Genç Kalemler ve Yeni Lisan

Efnan, sınıf arkadaşının dil tarihi üzerine hazırladığı özetin kenarına bir not düştü: «Dil nehir gibi kendi yatağını bulur. Kimse oturup bundan sonra böyle yazacağız demedi; Türkçe zamanla kendiliğinden sadeleşti.» Ertesi gün öğrenci meclisinde Erinç'in önerisi oylandı. Koridordaki duyuru panosunu kimse okumuyordu, çünkü kurallar «müracaat», «mütemadiyen», «mezkûr» gibi kelimelerle doluydu. Meclis üç ilke yazdı: her kelime ortaokuldaki bir kardeşin anlayacağı kadar tanıdık olacak, cümleler konuşur gibi kurulacak, yabancı bir kalıbın Türkçesi varsa o seçilecek. Pano bir hafta içinde baştan yazıldı ve Efnan oyunu kendi eliyle vermişti. Akşam notuna döndü. Bir panonun dili bile tartışmayla, yazılı ilkelerle ve oyla değişiyorsa, koca bir edebiyatın dili gerçekten kendi kendine mi değişmişti?

• Yeni Lisan'ın dil ilkelerini sayar, verilen bir cümlenin bu ilkelere uyup uymadığını gerekçesiyle belirlersin.
• Genç Kalemler dergisini yayımlandığı şehir, çevresindeki adlar ve Millî Edebiyat'taki rolüyle tanıtırsın.
• Millî Edebiyat'ı Servetifünun ve Fecriati'den dil, ölçü, konu ve sanat anlayışı ölçütleriyle ayırırsın.
• Hece ölçüsüne ve millî konulara yönelişi dönemin dil tartışmasına bağlarsın.

Kişisel sanattan millete

Fecriati sanatı sanatçının kendi alanı sayarken ağır dili ve aruzu büyük ölçüde Servetifünun'dan devralmıştı ve birkaç yıl içinde dağıldı. Onun ardından gelen kuşak hem bu dili hem de sanatın yalnız sanatçıya ait olduğu düşüncesini sorguladı.

Bu sorgulamanın arkasında II. Meşrutiyet'ten sonraki ortam vardır. Basın canlanmış, yeni dergiler çıkmış, aydınlar imparatorluğun geleceğini yüksek sesle tartışmaya başlamıştı. O tartışmalardan doğan düşünce akımlarından biri Türkçülüktür: milletin dilini, tarihini ve kültürünü merkeze alan bu görüş, edebiyattan da halka seslenmesini bekledi. Akımların siyasi yönü Tarih akademisinin konusudur; «II. Meşrutiyet» ve «Düşünce akımları» dersleri o tarafı işler. Burada bizi ilgilendiren, bu düşüncenin edebiyata bir dil programı olarak yansımasıdır.

Selanik'te çıkan dergi

Ders kitapları Millî Edebiyat'ın kapısını Genç Kalemler dergisiyle açar. Dergi İstanbul'da değil, o yıllarda bir Osmanlı şehri olan Selanik'te yayımlanıyordu. Çevresinde üç ad öne çıkar: hikâyeci Ömer Seyfettin, sonradan Yöntem soyadını alan Ali Canip ve Türkçülük düşüncesinin önderi sayılan Ziya Gökalp. Gökalp'in edebiyattaki ağırlığı şiirlerinden çok fikirlerindedir; dönemin yazarlarına millî kültür ve dil konusunda yön veren düşünür olarak anılır.

Genç Kalemler'i önceki yayın organlarından ayıran, bir sanat zevkini değil bir dil programını savunmasıdır. Servet-i Fünun dergisi bir topluluğun şiir ve romanlarını basıyordu. Selanik'teki dergi ise yazı dilinin nasıl olması gerektiğini açık bir tartışma konusu yaptı ve bu tartışmayı maddelere döktü.

«Yeni Lisan» neyi istiyordu?

