Mehmet Rauf ve diğer yazarlar

Aslıhan, kütüphaneden aldığı romanı yirminci sayfada kapattı ve geri iade rafına bıraktı: «Kimse bir yere gitmiyor, kimse bir şey yapmıyor. Olay yoksa roman da yoktur.» O akşam eski günlüğünü karıştırırken bir sayfada durdu. Bir yaz gecesi, cevabını beklediği bir mesaj yüzünden üç sayfa doldurmuştu. O gece evden çıkmamış, kimseyle konuşmamıştı; sayfalarda yalnız bekleyişin, kırgınlığın, umudun ve yeniden kırgınlığın sırası vardı. Bütün günlüğün en uzun ve en iyi hatırladığı kısmı buydu. Aslıhan ertesi gün kütüphaneye uğrayıp romanı raftan geri aldı. Bu kez sayfaları, bir şeyin olmasını beklemeden, kişinin içinde neyin kıpırdadığını izleyerek çevirdi.

• Psikolojik romanı olay romanından ayıran ölçütü, derse özel iki paragraf üzerinde gösterirsin.
• Mehmet Rauf'un «Eylül»ünü konusu, kişileri ve ders kitaplarındaki «ilk» unvanıyla tanıtırsın.
• «Zehra» ile «Eylül»e verilen iki ayrı «ilk» nitelemesini birbirinden ayırırsın.
• Topluluğun öteki yazar ve şairlerini en çok tanındıkları eser ve türle eşleştirirsin.

Aynı akşam, iki ayrı anlatım

Bir yazarın aynı akşamı iki biçimde anlatabildiğini düşün. Aşağıdaki iki paragrafı bu ders için kurduk; hiçbir yazara ait değildir.

Birinci paragraf: Konuklar saat sekizde geldi. Yemekten sonra bahçeye çıkıldı, ev sahibi piyanonun başına oturdu. Gece yarısına doğru bir araba kapıda durdu; içinden inen ulak, beklenen haberi getirmişti. Ertesi sabah bütün aile yola çıktı.

İkinci paragraf: Konuklar gelmişti, ama kadın onların sesini uzaktan, bir camın ardından duyar gibiydi. Piyano çalınırken bir an ona bakıldığını sandı; bu sanı onu önce sevindirdi, sonra bu sevince utandı. Utancını kimse görmesin diye gülümsedi. Gülümsedikçe içindeki boşluk büyüyordu.

Birinci paragrafta dört kısa cümlede dört ayrı olay var: geliş, piyano, haber, yolculuk. Okur «sonra ne oldu?» sorusuyla ilerler. İkinci paragrafta dışarıda neredeyse hiçbir şey olmaz; yalnız bir bakış sanılır. Paragrafın bütün hareketi kadının içindedir: sevinç, utanç, saklama, boşluk. Okur bu kez «bu kişi neden böyle hissediyor?» diye sorar.

Psikolojik roman: hareket içeride

Ağırlığını ikinci paragraftaki gibi kişinin iç dünyasına veren romana psikolojik roman denir. Bu romanda olay örgüsü incedir; anlatının asıl malzemesi kişilerin duyguları, kuruntuları, vicdan hesaplaşmaları ve birbirini izleyen ruh hâlleridir. Bu malzemeyi satır satır açmaya ruh çözümlemesi (tahlil) denir. Olay romanında anlatı bir sonraki olayı merak ettirerek ilerler, psikolojik romanda ise bir duygunun nasıl doğduğu, büyüdüğü ve kişiyi nereye sürüklediği merak edilir.

Halit Ziya dersinde kişilerin iç dünyasının ayrıntıyla işlendiğini, ama romanı yine de sağlam bir olaylar zincirinin taşıdığını görmüştün. Psikolojik roman bu zinciri inceltir, kimi bölümlerde neredeyse koparır. Kancadaki öğrencinin yanılgısı buradan çözülür: olayın az olması anlatının boş olduğunu göstermez. Hareket dış dünyadan kişinin içine taşınmıştır.

