünyası

Yazarın ilk romanları Birinci Dünya Savaşı'ndan önceki yıllarda çıktı. «Handan» adını kahramanından alır: eğitimli, okuyan, duygularını kendi içinde tartan bir kadındır. Bu dönemde yazarın dikkati aşk, evlilik ve kadının kendi içindeki çatışmaları üzerindedir. Çevre dardır; olaylar varlıklı, aydın ailelerin evlerinde geçer. Sınavda bu grubu tanımanın ipucu geri planda kalan dünyadır: ne savaş vardır ne kalabalık bir mahalle, öne çıkan şey tek bir insanın duygularıdır.

«Ateşten Gömlek»: cepheye giden gençler

«Ateşten Gömlek», ders kitaplarında Kurtuluş Savaşı'nı konu alan ilk romanlardan biri olarak anılır. Merkezinde Ayşe vardır. İzmir'in işgali sırasında ailesini kaybeden Ayşe, acısını içine gömüp millî mücadeleye katılır. Çevresinde iki genç erkek bulunur: Peyami de İhsan da ona bağlanır, ardından cepheye gider. Olayları büyük ölçüde Peyami'nin gözünden izleriz. Roman, savaşın bu kişilere ağır bedeller ödettiği bir sonla kapanır.

Romanın adı bir benzetmedir ve ders kitaplarında genellikle şöyle yorumlanır: mücadeleye katılmak, insanın üstüne geçirdiği ateşten bir gömlek gibidir; onu giyen yanmayı da kabul etmiş olur. Bu bir okuma önerisidir, sınavda ise adın kendisi ve konusu sorulur.

«Vurun Kahpeye»: cephenin gerisindeki kasaba

Aynı yılların ikinci önemli romanı «Vurun Kahpeye»dir. Kahramanı Aliye, Anadolu'da bir kasabada görev yapan genç ve idealist bir öğretmendir. Kasaba işgalin ve iç çatışmanın gölgesindedir. Aliye sınıfında çocuklara yeni bir ufuk açmaya uğraşırken ona düşman olanların kışkırtmasıyla ağır bir bedel öder. «Ateşten Gömlek» mücadeleye koşan gençleri izlerken «Vurun Kahpeye» bakışını cephenin gerisine, halkın kendi içindeki bölünmeye çevirir. İki romanı ayırt etmenin en kısa yolu kahramanların adı ve yeridir: Ayşe cephe yolundadır, Aliye kasabanın okulunda.

«Sinekli Bakkal»: bir mahallenin romanı

«Sinekli Bakkal» adını İstanbul'daki bir mahalleden alır ve II. Abdülhamit döneminde geçer. Romanda mahallenin bütün hayatı görünür: komşuluk, söylentiler, dinî gelenekler, ortaoyunu, sokakta oynayan çocuklar. Merkezde bu mahallede büyüyen Rabia durur; babası Tevfik bir ortaoyunu oyuncusudur. Rabia, mahallenin sıkı gelenekleriyle babasının neşeli dünyası arasında büyür ve iki dünyadan kendine bir denge kurar. Ders kitapları romanı Doğu ile Batı'yı, gelenek ile yeniliği karşıt kutuplar olarak değil, bir arada düşünmeye çalışan bir eser olarak okur.

Eserin yayın öyküsü de sorulabilir. «Sinekli Bakkal» önce İngilizce yayımlandı, Türkçesi ardından geldi. Yazar o yıllarda yurt dışında yaşıyordu ve bazı kitaplarını önce İngilizce yazdı. Roman Cumhuriyet yıllarında çıktığı için Halide Edip'in adı, Millî Edebiyat zevkini Cumhuriyet romanına taşıyan yazarlar arasında da geçer; o dönemin romanı ayrı bir modülde ele alınır.

Anılar ve hikâyeler

Halide Edip kendi hayatını iki anı kitabında yazdı. «Mor Salkımlı Ev» çocukluk ve gençlik yıllarını, «Türk'ün Ateşle İmtihanı» Millî Mücadele yıllarını konu alır. Bunlar roman değildir; yazar kurmaca kişileri değil, kendi yaşadıklarını anlatır. Kancadaki raf da bu yüzden anı rafıydı. Romanların yanında hikâye de yazdı; «Harap Mabetler» ve «Dağa Çıkan Kurt» bu türdeki eserleri arasındadır.

