Yahya Kemal Beyatlı

Mümtaz edebiyat defterine kalın harflerle bir kural yazmıştı: «Eskinin biçimiyle yazan, eskinin şairidir; çağdaş olamaz.» Cumartesi günü dayısıyla birlikte mahalledeki marangoz atölyesine, yeni evleri için ısmarladıkları sandığı almaya gitti. Usta sandığın köşelerini gösterdi: tek çivi yoktu, tahtalar geçme denen eski bir yöntemle birbirine oturtulmuştu. «Bu birleştirmeyi benim ustamın ustası da böyle yapardı,» dedi. Oysa ceviz geçen ay kesilmişti, ölçüler apartmanın dar asansörüne göre alınmıştı, kapağın arkasına bir şarj kablosu için küçük bir delik açılmıştı. Mümtaz sandığın kenarında elini gezdirdi. Yüzyıllık bir el hüneri, bugünün evine bugünün ölçüsüyle girmeye hazırdı. Akşam defterini açınca kuralının sonuna bir soru işareti ekledi: eski bir yöntem yeni bir sandığın önünü kesmiyorsa, yeni bir şiirin önünü neden kessin?

• Yahya Kemal'in neo-klasik anlayışını, divan şiirinden aldığı ve değiştirdiği unsurları ayırarak açıklarsın.
• Millî Edebiyat yıllarında aruzu sürdüren bu şairin dönemle hangi noktada buluştuğunu gösterirsin.
• «Kendi Gök Kubbemiz», «Eski Şiirin Rüzgârıyle» ve «Aziz İstanbul»u türleri ve içerikleriyle eşlersin.
• Yahya Kemal'i Tevfik Fikret ve Mehmet Âkif ile konu, dil, ölçü ve sanat anlayışı ölçütleriyle karşılaştırırsın.

Aynı yıllar, ayrı bir yol

Genç Kalemler dersinden hatırlayacağın gibi Millî Edebiyat şiiri konuşulan Türkçeye ve hece ölçüsüne yönelir. Bu yönelimi bütün şairlere genellemek kolaydır, ama yanlıştır. Yahya Kemal Beyatlı dönemin dil anlayışını paylaşır: şiirinin dili sade, konuşulan İstanbul Türkçesidir. Ölçüde ise başka bir karar verir: şiirlerinin çoğunda aruzu kullanır. Hece akımına katılmaz.

Mehmet Âkif de aruzu bırakmamıştı; Yahya Kemal ölçü bakımından onunla aynı tarafta durur. Gerekçeleri ise ayrıdır. Âkif aruzu sokağın konuşmasını taşımak için kullanır. Yahya Kemal ise aruzda Türk şiirinin yüzyıllar içinde biriktirdiği bir ahengi, bir kulak zevkini görür ve onu kaybetmek istemez.

Şairin yolu ders kitaplarında birkaç bilgiyle özetlenir. Üsküp'te doğar, gençliğinde uzun yıllar Paris'te kalır ve 1910'ların başında İstanbul'a döner. Paris'te Fransız şiirini yakından tanır; ders kitapları bu etkiyi parnasizm ve sembolizm adlarıyla anar. Parnasizm biçimde kusursuzluğu, kelimenin yerli yerinde durmasını önemser; sembolizm şiirde musikiyi, sezdirmeyi öne çıkarır. Yahya Kemal'in titizliği ve ahenk tutkusu bu iki çizginin izini taşır. Cumhuriyet yıllarında milletvekilliği ve büyükelçilik gibi görevlerde de bulunur.

Neo-klasik: eskiyi bugünün diliyle yeniden kurmak

«Neo», yeni demektir; Türk şiirinde «klasik» sözü ise divan şiirini karşılar. Neo-klasik, yani yeni klasisizm, divan şiirinin biçim disiplinini, aruzunu ve ahengini çağdaş bir duyarlıkla yeniden kurma anlayışıdır. Bu bir taklit değildir. Mümtaz'ın sandığını düşün: geçme yöntemi ustanın ustasından gelir, ama sandık bugünün evi için ve bugünün ölçüsüyle yapılmıştır.