Programın adı, dergide 1911'de çıkan «Yeni Lisan» makalesidir. Makale imza taşımaz; ders kitapları onu Ömer Seyfettin'e ait sayar. Küçük bir ayrıntı burada işe yarar: sade Türkçeyi savunan yazının başlığındaki «lisan» kelimesi Arapçadır. Çelişki gibi duran bu durum hareketin hedefini de gösterir. Yeni Lisan, Türkçeye yerleşmiş kelimelerle değil, yabancı dillerin dil bilgisi kurallarıyla uğraştı. Ders kitaplarındaki özetiyle ilkeler şunlardır:

1. Arapça ve Farsça kurallarla yapılan tamlamalar bırakılır; dile yerleşmiş, kalıplaşmış tamlamalar ise kullanılabilir.
2. Arapça ve Farsça çokluk ekleri ve çoğul kuralları kullanılmaz; çoğul Türkçe «-lar, -ler» ekiyle yapılır.
3. Türkçeleşmiş kelimeler kaynak dildeki biçimiyle değil, Türkçedeki söylenişiyle yazılır.
4. Yazı dilinin temeli İstanbul Türkçesidir.
5. Konuşma dili ile yazı dili birleştirilir; yazar, insanların gerçekten konuştuğu Türkçeyle yazar.

Üçüncü ilkeyi bugün fark etmek zordur, çünkü metinleri Latin harfleriyle okuyoruz. Farsçadan gelen «âyine» Türkçede «ayna», «hâce» de «hoca» diye söylenir; ilke, yazının kaynak dildeki biçimi değil, bu söylenişi izlemesini ister.

Bir düşünce, iki dil

Aşağıdaki iki cümle bu ders için kuruldu ve kimseye ait değildir. İkisi aynı düşünceyi taşır.

Ağır dil: «Erbâb-ı kalem, ahvâl-i memleketi nazar-ı dikkate alarak âsâr-ı edebiyyesini lisan-ı avama yaklaştırmalıdır.»

Sade dil: «Yazarlar, ülkenin durumunu göz önünde tutarak eserlerini halkın konuştuğu dile yaklaştırmalıdır.»

Adım 1 — Tamlamaları ayıkla. Birinci cümlede Farsça kuralla, «-ı, -i» bağıyla kurulmuş tamlamalar dizilir: «erbâb-ı kalem» (kalem sahipleri, yani yazarlar), «ahvâl-i memleket» (memleketin hâlleri), «nazar-ı dikkat» (dikkatli bakış), «âsâr-ı edebiyye» (edebî eserler), «lisan-ı avam» (halkın dili). Bu kuruluşta asıl kelime önde, onu belirten kelime arkadadır; Türkçe tamlama tam tersini yapar ve «kalem sahipleri», «halkın dili» der.

Adım 2 — Çoğullara bak. «Erbâb», «ahvâl», «âsâr» Arapça kurala göre yapılmış çoğullardır; tekilleri sırasıyla «rab», «hâl», «eser»dir. Sade cümle çoğulu yalnız Türkçe ekle yapar: «yazarlar», «eserler».

Adım 3 — Kökene aldanma. Sade cümlede «halk» ve «eser» de Arapça kökenlidir, ama cümle Yeni Lisan'a uyar. Bu kelimeler Türkçeleşmiştir ve Türkçe eklerle, Türkçe söz diziminde kullanılmıştır. İlk ilkedeki istisna da bu mantıkla işler: «nazar-ı dikkat» gibi gündelik konuşmaya yerleşmiş bir kalıp tek başına sorun sayılmaz. Birinci cümleyi ağır yapan, tek bir kalıp değil, tamlamaların ve yabancı çoğulların üst üste yığılmasıdır.

Adım 4 — Okuru düşün. Birinci cümleyi ancak Arapça ve Farsça dil bilgisini öğrenmiş küçük bir okur kesimi rahatça anlar. İkinciyi okuma bilen herkes anlar. Millî Edebiyat'ın derdi tam bu aradaki mesafedir.

Dilden ölçüye: hece

Halkın konuştuğu dille yazma isteği, şiirde ölçü sorusunu da beraberinde getirdi. Aruz hecelerin uzunluğuna ve kısalığına dayanır; Arapça ve Farsçadaki uzun ünlüler bu düzene kolayca oturur, Türkçe kelimeler ise çoğu zaman zorlanır. Hece ölçüsü yalnız hece sayısına bakar ve yüzyıllardır Türk halk şiirinin ölçüsüdür. Dil halktan alınıyorsa ölçünün de halktan alınması bu yüzden doğal bir adımdı.

