Refik Halit Karay ve diğerleri

Sılanur bir yazarın biyografisinde «Anadolu'ya sürgün edildi» satırını okuyunca kitabı kapattı: «Ceza bir yazara ancak susmayı getirir. Sevmediği bir yere gönderilen insan ne yazabilir ki?» O akşam ablasının mesajları geldi. Ablası, istemediği bir ilçeye öğretmen olarak atanmıştı ve ilk haftalarda yalnız şikâyet yazıyordu. Sonra mesajlar değişti: pazar günü köylerden inen kadınların tezgâhları, otogardaki çay ocağı, okulun sobasını sabah erkenden yakan hademe, evlerin akşam yedide sönen ışıkları. Ailenin grubunda en çok beklenen yazılar bunlar olmuştu. Sılanur ilk mesajları bir kez daha okudu; ablası şehirde kalsaydı bu ayrıntıların hiçbirini görmeyecekti. İstemeden gidilen bir yer, yazanın elinde neden bu kadar zengin bir malzemeye dönüşüyordu?

• Refik Halit Karay'ın Fecriati çevresinden yeni döneme uzanan yolunu ve «Memleket Hikâyeleri»nin getirdiği yeniliği açıklarsın.
• Ziya Gökalp'i dönemin kuramcısı olarak tanıtır, fikir eserlerini şiir kitaplarından ayırırsın.
• Mehmet Emin Yurdakul, Rıza Tevfik ve Ali Canip Yöntem'i dönemdeki yerleriyle eşleştirirsin.
• Millî Edebiyat yazarlarını alan, eser ve özellik bilgisiyle tablodan okuyup birbirinden ayırırsın.

Bir dönemden ötekine geçen kalem

Refik Halit, yazı hayatına Fecriati topluluğu içinde başladı. Ahmet Haşim'le birlikte anılan o topluluk sanatı kişisel ve saygın bir alan sayıyor, Servetifünun'un ağır dilini büyük ölçüde sürdürüyordu. Topluluk dağıldıktan sonra Refik Halit dilini sadeleştirdi ve konusunu değiştirdi. Yakup Kadri de aynı yolu izlemişti; ders kitapları iki yazarı, ilk ürünlerini Fecriati'de verip olgunluk eserlerini sade dilli yeni dönemde yazanlar olarak birlikte anar. Bu geçiş soru kökünde sık karşına çıkar: iki dönemin adı aynı yazar için birlikte geçiyorsa, aklına önce bu iki isim gelmeli.

Geçişin gerekçesi bir önceki derslerde gördüğün dil programıdır. Genç Kalemler'in savunduğu İstanbul Türkçesi ve konuşma diliyle yazma ilkesi Refik Halit'in kaleminde belki en akıcı biçimini bulur. Ders kitapları onu Türkçeyi ustalıkla kullanan yazarlardan biri olarak anar; cümleleri kısa, gözlemleri keskin, anlatımı yer yer alaycı ve esprilidir.

«Memleket Hikâyeleri»: İstanbul'un dışı

Tanzimat ve Servetifünun romanlarının büyük bölümü İstanbul'da, çoğu zaman bir konağın ya da yalının içinde geçer. Anadolu ya hiç görünmez ya da uzaktan, hayal edilen bir yer olarak anılır. Refik Halit'in «Memleket Hikâyeleri» bu bakışı değiştiren kitaplardandır. Hikâyeler Anadolu kasabalarında geçer; kişileri kasabanın memurları, esnafı, kadınları ve oraya dışarıdan gönderilmiş insanlardır.

Kitabın malzemesi yazarın kendi yaşadıklarından gelir. Ders kitaplarında belirtildiğine göre Refik Halit, II. Meşrutiyet yıllarında İstanbul'dan uzaklaştırılmış ve Anadolu'nun çeşitli şehirlerinde sürgün olarak yaşamıştır. Bu yıllarda tanıdığı kasaba hayatı hikâyelerin dokusunu oluşturur. Kitaptaki hikâyelerden biri «Yatık Emine»dir. Sürgünün siyasi nedenlerini Tarih akademisi ele alır; edebiyat açısından önemli olan, zorunlu bir uzaklığın gözlem malzemesine dönüşmesidir.

