Ömer Seyfettin

Gökben, AYT edebiyat konularını çıkarırken listede «Kaşağı»yı görünce kalemi bıraktı. Bu hikâyeyi beşinci sınıfta, kapağında resimli bir at olan ince bir kitaptan okumuştu. «Çocuk kitabı bu,» dedi ablasına, «Millî Edebiyat'ta ne arıyor?» Aynı akşam on yaşındaki kuzeni Güldehan da kitabı rafta buldu, bir oturuşta bitirdi ve özetini tek cümleyle verdi: «Hasan yalan söyledi, kardeşi ceza yedi.» Gökben kitabı alıp yeniden açtı. Bu kez başka bir şeye takıldı: olayı anlatan, olay sırasında çocuk olan Hasan değil, yıllar geçmiş, büyümüş bir Hasan'dı. Cümleler sadeydi, ama bir yetişkinin hiç kapanmayan pişmanlığını taşıyordu. Güldehan bir yalan hikâyesi okumuştu; Gökben ise o yalanın bir ömre nasıl yayıldığını okuyordu. Kitap aynıydı, okuyan değişmişti.

• Ömer Seyfettin'in hikâyelerini çocukluk, tarih, dönemin acıları, toplumsal hiciv ve halk kaynakları gruplarına yerleştirirsin.
• Olay hikâyesinin serim, düğüm, çözüm ve beklenmedik son özelliklerini derse özel bir hikâye iskeletinde gösterirsin.
• «Kaşağı» ile «Pembe İncili Kaftan»ın konusunu ve temasını kısaca açıklarsın.
• Ömer Seyfettin'in dilini Yeni Lisan makalesine ve Millî Edebiyat'ın ilkelerine bağlarsın.

Okul kitabından edebiyat tarihine

Gökben'in şaşkınlığının bir nedeni var. Ömer Seyfettin'in hikâyeleri yıllardır ilkokul ve ortaokul kitaplarında okunur; dili sade, konusu çoğu zaman bir çocuğun gözünden kurulmuş, uzunluğu bir ders saatine sığacak kadardır. Bu yüzden pek çok okur onu çocukluğun yazarı olarak hatırlar. Ders kitapları ise onu başka bir yere koyar: Türk edebiyatında modern hikâyenin en güçlü temsilcisi. İki bakış birbirini yalanlamaz. Okul kitaplarına girmesini sağlayan sadelik, edebiyat tarihindeki yerini belirleyen tercihle aynı yerden gelir.

Kısa bir hayat bilgisi yeterli. Ömer Seyfettin mesleğe subay olarak başladı ve Balkan Savaşı'nda bir süre esir kaldı. Sonra kendini yazıya ve öğretmenliğe verdi, 1920'de genç yaşta öldü. Bu kısa hayata yüzlerce hikâye sığdı.

Yeni Lisan'ı hikâyede denemek

Bir önceki derste Genç Kalemler dergisini ve onun sayfalarında çıkan Yeni Lisan makalesini gördün. Orada konuşulan şey bir dil programıydı: yazı dili İstanbul halkının konuştuğu Türkçeye yaklaşmalı, Arapça ve Farsça tamlamalar yerine Türkçenin kendi kurallarıyla kurulmuş sözler kullanılmalıydı. Altında imza yoktu; yazarı olarak gösterilen ad Ömer Seyfettin'dir.

Bir dil programı kâğıt üzerinde kalırsa tartışma olarak kalır. Ömer Seyfettin'in önemi, bu programı yüzlerce hikâyede denemiş olmasıdır. Hikâyelerinde cümleler kısa, söz varlığı gündelik, anlatım konuşur gibidir. Halit Ziya'nın uzun, süslü cümlelerini okuduktan sonra onun bir sayfasını açan okur farkı hemen sezer: anlamak için sözlüğe uzanmaz. Gökben'in kuzeninin hikâyeyi bir oturuşta bitirebilmesi de bu dilin sonucudur. Yani bir hikâyenin çocuklarca okunabilmesi, bu durumda bir eksiklik değil, Millî Edebiyat'ın sade dil ilkesinin yerine geldiğinin işaretidir.

