Mehmet Âkif Ersoy

İlkan, aruz konusunu bitirdiği gece defterine kendi formülünü yazmıştı: «Aruz = ağır dil, uzun tamlamalar, sözlüksüz okunmaz.» Servetifünun şiirleriyle geçen bir hafta bu formülü her gün doğrulamış gibiydi. Pazar sabahı dedesi radyoda eski bir şiir okunduğunu duyunca sesi açtı. Okunan parçada yaşlı bir adam vardı, onun derdini dinleyen biri vardı, ikisi karşılıklı konuşuyordu; biri soruyor, öteki yorgun bir sesle cevap veriyordu. İlkan dinlerken tek bir kelimeye takılmadı, bir yerde de istemeden gülümsedi. «Bu şiir değil, hikâye,» dedi. Dedesi raftan kalın bir cilt indirdi. Sayfada dizeler alt alta diziliydi, uyaklar yerli yerindeydi, kapağın üstünde «Safahat» yazıyordu. İlkan defterini açtı ve formüldeki eşittir işaretinin üstünü kalemle çizdi.

• Mehmet Âkif'in Millî Edebiyat dönemindeki yerini, ölçü ve düşünce tercihlerine dayanarak açıklarsın.
• «Safahat»ın yedi kitabını sırasıyla sayar, «Asım» ile «Gölgeler»in külliyattaki yerini belirtirsin.
• Manzum hikâyenin unsurlarını kısa bir parçada bulur, aruzla konuşma dilinin nasıl buluştuğunu gerekçelendirirsin.
• Âkif ile Tevfik Fikret'i ölçü, dil, konu ve düşünce bakımından karşılaştıran bir tabloyu doğru doldurursun.

Dönemin içinde, akımın kıyısında

Millî Edebiyat döneminin şiirde iki belirgin yönelimi vardır: konuşulan Türkçeyle yazmak ve hece ölçüsünü benimsemek. Mehmet Âkif Ersoy bu yıllarda en çok okunan şairlerdendir, ama iki çağrının yalnız birine katılır. Diliyle sokağın Türkçesine yaklaşır; ölçüsünde ise aruzu bırakmaz. Düşünce yönünden de dönemin Türkçülük çizgisinden ayrılır ve İslamcılık düşüncesini savunur.

Bu iki ayrılık yüzünden ders kitapları Âkif'i Millî Edebiyat topluluğunun doğrudan bir üyesi saymaz; onu bu dönemde yaşayıp eser veren, ama akımın ilkelerine tam bağlanmayan bir şair olarak ayrı ele alır. Sınavda «Millî Edebiyat dönemi şairi» ifadesiyle «Millî Edebiyat akımına bağlı şair» ifadesinin farkı tam bu noktada sınanır.

«Safahat»: yedi kitaplık bir külliyat

«Safahat», «safha» kelimesinin çoğuludur; hayatın farklı görünümleri, evreleri demektir. Âkif'in bütün şiirleri bu ortak ad altında toplanır. Külliyat yedi kitaptan oluşur ve ders kitaplarında şu sırayla verilir:

1. «Safahat» (ilk kitap da külliyatla aynı adı taşır)
2. «Süleymaniye Kürsüsünde»
3. «Hakkın Sesleri»
4. «Fatih Kürsüsünde»
5. «Hatıralar»
6. «Asım»
7. «Gölgeler»

İki kitabın adında «kürsü» geçmesi tesadüf değildir. Bu kitaplarda şiir, camideki kürsüden halka seslenen bir vaizin konuşması biçiminde kurulur; şair düşüncesini bir konuşmacının ağzından, dinleyene hitap ederek aktarır.

«Asım», külliyatın en uzun bölümlerindendir ve baştan sona bir konuşma düzenine dayanır. Hocazade ile Köse İmam adlı iki kişi uzun uzun tartışır; Köse İmam'ın oğlu Asım, ders kitaplarında Âkif'in ideal gençlik tipi olarak gösterilir. Âkif'in Batı'nın bilim ve tekniğini almak, ama kendi ahlakını korumak gerektiği yönündeki görüşü de ders kitaplarında bu kitapla birlikte anılır.