Yeniliği iki noktada toplamak mümkün. Birincisi mekân: anlatı İstanbul'un dışına, taşraya taşınır. İkincisi bakış: Anadolu ne süslenir ne de yalnız acınacak bir yer olarak çizilir; yoksulluk, yalnızlık, dedikodu, memurun bıkkınlığı gözlemden gelen ayrıntılarla verilir. Ders kitapları bu yüzden kitabı, Anadolu'yu gerçekçi bir gözle anlatan ilk örneklerden biri olarak tanıtır.

Metin üzerinde: aynı kasaba, iki kalem

Aşağıdaki iki kısa parça derse özel kuruldu, hiçbir yazara ait değildir. İkisinde de anlatılan yer aynı kasabadır.

Birinci kalem: «Kasaba, yeşil tepelerin koynunda saf ve mesut uyuyordu. Burada herkes kanaatkâr, herkes bahtiyardı; şehrin gürültüsü bu masum yere hiç ulaşmamıştı.»

İkinci kalem: «Kasabanın tek kahvesinde soba öğleden sonra söner, odun parası kimsenin cebinden çıkmazdı. Yeni gelen tahsildar her gün aynı köşeye oturur, gazetesini üçüncü kez okurdu. Kimse ona selam vermezdi; herkes onun neden buraya gönderildiğini merak eder, kimse sormazdı.»

Adım 1 — Ayrıntıya bak. Birinci paragrafta somut bir eşya ya da kişi yoktur: «tepeler», «herkes», «masum yer» genel sözlerdir. İkincide soba, odun parası, köşe masası, üçüncü kez okunan gazete vardır. Gerçekçi anlatım ayrıntıyla kurulur.

Adım 2 — Yargıyı kim veriyor? Birinci kalem kasabaya «mesut» ve «masum» sıfatlarını kendisi yapıştırır. İkinci kalem yargı bildirmez; yoksulluğu sönen sobadan, yalnızlığı verilmeyen selamdan okura çıkartır.

Adım 3 — Dile bak. Birinci paragraftaki «mesut», «kanaatkâr», «bahtiyar» gibi kelimeler eski yazı dilinin süsünü taşır. İkincisi konuşma diline yakındır ve Yeni Lisan ilkeleriyle uyuşur.

Adım 4 — Yönelişi adlandır. Taşrayı süslemeden, gözlem ayrıntısıyla ve sade dille anlatan ikinci paragraf, «Memleket Hikâyeleri»nin açtığı yöne benzer. Birinci paragraf ise Anadolu'yu uzaktan hayal eden bakışa örnektir.

Gurbet, mizah ve romanlar

Refik Halit'in ikinci sürgünü yurt dışında geçti. Bu yılların gözlemi «Gurbet Hikâyeleri»nde toplanır; kitap, yurdundan uzakta yaşayan insanların hayatını ve özlemini işler. Böylece iki hikâye kitabının adı yazarın iki farklı uzaklığını gösterir: biri yurt içindeki taşra, öteki yurt dışındaki gurbet.

Yazar mizah yazılarıyla da tanınır ve bu yazılarda «Kirpi» takma adını kullanmıştır. Romanları arasında «Yezid'in Kızı», «Çete», «Sürgün» ve «Bugünün Saraylısı» sayılır. Sınavda Refik Halit'i en çok hikâyeci kimliği ve «Memleket Hikâyeleri» ile görürsün; romanları çoğu zaman eşleme sorusunda çeldirici olarak çıkar.

Ziya Gökalp: fikirleri önden giden şair

Genç Kalemler çevresinde Ömer Seyfettin ve Ali Canip'in yanında anılan Ziya Gökalp, ders kitaplarında Millî Edebiyat'ın kuramcısı, yani düşünce temelini kuran kişi olarak tanıtılır. Dönemin yazarları dil, konu ve kaynak konusundaki tercihlerini büyük ölçüde onun yazılarında tartışılan fikirlere dayandırdı.

Gökalp Türkçülük düşüncesinin önde gelen adıdır. Fikirlerini «Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak» ve «Türkçülüğün Esasları» adlı eserlerde ortaya koymuştur. Birinci başlıktaki üç kelime üç ayrı yönelişi bir arada tutar: millî kimlik, din ve çağdaşlaşma. Düşüncenin siyasi tarafını Tarih akademisi işler; edebiyat sorusu yalnız eserin kime ait olduğunu ve Gökalp'in dönemdeki rolünü sorar.