Bu ders için yazılmış bir örnek dizeyle sayalım: «Çobanın kavalı dereye iner». Heceler: ço-ba-nın (3), ka-va-lı (3), de-re-ye (3), i-ner (2); toplam 11. Durak «kavalı» kelimesinden sonra düşer: «Çobanın kavalı» altı hece, «dereye iner» beş hece. Dize 6+5 duraklı on birli hece kalıbındadır.

Heceyi şiirde yerleştiren adlar arasında ders kitapları Beş Hececiler'i anar; onları Cumhuriyet dönemi şiiri modülünde tanıyacaksın. Yine de hece tek seçenek olmadı. Mehmet Âkif Ersoy ile Yahya Kemal Beyatlı bu dönemin büyük şairleri arasında sayılır ve ikisi de aruzla yazar; ama aruzu sade, konuşulan bir Türkçeyle kullanırlar.

Millî konular

Dil ve ölçüyle birlikte konu da değişti. Önceki iki dönemde öne çıkan bireyin iç sıkıntısı, şehirli seçkinin dünyası ve gerçekten kaçış isteği bu dönemde yerini Anadolu'ya, köy ve kasaba insanına, millî tarihe ve halk kültürüne bırakır. Yazarlar halk edebiyatını ve Türk tarihini kaynak olarak kullanır. Bu, Batı'dan öğrenilen tekniğin atıldığı anlamına gelmez: roman ve hikâye Batı'dan gelen türler olarak sürer; değişen, anlatılan dünya ve kullanılan dildir.

Omurga: üç dönemi ayıran ölçütler

Bir parçanın dönemini sorarken önce dile, sonra ölçüye bak. Yabancı kurallı tamlamalarla dolu bir parça ilk iki sütundan birine düşer; sade Türkçe ve hece, sağ sütunu gösterir. Konu satırı son kararı verir.

Fecriati'den gelen iki ad

Yakup Kadri ve Refik Halit ilk yazılarını Fecriati çevresinde verdiler; ders kitapları ikisini sonraki yıllarda Millî Edebiyat'ın romancıları ve hikâyecileri arasında sayar; ikisini bu modülde ayrı derslerde göreceksin.

Ömer Seyfettin'e doğru

Yeni Lisan'ı yazdığı kabul edilen Ömer Seyfettin bu ilkeleri yalnız savunmadı, kısa hikâyelerinde uyguladı. Modern Türk hikâyesinin kurucu adları arasında anılan bu yazarı bir sonraki derste «Kaşağı» ve «Pembe İncili Kaftan» üzerinden tanıyacak; sade bir Türkçeyle kurulan kısa anlatının nasıl işlediğini, biri bir çocukluk anısından, öteki tarihten beslenen iki hikâyede izleyeceğiz.

Örnek 1 — Hangi ilke çiğneniyor?

Soru: «Mahalledeki şuarâ akşam kahvede buluştu.» Derse özel kurulan bu cümle, Yeni Lisan'ın hangi ilkesine aykırıdır?

• A) İstanbul Türkçesinin esas alınması
• B) Arapça çoğul kurallarının kullanılmaması
• C) Farsça kurallı tamlamaların bırakılması
• D) Hece ölçüsünün benimsenmesi
• E) Millî konulara yönelme

Çözüm: Önce tamlama ara: cümlede «-ı, -i» bağıyla kurulmuş bir Farsça tamlama yoktur, C düşer. Sonra çoğullara bak: «şuarâ», «şair» kelimesinin Arapça kurala göre yapılmış çoğuludur; Türkçesi «şairler» olur. D ile E bir dil ilkesi değil, ölçü ve konu tercihidir; cümlenin geri kalanı da gündelik İstanbul Türkçesidir. Cevap: B.