Mehmet Rauf ve «Eylül»

Servetifünun romanında bu yaklaşımın en çok anılan adı Mehmet Rauf'tur. Ders kitapları onun «Eylül»ünü Türk edebiyatının ilk psikolojik romanı sayar.

Romanın merkezinde üç kişi durur: evli bir çift olan Suat ile Süreyya ve Süreyya'nın yakını, eve sık gelen Necip. Necip ile Suat arasında, ikisinin de kendine bile zor itiraf ettiği bir yasak aşk filizlenir. Kitap bu aşkı büyük olaylarla değil, bakışlar, susuşlar, kıskançlıklar ve pişmanlıklarla örer. Uzun bölümler boyunca dışarıda olan biten azdır; okur kişilerin iç dalgalanmalarını izler. Romanın sonu acı biter; o sonu burada açmayacağız, çünkü bu dersin konusu olay değil, romanın türü ve tekniğidir.

«Eylül» topluluğun nesir anlayışını da taşır. Kişiler İstanbul'un varlıklı, eğitimli çevresinden gelir. Mutluluk hayalinin gerçekle çarpışıp kırılması romanın havasını belirler. Anlatıcı okura öğüt vermek için araya girmez; kişileri gözlemleyip iç dünyalarını açar. Topluluğun öteki yazarlarında olduğu gibi dilde Arapça-Farsça tamlamalar yoğundur. Adı bile bir mevsim adıdır ve yazın sona erişiyle romanın hüzünlü havası arasında bir yakınlık kurar.

Mehmet Rauf yalnız romancı olarak tanınmaz. Ders kitapları onun «Siyah İnciler»ini mensur şiir, yani şiir duyarlılığıyla yazılmış düzyazı türünde bir eser olarak kaydeder.

İki «ilk»: deneme ve oturmuş örnek

Tanzimat'ta roman dersinde Nabizade Nazım'ın «Zehra»sını psikolojik romanın ilk denemesi olarak görmüştün. Şimdi «Eylül» de ilk psikolojik roman diye anılıyor. Bu iki bilgi birbiriyle çatışmaz; farklı şeyleri ölçer.

«Zehra» Tanzimat'ın sonlarında, kahramanın kıskançlığına ve iç dünyasına eğilen bir denemedir: yön yenidir, ama roman hâlâ dönemin olay ağırlıklı alışkanlıklarını taşır. «Eylül» ise iç dünyayı anlatının merkezine yerleştirir ve romanı baştan sona bu çözümleme üzerine kurar; ders kitapları bu yüzden onu türün ölçülerine oturmuş ilk örnek sayar. Sınavda «ilk psikolojik roman denemesi» geçiyorsa «Zehra»yı, «ilk psikolojik roman» geçiyorsa «Eylül»ü düşün. Yazarları da dönemleri de ayrıdır: Nabizade Nazım Tanzimat'ın, Mehmet Rauf Servetifünun'un kalemidir.

Topluluğun öteki nesir yazarları

Hüseyin Cahit Yalçın hem roman hem hikâye yazar. Romanları arasında «Nadide» ve «Hayal İçinde», hikâyeleri arasında «Hayat-ı Muhayyel» sayılır. Ders kitapları onu topluluk içinde görece sade bir dille yazan kalemlerden biri olarak anar. Servetifünun'un genel özelliklerini işlediğimiz derste adı bir kez daha geçmişti: Fransızcadan Türkçeye aktardığı «Edebiyat ve Hukuk» yazısı yayımlanınca dergi 1901'de kapatılmış, topluluk da ortak yayın organını yitirip dağılmıştı.

Ahmet Hikmet Müftüoğlu hikâyeleriyle tanınır; en çok anılan kitabı «Çağlayanlar»dır. Topluluğun içinden çıktığı hâlde sonraki yıllarda millî konulara yönelir. Bu yönüyle ders kitaplarında Millî Edebiyat'a uzanan çizginin habercilerinden biri olarak geçer.