«Gölgeler» son kitaptır. Âkif'in Mısır'da yaşadığı yıllarda yazdığı şiirleri toplar ve Kahire'de basılmıştır.

Aruzla konuşmak

İlkan'ın formülü yarı yarıya doğruydu: aruz, uzun ve kısa hecelerin belli bir kalıba oturmasını ister ve bu kalıba en kolay uyan kelimeler Arapça ile Farsçadan gelenlerdir. Servetifünun şiirinin tamlamalarla dolu olmasının bir sebebi de budur.

Âkif'in yaptığı, bu zorluğu konuşma dilinin lehine çözmektir. Gündelik hayatta söylenen cümleleri, deyimleri, sokakta duyulan söyleyişleri aruz kalıbına yerleştirir; dize ölçüyü korur ama kulağa bir konuşma gibi gelir. Ders kitapları onu aruzu Türkçeye en başarılı uygulayan şairler arasında sayar. Bunun sonucu olarak şiiri «nazmı nesre yaklaştırmak» diye tanımlanan bir özellik taşır: dizeler bir düzyazı akıcılığıyla okunur, cümle bir dizede bitmeyip ötekine taşabilir.

Bu üslubun en belirgin aracı diyalogdur. Âkif'in birçok şiirinde iki ya da daha fazla kişi karşılıklı konuşur, sorular ve cevaplar tırnak içinde verilir. Okuyucu bir şiir okuduğunu unutup bir konuşmaya kulak verdiğini sanabilir; kancadaki İlkan'ın yaşadığı da buydu.

Manzum hikâye: dizeyle anlatılan olay

Âkif'in en çok bilinen yanlarından biri manzum hikâyedir. Manzum hikâye, bir olayı hikâyenin unsurlarıyla ama nazımla, yani ölçülü ve uyaklı dizelerle anlatan türdür. Bir hikâyede neler aranıyorsa burada da aranır:

• Olay: başı, gelişmesi ve bir sonucu olan bir durum.
• Kişiler: çoğunlukla toplumun sıradan insanları; yoksullar, yaşlılar, hastalar, emekçiler.
• Mekân ve zaman: mahalle, sokak, kahvehane, ev; bir akşam, bir kış günü.
• Anlatıcı: olayı gören ya da içinde bulunan bir ses; Âkif'te bu ses çoğu kez şairin kendisidir.
• Diyalog: kişilerin kendi ağızlarından konuşması.

Ders kitapları bu türün örnekleri olarak «Küfe», «Seyfi Baba», «Hasta» ve «Mahalle Kahvesi» şiirlerini anar. «Küfe» adı, sırtta yük taşımakta kullanılan büyük sepetten gelir; başlık bile şiirin dikkatini emekçi bir insana çevirdiğini haber verir.

Bu şiirlerin ortak tavrı gerçekçi gözlemdir. Âkif hayal kurmaktan çok gördüğünü anlatmayı seçer ve ders kitapları onun sanat anlayışını samimiyet ve gerçekçilik ilkeleriyle özetler. Yoksulluk, cehalet, tembellik, kahvehanede boşa geçen günler, hastalık ve çaresizlik bu gözlemin konularıdır. Şair bunları uzaktan seyretmez; olayın içinden anlatır ve çoğu zaman sonunda okura dönük bir ders, bir uyarı bırakır.

Metin üzerinde: unsurları ayıklamak

Aşağıdaki dörtlük bu ders için yazıldı; hiçbir şaire ait değildir ve bir ölçü iddiası taşımaz. Amaç yalnız manzum hikâyenin parçalarını görmektir.

Sokağın ucunda bir sepetçi durdu,

Kış rüzgârı yüzüne tokat gibi vurdu.

«Amca, bu sepet kaça?» diye sordu bir çocuk;

«Al götür,» dedi adam, «bu akşam ev soğuk.»

Adım 1: Kişileri bul. Bir sepetçi ve bir çocuk. İkisi de toplumun sıradan insanıdır.

Adım 2: Mekânı ve zamanı belirle. Mekân sokağın ucu, zaman kışın bir akşamı. «Kış rüzgârı» ile «bu akşam» bu bilgiyi verir.