Olay hikâyesi: merakı bir sona taşımak

Ömer Seyfettin'in hikâye anlayışı ders kitaplarında Fransız yazar Maupassant'ın adıyla anılan çizgiye bağlanır; bu çizgiye olay hikâyesi denir. Olay hikâyesinde ağırlık, birbirine neden–sonuç bağıyla bağlanmış olaylardadır. «Hikâye ve roman nasıl okunur?» dersinde tanıdığın üç bölüm burada belirgin biçimde görünür: serim kişileri ve başlangıç durumunu tanıtır, düğüm merakı ve gerilimi büyütür, çözüm gerilimi bağlar. Okuru sona kadar taşıyan güç meraktır ve son çoğu zaman okurun beklemediği bir yere düşer. Buna beklenmedik son denir.

Karşı uçta durum hikâyesi bulunur. O türde belirgin bir olay zinciri yerine bir an, bir ruh hâli, bir kesit anlatılır; hikâye çoğu zaman bir sonuca bağlanmadan biter. Ders kitapları bu çizgiyi Rus yazar Çehov'un adıyla anar. Bu ayrımı Cumhuriyet dönemi hikâyecileriyle ayrıntılı olarak göreceksin; şimdilik iki türün terazinin iki kefesi olduğunu bilmen yeter.

Bir iskeleti adım adım çözmek

Aşağıdaki iskelet bu ders için yazıldı; hiçbir yazarın hikâyesi değildir.

Kasabanın fırıncısı Hıdır Usta, yıllardır her sabah dükkânın kapısındaki boş bir sepete sıcak bir somun bırakır; ekmeği kimin aldığını hiç merak etmemiştir. Bir kış sabahı sepette ekmeğin yerine bir tas çorba ve kısa bir not bulur: «Bu kış zor geçti, sağ ol.» Ertesi gün şafaktan önce kalkar, karanlıkta sepeti gözetler. Sepete eğilen kişi, on yıldır yüzüne bakmadığı ağabeyidir.

Birinci adım: başlangıç durumunu ayır. Hıdır Usta'nın her sabahki alışkanlığı ve merak etmeyişi serimdir; düzen henüz bozulmamıştır.

İkinci adım: düzeni bozan olayı bul. Sepette çıkan çorba ve not düzeni bozar, soruyu doğurur: ekmeği kim alıyor? Usta'nın beklemeye karar vermesi düğümü sıkılaştırır.

Üçüncü adım: sonu iki soruyla yokla. Gerilim çözüldü mü? Evet, kişinin kimliği ortaya çıktı. Okur bunu bekliyor muydu? Hayır; küs bir ağabeyden hiç söz edilmemişti, bu yüzden son hem merakı bağlar hem okuru şaşırtır. İki yanıt da «evet–hayır» çıkıyorsa elinde olay hikâyesinin klasik biçimi var demektir.

Aynı fırını durum hikâyesine çevirmek istersen olayları sökmen gerekir: Hıdır Usta karın yağışını izleyerek hamur yoğurur, babasının dükkânı ilk açtığı günleri düşünür, ilk ekmekler çıkarken hikâye biter. Sorulacak bir «kim?» kalmaz, geriye bir ruh hâli kalır.

Omurga: hikâyeler hangi kaynaktan doğuyor?

Sınavda Ömer Seyfettin sorusu çoğu zaman bir hikâye adıyla gelir ve senden onu bir konu grubuna götürmen beklenir. Aşağıdaki tablo bu işi görür.

Tablonun her satırı Millî Edebiyat'ın bir ilkesine yaslanır. Tarih ve dönemin acıları millî konular ilkesine, halk kaynakları yerli malzemeye dönüşe, hiciv ise Batılılaşmanın yüzeyde kalan taklitçiliğini eleştirmeye karşılık gelir. Çocukluk anıları bile bu çerçevenin dışında değildir: sıradan bir Türk ailesinin evi, bahçesi, ahırı edebiyatın malzemesi olur.

«Kaşağı»: bir yalanın uzun gölgesi

Hikâyeyi yetişkin Hasan birinci kişinin ağzından anlatır. Çocukken kardeşi Ahmet'i kıskanır; atların bakımında kullanılan kaşağıyı kırar ve suçu kardeşinin üstüne atar. Ahmet cezalandırılır; bir süre sonra hastalanıp ölür. Yalanın pişmanlığı Hasan'ın ömrü boyunca peşini bırakmaz.