Kalemi tanıtan özellikler

Yazarın romanlarını bir arada tutan ilk özellik gözlemdir. Anlattığı yerleri ve insanları yakından tanır; Anadolu kasabasını, İstanbul mahallesini, cephe gerisini kendi gördükleriyle doldurur. Dili, Genç Kalemler'in savunduğu konuşulan Türkçeye yakındır: Servetifünun romanının uzun tamlamalarından uzaklaşır, okurun sözlüğe başvurmadan izleyebileceği sade bir anlatım kullanır. Kahramanları çoğunlukla iradeli, kararlarını kendi veren kadınlardır. Ayşe yasını tutarken cepheye yönelir, Aliye düşmanca bir kasabada okulundan vazgeçmez, Rabia mahallenin baskısıyla babasının dünyası arasında kendi yerini bulur.

Bir parçayı doğru gruba yerleştirmek

Aşağıdaki paragraf bu ders için yazıldı; hiçbir romandan alınmadı ve kimseye mal edilemez.

Kasabanın çarşısında kepenkler erken indi. Genç kadın okulun kapısını kilitlerken arkasındaki fısıltıları duydu; yarın sınıfa kaç çocuğun geleceğini bilmiyordu. Yine de anahtarı cebine koydu, defterlerini koltuğunun altına sıkıştırdı. Tepelerin ardından birkaç gündür dinmeyen top sesleri geliyordu.

Zamanı bul. Top sesleri ve erken inen kepenkler, savaşın yakında sürdüğü günleri gösterir.

Yeri bul. Çarşısı olan bir kasaba ve bir okul vardır; ne seçkin bir İstanbul evi ne de kalabalık bir şehir mahallesi.

Kişiyi oku. Kahraman genç bir kadın öğretmendir. Çevresindeki düşmanlığı sezer ama geri çekilmez.

Grubu seç. Bu ipuçları parçayı Millî Mücadele dönemi satırına koyar; kasaba ile öğretmen birlikte düşünüldüğünde konu «Vurun Kahpeye»nin dünyasına yaklaşır. Parça romandan alınmadığı için yalnız grubu ve konu yakınlığını söyleyebiliriz, «bu cümle o romandadır» diyemeyiz.

Bu çözümdeki yaygın hata, kadın kahramanı görür görmez parçayı ilk döneme yazmaktır. Kadın kahraman her üç grupta da vardır; grubu belirleyen zaman ve çevredir.

Millî Edebiyat içindeki yeri

Millî Edebiyat, sade Türkçe ve millî konular çağrısıyla başlamıştı. Ömer Seyfettin bu çağrıyı hikâyede karşıladı; Halide Edip ise romanda karşılayan adlardandır. Onunla birlikte roman İstanbul konaklarının içinden çıkar, Anadolu kasabasına, cepheye, bir mahallenin sokaklarına yayılır. Dili sadeleşir, kahramanları milletin yaşadığı büyük olayların içine girer.

Sonraki adım: köyde yabancı kalan aydın

Halide Edip'in savaş romanlarında kahramanlar mücadeleye inanır ve ona koşar. Aynı yılları bambaşka bir açıdan anlatan bir romancı daha var: Yakup Kadri Karaosmanoğlu. «Yaban»da savaşta yaralanmış bir aydın Anadolu'da bir köye yerleşir ve köylüyle arasındaki mesafeyi ölçmeye başlar. Mücadeleden uzak duran bir köy nasıl anlatılır; aydın ile halk arasındaki uçurumu kim kazmıştır? «Kiralık Konak»ta ise bir İstanbul konağının kuşakları arasında değerlerin nasıl çözüldüğü izlenir. Bu iki romanın sorularını bir sonraki derste açacağız.

Örnek 1 — Kişilerden romana

Soru: Nursen tekrar kartının arkasına yalnız üç ad yazmış: Ayşe, Peyami, İhsan. Bu adlar Halide Edip'in hangi eserinin kişileridir?

• A) «Sinekli Bakkal»
• B) «Handan»
• C) «Ateşten Gömlek»
• D) «Vurun Kahpeye»
• E) «Mor Salkımlı Ev»

Çözüm: İzmir'in işgalinde ailesini kaybedip mücadeleye katılan Ayşe ile ona bağlanıp cepheye giden Peyami ve İhsan «Ateşten Gömlek»in kişileridir. «Vurun Kahpeye»nin kahramanı Aliye, «Sinekli Bakkal»ınki Rabia'dır; «Handan» ilk dönem romanı, «Mor Salkımlı Ev» bir anı kitabıdır. Cevap: C.