Adım 3: Diyaloğu ayır. Tırnak içindeki iki söz, kişilerin kendi ağızlarından konuştuğunu gösterir. Çocuk soru sorar, adam beklenmedik bir cevap verir.

Adım 4: Olayı ve sonucu yaz. Satıcı malını satmak yerine çocuğa verir; «ev soğuk» sözü, onun da yoksulluk içinde olduğunu sezdirir. Kısa bir olay, bir dönüm noktası ve okurda bırakılan bir duygu vardır.

Adım 5: Uyağı kontrol et. «Durdu» ile «vurdu», «çocuk» ile «soğuk» ikişer ikişer uyaklıdır. Dizeler uyak bakımından çiftler hâlinde ilerler.

Beş adımın sonunda elde kalan, bir hikâyenin bütün unsurlarıdır; tek fark, anlatımın düzyazı yerine dizelerle yapılmasıdır. Manzum hikâyeyi tanımanın yolu da budur.

İstiklal Marşı ve «Çanakkale Şehitlerine»

Âkif'in adı her öğrencinin ezberindeki bir metinle de anılır. İstiklal Marşı, Millî Mücadele yıllarında açılan bir yarışma sonunda seçilmiş ve 12 Mart 1921'de Türkiye Büyük Millet Meclisinde kabul edilmiştir. Âkif'in yarışmanın para ödülünü kabul etmediği bilinir. Marşın yazıldığı yılların siyasi ve askerî arka planını Tarih akademisinin Millî Mücadele ünitesinde bulabilirsin.

«Çanakkale Şehitlerine», Birinci Dünya Savaşı'ndaki Çanakkale savunmasında hayatını kaybeden askerleri anan şiiridir. Ders kitapları onu Âkif'in destansı bir söyleyişe yöneldiği şiirler arasında gösterir. İki metin de Âkif'in toplumun ortak acısını ve umudunu dile getirme çabasından doğar.

Dergide süren düşünce

Âkif'in fikirleri yalnız kitaplarda kalmaz, dergi sayfalarında da tartışılır. Önce «Sırat-ı Müstakim» adıyla çıkan, daha sonra «Sebilürreşad» adını alan dergi, İslamcılık düşüncesinin en bilinen yayın organlarındandır ve Âkif'in şiirleri ile yazıları uzun süre burada yayımlanmıştır. İslamcılık bu dönemde devleti ve toplumu kurtarmanın yolunu İslam birliğinde ve ahlakın güçlenmesinde arayan bir düşünce akımıdır. Dönemin öteki fikir akımlarıyla birlikte ayrıntısı Tarih akademisinde ele alınır; burada yalnız şiire yansıyan yönüyle anıyoruz.

Omurga: Âkif ile Fikret

Servetifünun dersinde, «Tarih-i Kadim» adlı uzun Fikret şiirine Âkif'in yine şiirle karşılık verdiği anlatılmıştı. Tartışma iki şairin birbirinden nasıl ayrıldığını anlamak için iyi bir kapıdır. Ayrılık her alanda değildir; ortak oldukları yer, farkı daha görünür kılar.

Tabloyu okurken ilk satır bir tuzak gibi durur: ikisi de aruz kullanır. Fark ölçüde değil, ölçünün içine konan dildedir. Fikret'te aruz uzun tamlamalarla dolar, Âkif'te sokağın cümlesini taşır. Sınav sorusu «aruz kullanması» bilgisini ayırt edici bir özellik gibi sunarsa, bu bilginin iki şairi birbirinden ayırmadığını hatırla.

Geçmişin musikisine doğru

Âkif aruzu konuşmanın içine indirdi, gözünü mahalleye ve sokağa çevirdi. Aynı yıllarda aruzu bırakmayan bir başka şair, bakışını bugünün sokağından çok geçmişe yöneltti. Yahya Kemal Beyatlı, Divan şiirinin ses ve biçim zevkini yeni bir duyarlıkla yeniden kurmayı denedi; ders kitapları bu tavra «neo-klasik» der. Sonraki derste bu kavramın neyi kapsadığını ve «Kendi Gök Kubbemiz» adının şairin geçmişe bakışında ne anlama geldiğini göreceğiz.