Ders kitapları hikâyenin temasını kıskançlık, yalan ve vicdan azabı üzerinden okur. Kancadaki iki okuma farkının kaynağı da buradadır: on yaşındaki okur olayı izler, daha büyük okur ise anlatıcının yıllar sonraki sesini duyar. Hikâyenin gücü, sade bir dille anlatılan küçük bir olayın içine bir hayat boyu sürecek ağırlığı yerleştirmesidir.

«Pembe İncili Kaftan»: onurun bedeli

Hikâye, Osmanlı geçmişinden bir elçinin yabancı bir hükümdarın huzuruna çıkışını anlatır. Elçiye oturacak bir yer gösterilmez; elçi bunu bir aşağılama sayar, sırtındaki değerli kaftanı çıkarıp yere serer ve üstüne oturur. Görüşme bitince kaftanı orada bırakıp gider. Hikâye, kişisel varlığın değil devletin ve milletin onurunun öne çıktığı bir davranışı merkeze alır; ders kitaplarının tarih kaynaklı hikâyelere örnek olarak bu eseri sıkça seçmesinin nedeni de budur.

Hiciv, halk ve Millî Edebiyat'taki yeri

Efruz Bey, rüzgâr nereden eserse o yöne dönen, gösterişe ve çıkara düşkün bir tiptir; Ömer Seyfettin onun üzerinden dönemin sahte aydın tavrıyla alay eder. Yazarın fıkralardan ve halk hikâyelerinden yararlanması da aynı yönü gösterir: yerli anlatı geleneği küçümsenecek bir malzeme değil, yeni hikâyenin kaynağıdır.

Toparlarsak Ömer Seyfettin'in Millî Edebiyat içindeki yeri üç bilgiyle kurulur: Yeni Lisan'ın sade dil çağrısını hikâyede uygulamıştır, olay hikâyesini Türk edebiyatında güçlü biçimde yerleştirmiştir, konularını millî ve yerli kaynaklardan seçmiştir. Dönemin dil ve konu ilkeleri, okul sıralarından gazete okuruna kadar geniş bir kitleye en çok onun hikâyeleriyle ulaştı.

Sonraki adım: hikâye dizeye girerse

Ömer Seyfettin olayı, konuşan kişileri ve gündelik sözü düzyazının içinde buluşturdu. Aynı yıllarda bir şair bu üçünü şiire taşımayı denedi: dizelerinde kişiler karşılıklı konuşur, bir olay başlar ve bağlanır. Üstelik bunu, Millî Edebiyat'ın önerdiği heceyle değil aruzla yaptı. Uzun ve kısa hecelerin sıkı düzeni, sokaktaki konuşmanın rahatlığına yer açabilir mi? Bu sorunun cevabını «Safahat»ta, İstiklal Marşı'nın şairinin sesinde arayacağız.

Örnek 1 — Hikâyeyi kaynağına götürmek

Soru: Gürhan, Ömer Seyfettin'in iki hikâyesini aynı gruba koymak istiyor ve ortak noktalarının Osmanlı geçmişinden bir olayı işlemek olduğunu söylüyor. Hangi ikili bu gerekçeye uyar?

• A) «Kaşağı» ve «Falaka»
• B) «Efruz Bey» ve «Kaşağı»
• C) «Pembe İncili Kaftan» ve «Forsa»
• D) «Bomba» ve «Falaka»
• E) «Efruz Bey» ve «Bomba»

Çözüm: «Kaşağı» ile «Falaka» çocukluk anılarından, «Efruz Bey» toplumsal hicivden, «Bomba» Balkanlar'daki çatışmalardan doğar. Osmanlı geçmişine giden ikili «Pembe İncili Kaftan» ile «Forsa»dır. Cevap: C.

Örnek 2 — İskeletin türünü bulmak

Soru: Derse özel bir iskelet: «Köyün çobanı her akşam sürüyü sayar ve bir koyunun eksik olduğunu fark eder. Üç gece boyunca dağı arar, izleri takip eder. Dördüncü gece koyunu, kendisine yıllardır düşman bildiği komşusunun ağılında, yarası sarılmış hâlde bulur.» Bu iskelet için hangi yargı doğrudur?