Tablonun sol sütunu süreklilik, sağ sütunu yenilik demektir. Neo-klasik bir şiir eski bir kulağa tanıdık gelir; dili ve bakışı ise yazıldığı yüzyıla aittir. Mümtaz'ın defterine yazdığı kural tam burada çöker: eski bir biçimi seçmek, şairi geçmişe hapsetmez.

Sağlığında basılmayan şiirler

Yahya Kemal'in titizliği şiirlerinin yayımlanma biçimini de belirler. Ders kitaplarında mükemmeliyetçi bir şair olarak anılır: bir şiiri uzun süre işler, yayımladıktan sonra bile üzerinde değişiklik yapar. Şiirleri dergilerde ve gazetelerde çıkar, ama şair 1958'deki ölümüne kadar onları bir kitapta toplamaz. Bugün okuduğumuz kitapların hepsi ölümünden sonra yayımlanmıştır.

«Kendi Gök Kubbemiz», onun konuşulan İstanbul Türkçesiyle yazdığı şiirleri bir araya getirir. Adı okumanın bir yolu şudur: gök kubbe, hepimizin altında durduğu göktür; «kendi» kelimesi bu göğü bir milletin ortak tarihine, diline ve musikisine bağlar. Yahya Kemal'in geçmişe bakışı bu çatı imgesiyle iyi anlaşılır. Onun için geçmiş, müzedeki bir eşya değil; bugünün insanının hâlâ altında yaşadığı bir kubbedir.

«Eski Şiirin Rüzgârıyle» ise başka bir denemedir. Burada şair divan şiirinin dilini ve tarzını bilerek yeniden kullanır; kitabın adı da bu yönü saklamaz. İki kitabı ayıran ölçü değil, dildir. Birinde bugünün sade Türkçesi, ötekinde eski şiirin söyleyişi vardır.

Şairin düzyazıları da ölümünden sonra kitaplaşır. «Aziz İstanbul», şehri, semtlerini ve tarihini anlatan yazılardan oluşur. «Eğil Dağlar» ise Millî Mücadele yıllarında kaleme aldığı yazıları toplar.

Şiirin konuları: şehir, tarih, ölüm, aşk ve musiki

Yahya Kemal'in şiir dünyası birkaç büyük konu etrafında döner. Burada şiirlerinden dize aktarmıyoruz; adlarını ve konularını bilmek sınav için yeterlidir.

• İstanbul. Şehrin camileri, semtleri, Boğaz'ı ve sabahları şiirin merkezindedir. «Süleymaniye'de Bayram Sabahı», bir bayram sabahını cami çevresinde yaşanan bir an olarak işler ve şehri geçmişle bugünü birleştiren bir yer gibi gösterir.
• Tarih. Ders kitaplarına göre Yahya Kemal, bu toprakların Türk tarihini 1071'deki Malazgirt Savaşı'yla başlatır. Tarih onun şiirinde kuru bir bilgi değil, bugüne kadar uzanan bir süreklilik duygusudur. «Akıncılar» bu tarih ilgisinin bilinen örneklerindendir.
• Ölüm. «Sessiz Gemi», ölümü limandan sessizce ayrılan ve bir daha dönmeyen bir gemi imgesiyle anlatır.
• Aşk ve musiki. Aşk şiirleri de vardır; Türk musikisine duyduğu sevgi ise hem konularında hem de dizelerin ahenginde kendini gösterir.

Konuların hiçbirinde Âkif'in mahalle gözlemine benzer bir toplumsal eleştiri öne çıkmaz. Ders kitapları Yahya Kemal'i «sanat için sanat» anlayışıyla yazan, şiirin güzelliğini her şeyin önüne koyan bir şair olarak tanıtır.

Metin üzerinde: neo-klasiğin bir yüzü

Şairin dizeleri telif kapsamında olduğundan bu bölümdeki dörtlüğü ders için biz kurduk; bir şaire mal edilmez, aruzla yazıldığı da öne sürülmez. Amaç, konu ve dil bakımından neo-klasik bir şiirin neye benzeyebileceğini görmek ve kafiyeyi çözmektir.