Örnek 2 — Parçanın grubu

Soru: Aşağıdaki paragrafı derse özel olarak kurduk: «Mahalle kahvesinde o akşam ortaoyunu oynanacaktı. Bakkalın önüne toplanan kadınlar, saraya jurnal götüren hafiyelerden söz ederken seslerini alçaltıyordu. Köşedeki evin penceresinden genç bir kızın Kur'an okuyan sesi geliyordu.» Parçanın konusu Halide Edip'in hangi roman grubuna yakındır?

• A) Bireyin iç dünyasını işleyen ilk dönem romanlarına
• B) Toplum hayatını ve gelenekleri işleyen dönem romanlarına
• C) Cephedeki çarpışmaları anlatan Millî Mücadele romanlarına
• D) Yazarın çocukluğunu anlatan anılarına
• E) Batı'da geçen gezi yazılarına

Çözüm: Ortaoyunu, mahalle kahvesi, bakkalın önündeki komşular ve hafiye korkusu bir İstanbul mahallesini ve II. Abdülhamit dönemini düşündürür. Merkezde tek bir kişinin duygusu ya da bir cephe değil, bir topluluğun yaşama biçimi vardır. Bu, «Sinekli Bakkal»ın bulunduğu toplum ve töre grubudur. Parça bir anı değildir, çünkü yazar kendi hayatını anlatmamaktadır. Cevap: B.

Örnek 3 — Tür ayrımı

Soru: Nazife ödevinde «Türk'ün Ateşle İmtihanı»nı Halide Edip'in savaş romanları arasında saymış. Öğretmeni kenara «tür yanlış» notu düşmüş. Eserin doğru türü hangisidir?

• A) Tarihî roman
• B) Anı
• C) Hikâye kitabı
• D) Şiir kitabı
• E) Tiyatro eseri

Çözüm: Yazar bu kitapta kurmaca kişileri değil, Millî Mücadele yıllarında kendi yaşadıklarını anlatır; bu yüzden eser anıdır. Konusu savaş olsa da kişiler ve olaylar uydurulmamıştır. Aynı yazarın çocukluk ve gençliğini anlattığı «Mor Salkımlı Ev» de bu türdedir. Cevap: B.

Örnek 4 — Akımla bağı kurmak

Soru: Naime, Halide Edip'i Millî Edebiyat'a bağlayan özellikleri tek cümlede toplamak istiyor. En uygun cümle hangisidir?

• A) Ağır, tamlamalı bir dille yalnız İstanbul konaklarını anlatmıştır.
• B) Şiirlerinde aruzu bırakmayıp halkı vaaz biçiminde uyarmıştır.
• C) Romanlarında Batı'da geçen olayları yabancı kişilerle işlemiştir.
• D) Sade bir Türkçeyle Anadolu'yu, Millî Mücadele'yi ve mahalle hayatını romana taşımıştır.
• E) Sanatı kişisel ve saygıdeğer sayıp toplum konularından uzak durmuştur.

Çözüm: Akım iki şey talep ediyordu: konuşulan Türkçe ve millî konular. Halide Edip konuşulan Türkçeye yakın bir dil kullanır; kasabayı, cepheyi, İstanbul mahallesini işler. Ağır tamlamalı dil Servetifünun'a, «sanat şahsi ve muhteremdir» anlayışı Fecriati'ye aittir; şiir ve vaaz biçimi Halide Edip'in türü değildir. Cevap: D.

• «Sinekli Bakkal»ı savaş romanı sanmak. Roman II. Abdülhamit dönemindeki bir İstanbul mahallesinde geçer; Kurtuluş Savaşı romanları «Ateşten Gömlek» ile «Vurun Kahpeye»dir.
• Ayşe ile Aliye'yi karıştırmak. Ayşe «Ateşten Gömlek»te cephe yolundadır; Aliye «Vurun Kahpeye»de bir kasabada öğretmendir. Adların benzerliği değil, yer ve meslek ayırır.
• Anıları roman listesine yazmak. «Mor Salkımlı Ev» ve «Türk'ün Ateşle İmtihanı» yazarın kendi hayatını anlatan anılardır.
• Kadın kahramanı ilk döneme bağlamak. Halide Edip'in her döneminde güçlü kadın kahramanlar vardır; dönemi zaman ve çevre belirler.
• Yakup Kadri'nin romanlarını ona vermek. «Yaban» ve «Kiralık Konak» Yakup Kadri Karaosmanoğlu'nundur; Kurtuluş Savaşı yıllarına değinen her roman Halide Edip'in değildir.