• A) Bir ruh hâlini anlattığı ve sonuca bağlanmadığı için durum hikâyesidir.
• B) Olay zinciri ve şaşırtıcı bir sonla kurulduğu için olay hikâyesidir.
• C) Hiçbir gerilim içermediği için hikâye sayılmaz.
• D) Yalnız serim bölümünden oluşur.
• E) Bir fıkranın birebir aktarımıdır.

Çözüm: Eksik koyun düzeni bozar, arama merakı büyütür, bulunuş gerilimi bağlar. Koyunun düşman sanılan komşu tarafından korunmuş olması okurun beklemediği bir sondur. Olaylar neden–sonuç bağıyla ilerlediği ve son şaşırttığı için iskelet olay hikâyesine uyar. Cevap: B.

Örnek 3 — «Kaşağı»nın teması

Soru: Gülriz «Kaşağı»yı bir cümleyle anlatmak istiyor. Hikâyenin temasını en iyi hangi seçenek verir?

• A) Bir elçinin yabancı bir sarayda devletinin onurunu koruması
• B) Çıkarcı bir tipin dönemin modasına uyması
• C) Balkanlar'da yaşanan bir çatışmanın acıları
• D) Kıskançlıkla söylenen bir yalanın ömür boyu süren pişmanlığa dönüşmesi
• E) Bir çocuğun okulda gördüğü sert ceza

Çözüm: Hasan, kıskandığı kardeşi Ahmet'e suç atar; Ahmet'in ölümünden sonra yalanın yükü Hasan'ın bütün hayatına yayılır. A «Pembe İncili Kaftan»a, B Efruz Bey'e, C «Bomba»ya yakışır; E ise «Falaka»nın adından çıkarılabilecek bir okul konusudur. Cevap: D.

Örnek 4 — Yeni Lisan'a uyan cümle

Soru: Derse özel iki cümle verilmiştir. Birinci: «Sabah olunca kapıyı açtım, bahçede kar vardı.» İkinci: «Leyl-i şitanın derin sükûtu içinde bahçe, sükûnet-i ebediyyenin beyaz örtüsüne bürünmüştü.» Ömer Seyfettin'in dil anlayışı için hangisi doğrudur?

• A) Birinci cümle onun benimsediği sade, konuşma diline yakın anlatıma uyar.
• B) İkinci cümle Yeni Lisan'ın önerdiği dili gösterir.
• C) İki cümle de Yeni Lisan'a aykırıdır.
• D) İkinci cümle hece ölçüsüyle yazıldığı için onun tercihine uyar.
• E) Birinci cümle Servetifünun nesrinin tipik örneğidir.

Çözüm: Yeni Lisan, Arapça–Farsça tamlamalardan arınmış, İstanbul halkının konuştuğu Türkçeye yakın bir yazı dili ister. Birinci cümle kısa ve gündeliktir; ikincisi yabancı tamlamalarla yüklüdür ve Servetifünun nesrini hatırlatır. Cevap: A.

• Sade dili basitlikle karıştırmak. Okul kitaplarında okunması hikâyelerin değerini düşürmez; sadelik Yeni Lisan'ın bilinçli bir tercihidir ve sınavda Millî Edebiyat ilkesine bağlanır.
• Olay hikâyesi ile durum hikâyesini karıştırmak. Belirgin bir olay zinciri, merak ve şaşırtıcı son varsa olay hikâyesidir; bir an ya da ruh hâli anlatılıp sonuçsuz bitiyorsa durum hikâyesine yaklaşır.
• «Kaşağı»nın anlatıcısını çocuk sanmak. Olayı yaşayan çocuk Hasan'dır, ama anlatan yetişkin Hasan'dır; pişmanlık teması bu iki zaman arasındaki mesafeden doğar.
• Hikâyeleri konu grubunda kaydırmak. «Pembe İncili Kaftan» tarih, «Kaşağı» çocukluk, «Efruz Bey» hiciv grubundadır; adın çağrışımına değil konusuna bak.
• Yeni Lisan'ı bir şiir bildirisi sanmak. Makale yazı dilinin tamamı için konuşur; Ömer Seyfettin onu düzyazıda, hikâyede uygulamıştır.