Bayram sabahı kubbeler suya dalmış gibi,

Eski bir ezgi dolaşır kendi sesimde;

Bu şehir asırların önünde kalmış gibi,

Dedemin göğü durur benim nefesimde.

Adım 1: Konuyu bul. Kubbeler, su, bayram sabahı bir İstanbul görüntüsü kurar. Dedenin göğü ile şairin nefesi aynı dörtlükte buluşur; geçmiş bugünün içinde sürer.

Adım 2: Dile bak. Uzun Arapça ya da Farsça tamlama yoktur. «Asır» gibi Türkçeye yerleşmiş kelimeler dışında dil, bugün konuşulan Türkçedir.

Adım 3: Birinci ve üçüncü dizenin sonunu çöz. «Dalmış gibi» ile «kalmış gibi»de «-mış» eki ve «gibi» kelimesi aynı görevde tekrar eder; bunlar rediftir. Kökler «dal» ve «kal»dır, ortak ses «al»dır: bir ünlü ve bir ünsüz, yani tam kafiye.

Adım 4: İkinci ve dördüncü dizenin sonunu çöz. «Sesimde» ile «nefesimde»de «-im» iyelik eki ile «-de» bulunma eki redif olur. Kökler «ses» ve «nefes»tir; ortak ses «es», yine tam kafiyedir.

Adım 5: Düzeni yaz. Birinci ile üçüncü, ikinci ile dördüncü dize kafiyelidir: abab, yani çapraz kafiye.

Dörtlük neo-klasiğin yalnız bir yüzünü gösterir: konu ve dil. Eksik olan aruz ve divan şiirinden süzülen ahenk işçiliğidir; Yahya Kemal'in şiirini asıl tanıtan da bu ikisinin bugünün diliyle buluşmasıdır.

Omurga: Fikret, Âkif ve Yahya Kemal

Önceki derste Âkif'i Fikret'le karşılaştırmıştık. Yahya Kemal üçüncü sütun olarak eklenince tablo genişler ve aruzun neden ayırt edici olmadığı daha açık görünür.

Tabloyu okumanın püf noktası ilk satırdır. Üç şair de aruz kullandığı için ölçü bilgisi onları birbirinden ayırmaz. Ayrılık dilde, konuda, sanat anlayışında ve son satırda görünür. Yahya Kemal'i ikisinden birden ayıran özellikleri ara: şiir kitaplarının ölümünden sonra basılması, geçmişe süreklilik olarak bakması ve neo-klasik anlayışı.

Şiirden romana

Yahya Kemal İstanbul'u kubbeleri, sabahları ve tarihiyle şiire taşıdı; geçmişe bir süreklilik duygusuyla, biraz da uzaktan baktı. Bir sonraki derste aynı yıllar, onları yaşayarak tanımış bir romancının kaleminden okunacak: Halide Edip Adıvar. Millî Mücadele «Ateşten Gömlek»te cepheye yönelen bir kadının çevresinde kurulur; «Sinekli Bakkal» ise bir İstanbul mahallesinde, mahallenin katı töresiyle ortaoyuncusu babasının dünyası arasında büyüyen bir kızı anlatır. Orada bir romanı zamanına ve çevresine bakarak yazarın hangi dönemine ait olduğunu bulmayı öğreneceğiz.

Örnek 1 — Neo-klasiği tanımlamak

Soru: Neo-klasik şiir anlayışını en iyi karşılayan tanım hangisidir?

• A) Divan şiirini dili ve konusuyla olduğu gibi tekrar etmek
• B) Divan şiirinin biçim ve ahengini bugünün dili ve duyarlığıyla yeniden kurmak
• C) Aruzu bırakıp halk şiirinin hece kalıplarına dönmek
• D) Ölçüyü ve kafiyeyi tümüyle terk etmek
• E) Toplumsal sorunları manzum hikâyeyle anlatmak

Çözüm: «Neo» yeni, «klasik» divan şiiri demektir. Anlayış eski biçimi korur, ama dili ve bakışı çağdaştır; bu yüzden A'daki birebir tekrar yanlıştır. C hece akımını, E Âkif'in manzum hikâyesini anlatır. Cevap: B.