Örnek 2 — Özelliklerden döneme

Soru: Bir şiir kitabının dizeleri hece sayısıyla kurulmuş, dili gündelik konuşmaya yakın; şiirler bir Anadolu kasabasının pazar yerini ve eski bir savaşın hatırasını anlatıyor. Bu kitap en çok hangi dönemin özelliklerini taşır?

• A) Fecriati
• B) Divan edebiyatı
• C) Millî Edebiyat
• D) Servetifünun
• E) Tanzimat'ın ilk kuşağı

Çözüm: Ölçü hece, dil konuşmaya yakın, konu Anadolu ve millî tarih: tablonun üç satırı aynı sütunu gösterir. İlk iki Batı etkili topluluk ağır dilde ve aruzda kalır; Divan edebiyatı aruzla yazar; Tanzimat'ın ilk kuşağı ağırlıkla aruzu korur. Cevap: C.

Örnek 3 — Genç Kalemler hakkında yanlış bilgi

Soru: Selanik'teki dergi ve onun dil makalesi üzerine verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

• A) Dergi Selanik'te yayımlanıyordu.
• B) «Yeni Lisan» makalesi imzasız çıkmıştır.
• C) Ömer Seyfettin, Ali Canip ve Ziya Gökalp derginin çevresinde anılır.
• D) Hareketin amacı Türkçeye yerleşmiş Arapça kökenli bütün kelimeleri atmaktı.
• E) Millî Edebiyat'ın başlangıcı bu harekete bağlanır.

Çözüm: Derginin Selanik'te çıkması, makalenin imzasızlığı, üç adın derginin çevresinde anılması ve dönemin bu hareketle başlaması ders kitaplarının ortak bilgisidir. Dördüncü seçenek ise ilkeleri yanlış okur: Yeni Lisan yabancı dil bilgisi kurallarına, yani tamlama ve çoğul kurallarına karşı çıkar; Türkçeleşmiş kelimeleri korur. Makalenin başlığındaki «lisan» kelimesi bile bunun kanıtıdır. Cevap: D.

Örnek 4 — Hece sayısı ve durak

Soru: Derse özel bir örnek dize: «Ovadaki ekin sararır yazın». Hece sayısı ve durağı hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) 10 hece, 5+5
• B) 11 hece, 6+5
• C) 11 hece, 4+4+3
• D) 12 hece, 6+6
• E) 8 hece, 4+4

Çözüm: Heceleri ayır: o-va-da-ki (4), e-kin (2), sa-ra-rır (3), ya-zın (2); toplam 11. İlk iki kelime altı hece eder ve durak oraya düşer: «Ovadaki ekin» / «sararır yazın», yani 6+5. 4+4+3 olmaz, çünkü sekizinci heceden sonraki sınır «sararır» kelimesinin ortasına gelir. Millî Edebiyat'ın benimsediği ölçü de budur: yalnız hece sayısına bakan ölçü. Cevap: B.

• Yeni Lisan'ı her Arapça kökenli kelimeye karşı bir hareket sanmak. İlkeler tamlama ve çoğul kurallarını hedefler; «halk», «eser», hatta «lisan» gibi Türkçeleşmiş kelimeler kalır. Seçeneklerde «bütün yabancı kökenli kelimeleri atmak» görürsen ele.
• Dönemde herkesin heceyle yazdığını düşünmek. Hece dönemin genel eğilimidir, ama Mehmet Âkif ve Yahya Kemal aruzla yazar ve yine bu dönemde anılır.
• Genç Kalemler'i İstanbul'a yerleştirmek. Dergi Selanik'te çıkıyordu. Yazı dilinin temeli İstanbul Türkçesi olduğu için şehir sorusunda İstanbul'a kaymak kolaydır; biri yayın yeri, öteki dil tercihidir.
• Millî Edebiyat'ın Batı tekniğini reddettiğini sanmak. Roman ve hikâye Batı'dan gelen türler olarak sürer; değişen dil, konu ve okurdur.
• Yakup Kadri ve Refik Halit'i tek döneme bağlamak. İkisi Fecriati'de başlar, sonra Millî Edebiyat yazarları arasında anılır; soru hangi dönemi sorduğunu açıkça söyler, ona göre seç.