Edebiyat açısından onun önerisi şudur: millî bir edebiyatın kaynağı halkın kendi kültürüdür. Destanlar, masallar, halk şiiri ve atasözleri yazarın başvuracağı malzemedir; dil konuşulan Türkçe, şiirin ölçüsü hecedir.

Gökalp'in şiiri ve hece

Gökalp bu görüşleri şiirlerinde de uyguladı. Şiir kitapları «Kızılelma», «Yeni Hayat» ve «Altın Işık»tır. Bu şiirlerde eski Türk destanlarından ve halk masallarından konu alır, heceyi kullanır, öğretici bir ton seçer. Ders kitapları onun şiirinin sanat değerinden çok fikir taşıyıcılığıyla öne çıktığını belirtir; sınavda da Gökalp'i önce kuramcı olarak, sonra şair olarak tanırsın.

Halk şiirinin sevilen kalıplarından biri olan sekizliyi bu ders için yazılmış iki dizeyle sayalım:

Ovalarda kuzu meler,

Yamaçlarda kekik kokar.

Birinci dize: o-va-lar-da (4), ku-zu (2), me-ler (2); toplam 8. Durak «ovalarda» kelimesinden sonra düşer: 4+4. İkinci dize: ya-maç-lar-da (4), ke-kik (2), ko-kar (2); yine 8 hece ve 4+4. Durağın bir kelimenin ortasına düşmemesi kalıbın düzgün kurulduğunu gösterir.

Öncüler ve yol arkadaşları

Mehmet Emin Yurdakul heceyle ve sade Türkçeyle millî duyguları işleyen şiirin öncülerindendir. Bu yönelişi, Servetifünun'un aruzla yazdığı yıllarda başlatmıştır; ders kitapları onu «millî şair» diye anar. «Türkçe Şiirler» adlı kitabı bu çizginin ilk ürünleri arasında sayılır. Onun için Millî Edebiyat, kendisinin önceden yürüdüğü yolun genişlemesi gibidir.

Rıza Tevfik hece ölçüsünü halk şiirinin biçimleri içinde kullanır; koşma ve semai söyleyişini andıran şiirleriyle tanınır. Ali Canip Yöntem'i Genç Kalemler'in kurucu çevresinden hatırlıyorsun; dönemin fikirlerini yazılarıyla savunan adlardandır.

Heceyi kalıcı biçimde şiire yerleştiren bir kuşak daha vardır: Beş Hececiler. Onları Cumhuriyet dönemi şiirini açan modülde ayrıca göreceksin.

Omurga: Millî Edebiyat'ın yazarları

Tabloyu okurken önce alan sütununa bak: soru «hikâyeci» diyorsa yalnız iki satır kalır. Sonra özellik sütunu ayırır: modern kısa hikâye Ömer Seyfettin'i, taşra gözlemi Refik Halit'i gösterir. Aruzla yazan iki şair de yine özellik sütunundan ayrılır.

Modülü bir cümlede toparlamak

Millî Edebiyat, sade İstanbul Türkçesini, hece ağırlıklı şiiri ve Anadolu'ya, millî tarihe, halk kültürüne dönen konuları bir dil programıyla birleştiren dönemdir; Âkif ile Yahya Kemal aruzu korusa da aynı dil anlayışına katılır.

Bu modülde yazarları tek tek tanıdın. Şimdi sıra karışık dizilmiş eserleri, takma adları ve dönem geçişlerini süre baskısı altında ayırmakta: millî edebiyat soru kampı, bütün bu adları aynı soru kümesinde karşına çıkaracak ve tablonun hangi sütununa bakacağını hızla seçmeni isteyecek.

Örnek 1 — Eserden yazara

Soru: «Memleket Hikâyeleri» ile «Gurbet Hikâyeleri»nin ortak yazarı kimdir?

• A) Ömer Seyfettin
• B) Halide Edip Adıvar
• C) Yakup Kadri Karaosmanoğlu
• D) Refik Halit Karay
• E) Ziya Gökalp

Çözüm: Ömer Seyfettin de hikâyecidir, ama kitap adlarındaki «memleket» ve «gurbet» sözleri yazarın yurt içi ve yurt dışı sürgün yıllarını gösterir; bu iki kitap Refik Halit'e aittir. Yakup Kadri ve Halide Edip romancı olarak, Gökalp kuramcı olarak anılır. Cevap: D.