Örnek 2 — Ölümden sonra basılan kitaplar

Soru: Mihran, Yahya Kemal'in eserlerini bir dosyaya yerleştiriyor. Hangi eşleştirme doğrudur?

• A) «Kendi Gök Kubbemiz»: hece ölçüsüyle yazılmış şiirler
• B) «Eğil Dağlar»: divan tarzındaki gazeller
• C) «Aziz İstanbul»: İstanbul'u, semtlerini ve tarihini anlatan düzyazılar
• D) «Eski Şiirin Rüzgârıyle»: sağlığında çıkan ilk kitabı
• E) «Sessiz Gemi»: Millî Mücadele makalelerinden oluşan kitap

Çözüm: «Aziz İstanbul» şiir değil, düzyazıdır ve şehri anlatır. «Kendi Gök Kubbemiz» aruzla, sade dille yazılmış şiirleri toplar; «Eğil Dağlar» Millî Mücadele yazılarıdır; şairin hiçbir kitabı sağlığında çıkmamıştır; «Sessiz Gemi» ölümü işleyen bir şiirin adıdır. Cevap: C.

Örnek 3 — Dönemle buluşma ve ayrılma

Soru: Yahya Kemal ile Millî Edebiyat arasındaki bağ hangi seçenekte doğru kurulmuştur?

• A) Hece ölçüsünü benimsemiş, ama sade dile karşı çıkmıştır.
• B) Genç Kalemler'in kurucuları arasında yer almıştır.
• C) Bu yıllarda hiç şiir yazmamıştır.
• D) Ağır, tamlamalı dili savunarak Servetifünun'u sürdürmüştür.
• E) Sade İstanbul Türkçesiyle yazarak dönemin dil anlayışına katılmış, ölçüde ise aruzu sürdürmüştür.

Çözüm: Yahya Kemal dönemin dil ilkesini paylaşır, ölçü ilkesini paylaşmaz. A bu ilişkiyi tersine çevirir, D ise dilini yanlış tanımlar. Cevap: E.

Örnek 4 — Tabloda yanlış hücreyi bulmak

Soru: Mahsun üç şair için «Konu» satırını şöyle doldurmuş. Hangi hücre yanlıştır?

• A) Fikret: önce bireysel, sonra toplumsal konular
• B) Âkif: toplumun dertleri, gözleme dayalı
• C) Yahya Kemal: İstanbul ve tarih
• D) Yahya Kemal: kahvehanede boşa geçen günleri gözlemle eleştirmek
• E) Yahya Kemal: ölüm ve musiki

Çözüm: Kahvehane ve tembellik eleştirisi, Âkif'in gerçekçi gözleminin konusudur. Yahya Kemal'in konuları İstanbul, tarih, ölüm, aşk ve musikidir. Cevap: D.

• Millî Edebiyat yıllarındaki her şairi heceye bağlamak. Yahya Kemal bu dönemde yazar ve sade Türkçeyi benimser, ama şiirlerinin büyük bölümü aruzladır.
• Neo-klasiği divan şiirinin kopyası sanmak. Eski biçim ve ahenk alınır; dil bugünün İstanbul Türkçesi, bakış bugünün insanınındır.
• «Kendi Gök Kubbemiz»i sağlığında çıkmış bir kitap sanmak. Mükemmeliyetçi şair şiirlerini kitaplaştırmamış, kitaplar ölümünden sonra basılmıştır.
• «Kendi Gök Kubbemiz» ile «Eski Şiirin Rüzgârıyle»yi aynı dilde sanmak. Birincisi sade Türkçeyle, ikincisi divan şiirinin dili ve tarzıyla yazılmış şiirleri toplar.
• Aruzu Fikret, Âkif ve Yahya Kemal arasındaki fark diye sunmak. Üçü de aruz kullanır; ayırt edici olan dil, konu ve sanat anlayışıdır.
• «Aziz İstanbul»u şiir kitabı sanmak. Bu kitap şehri anlatan düzyazılardan oluşur.