Örnek 1 — Külliyatta yer bulmak

Soru: Hocazade ile Köse İmam'ın uzun konuşmalarına dayanan ve ideal gençlik tipini bir gencin adıyla anan kitap «Safahat»ın hangi bölümüdür?

• A) «Hatıralar»
• B) «Gölgeler»
• C) «Hakkın Sesleri»
• D) «Süleymaniye Kürsüsünde»
• E) «Asım»

Çözüm: Köse İmam'ın oğlu Asım, ders kitaplarında Âkif'in ideal genci olarak gösterilir ve kitap onun adını taşır. «Gölgeler» Mısır yıllarının son kitabıdır; «Süleymaniye Kürsüsünde» bir vaizin seslenişi biçiminde kurulur. Cevap: E.

Örnek 2 — Türü tanımak

Soru: Bir metinde kişiler, mekân, zaman, bir olay ve tırnak içinde verilmiş konuşmalar vardır; ama metin ölçülü ve uyaklı dizelerle yazılmıştır. Bu metin için en uygun tür adı hangisidir?

• A) Manzum hikâye
• B) Mensur şiir
• C) Gazel
• D) Fabl
• E) Deneme

Çözüm: Hikâyenin unsurlarını taşıyan ve nazımla yazılan tür manzum hikâyedir. Mensur şiir bunun tersidir: şiir duyarlığını düzyazıyla verir. Fabl hayvan kişileri gerektirir, deneme ise olay örgüsüne dayanmaz. Cevap: A.

Örnek 3 — Dönemdeki yeri

Soru: Ders kitaplarının Mehmet Âkif'i Millî Edebiyat topluluğunun doğrudan üyesi saymamasının gerekçesi hangisidir?

• A) Millî Edebiyat yıllarında hiç eser yayımlamamış olması
• B) Yalnız düzyazı yazması
• C) Aruzu bırakmaması ve Türkçülük yerine İslamcılığı savunması
• D) Konuşma dilinden tümüyle uzak durması
• E) Yalnız aşk şiirleri yazması

Çözüm: Âkif bu dönemde yaşayıp eser vermiştir ve dili konuşma diline yakındır; bu yüzden A ile D yanlıştır. Ayrıldığı yer ölçü ve düşüncedir: aruzu sürdürür, İslamcılığı savunur. Cevap: C.

Örnek 4 — Karşılaştırmada ortak payda

Soru: Kübranur, Fikret ile Âkif'i ayıran bir özellik arıyor. Aşağıdakilerden hangisi iki şairi BİRBİRİNDEN AYIRMAZ?

• A) Şiirde gündelik konuşmayı diyalogla vermek
• B) Manzum hikâyeyi sıkça kullanmak
• C) İslamcılık düşüncesini savunmak
• D) Şiirlerini aruz ölçüsüyle yazmak
• E) İlk şiirlerinde «sanat için sanat» anlayışına bağlı kalmak

Çözüm: Aruz iki şairde de ortaktır; Kübranur'un aradığı farkı bu bilgi vermez. Diyalog, manzum hikâye ve İslamcılık Âkif'e, «sanat için sanat» ile başlayan çizgi Fikret'e özgüdür. Cevap: D.

• «Dönem şairi» ile «akım şairi»ni karıştırmak. Âkif Millî Edebiyat yıllarında yazar, ama aruzu ve İslamcılığı yüzünden ders kitaplarında akımın dışında ayrı ele alınır.
• Aruzu ağır dille eşitlemek. Âkif aruzu konuşma diline uygular; ölçü aynı kalırken dil sadeleşir.
• Aruzu Fikret ile Âkif arasındaki farka koymak. İkisi de aruz kullanır; fark dilde, düşüncede ve biçim tercihindedir.
• «Safahat»ı tek bir kitap sanmak. Ad hem yedi kitaplık külliyatın hem de ilk kitabın adıdır.
• Manzum hikâyeyi mensur şiirle karıştırmak. Manzum hikâye olayı dizeyle anlatır; mensur şiir şiir duyarlığını düzyazıyla verir.
• «Kürsü» kitaplarını sıradan hikâye sanmak. «Süleymaniye Kürsüsünde» ile «Fatih Kürsüsünde», kürsüden halka seslenen bir vaizin ağzından kurulur.