Örnek 2 — Yeniliği adlandırmak

Soru: «Memleket Hikâyeleri»ni önceki dönemlerin anlatılarından ayıran en belirgin özellik nedir?

• A) Aruz ölçüsüyle yazılmış manzum hikâyelerden oluşması
• B) Anadolu kasabalarını gözlem ayrıntısıyla, süslemeden anlatması
• C) Olayların büyük bölümünün İstanbul'daki konaklarda geçmesi
• D) Fransız sembolistlerinin şiir anlayışını düzyazıya taşıması
• E) Yalnız tarihî kahramanların hayatını işlemesi

Çözüm: Kitap düzyazıdır, A düşer. Konakta geçen anlatı Tanzimat ve Servetifünun'un çizgisidir, C düşer. Sembolizm Fecriati şiirine aittir. Kitabın yeniliği mekânın taşraya taşınması ve bakışın gerçekçi olmasıdır. Cevap: B.

Örnek 3 — Kuramcıyı bulmak

Soru: Genç Kalemler çevresinde anılan, fikirleriyle dönemin yazarlarına yön verdiği için Millî Edebiyat'ın kuramcısı sayılan ad kimdir?

• A) Ziya Gökalp
• B) Rıza Tevfik
• C) Refik Halit Karay
• D) Mehmet Emin Yurdakul
• E) Yahya Kemal Beyatlı

Çözüm: Rıza Tevfik, Mehmet Emin ve Yahya Kemal şiirleriyle, Refik Halit hikâyeleriyle öne çıkar. «Kuramcı» ve «fikirleriyle yön verme» ipuçları «Türkçülüğün Esasları»nın yazarını gösterir. Cevap: A.

Örnek 4 — Metinden yönelişe

Soru: Derse özel kurulan aşağıdaki paragraf, dönemin hangi yönelişine en çok uyar? «İlçenin tek fırını sabah dörtte yanar, ekmek kuyruğunda memurla çoban yan yana bekler. Kaymakamın karısı her gün aynı saatte pencereye çıkar, yola bakar, sonra perdeyi çeker.»

• A) Sanatı kişisel ve saygın sayan, iç dünyaya kapanan Fecriati anlayışı
• B) Divan şiirinin soyut sevgili anlayışı
• C) Taşrayı gözlem ayrıntısıyla ve sade dille anlatan Millî Edebiyat hikâyeciliği
• D) Ağır tamlamalarla örülmüş Servetifünun düzyazısı
• E) Destan konularını heceyle işleyen öğretici şiir

Çözüm: Metin düzyazıdır ve şiir seçenekleri düşer. Dilde yabancı kurallı tamlama yoktur, D düşer. Mekân bir ilçe, ayrıntılar somut (fırın, kuyruk, pencere) ve yargı okura bırakılmış: bu, «Memleket Hikâyeleri»nin açtığı çizgidir. Cevap: C.

• Refik Halit'i yalnız Fecriati'ye bağlamak. Topluluğun adları arasında geçer, ama asıl hikâyeleri sade dilli yeni dönemin ürünüdür. Soru hangi dönemi sorduğunu söyler; «Memleket Hikâyeleri» geçiyorsa cevap Millî Edebiyat'tır.
• «Memleket Hikâyeleri»ni Ömer Seyfettin'e vermek. İkisi de hikâyecidir. Ömer Seyfettin'in hikâyeleri çoğunlukla çocukluk anısından ve tarihten beslenir; taşra kasabasının gözlemi Refik Halit'in alanıdır.
• Gökalp'i yalnız şair sanmak. Şiirleri vardır, ama sınavın ona sorduğu rol kuramcılıktır. «Türkçülüğün Esasları» bir şiir kitabı değil, fikir eseridir.
• «Kızılelma»yı Refik Halit'in, «Yezid'in Kızı»nı Gökalp'in eseri sanmak. Biri şiir kitabı, öteki romandır; eşleme sorularında adlar bu yüzden yer değiştirilerek verilir.
• Mehmet Emin'i Beş Hececiler arasında saymak. Heceyle millî şiirin öncüsüdür, ama Beş Hececiler ayrı ve daha sonraki bir kuşaktır.