Hüseyin Suat Yalçın da ders kitaplarında topluluğun kalemleri arasında, şiirin yanında tiyatroya yönelen bir isim olarak anılır. Böylece bu üç yazar, olaysız romanın yanında düzyazının başka kapılarını da yoklar: Hüseyin Cahit roman ile hikâyeyi birlikte yürütür, Ahmet Hikmet hikâyeyi millî konulara taşır, Hüseyin Suat tiyatroyu dener.

Topluluğun öteki şairleri

Şiirde topluluk yalnız Tevfik Fikret'ten ve Cenap Şahabettin'den ibaret değildir: Süleyman Nazif, İsmail Safa, Celal Sahir ve Ali Ekrem de ders kitaplarında Servetifünun şairleri arasında sayılır. Ali Ekrem, Namık Kemal'in oğludur. Bu adları Fecriati'nin ya da Millî Edebiyat'ın şairleriyle karıştırmamak için her birini topluluğa bağlayarak hatırla.

Omurga: yazar, eser, tür

Son satır bilerek tabloda duruyor: «Zehra» Servetifünun'a ait değildir, ama «Eylül»le en kolay karıştırılan eser odur.

Servetifünun nesrinin ortak çizgileri

Bu modülün ilk dersinde topluluğun genel ilkelerini, Halit Ziya dersinde de romanın Batılı tekniğini görmüştün. Bu dersin yazarlarıyla birlikte nesrin ortak çizgileri tamamlanır:

• Bireysel ruh çözümlemesi. Kişiler iç dünyalarıyla, duygu duygu açılır; «Eylül» bunun en uç örneğidir.
• İstanbul ve seçkin çevreler. Mekân çoğunlukla İstanbul'dur; kişiler varlıklı, eğitimli ailelerden gelir.
• Hayal kırıklığı. Kişilerin kurduğu mutluluk hayali gerçek karşısında dağılır; ton karamsardır.
• Realizm. Yazar araya girip öğüt vermez, kişileri ve çevreyi gözleme dayanarak çizer.
• Ağır dil. Yabancı kökenli tamlamalar, sözlükte aranacak kelimeler, uzun ve iç içe cümleler nesrin dokusunu oluşturur; Hüseyin Cahit bu çizgide görece sade kalır.

Metin üzerinde: bir paragrafın türünü tanımak

Aşağıdaki paragraf da derse özel yazıldı.

Mektubu üçüncü kez okudu. Satırlarda bir suçlama yoktu, belki de bu yüzden her kelimesi ona bir sitem gibi geliyordu. Kendini haklı çıkaracak cümleler kurdu, sonra her birini zihninde bozdu.

Adım 1: Dış olayları say. Tek bir eylem var: mektubun okunması. Mekân, zaman ya da yeni bir kişi eklenmiyor.

Adım 2: İç hareketi izle. Okuma bir yorum doğuruyor (suçlama yokluğu sitem gibi algılanıyor), yorum bir savunma doğuruyor, savunma da kendi içinde çöküyor.

Adım 3: Ağırlığı tart. Paragrafın neredeyse bütün cümleleri kişinin içinde geçiyor. Anlatının ağırlığı ruh çözümlemesinde.

Adım 4: Hükmü sınırla. Paragraf psikolojik romanın tekniğini gösterir. Bir romanın hangi döneme ait olduğunu ise tek paragraftan kesinleştiremezsin; dil, çevre ve konu gibi öteki ipuçlarına da bakman gerekir.

Topluluğun ardından

Dergisini kaybeden topluluğun yerini birkaç yıl sonra yeni bir kuşak alır. Sonraki derste 1909'da ortaya çıkan Fecriati'yi ve onun «Sanat şahsi ve muhteremdir» ilkesini tanıyacaksın; ardından Ahmet Haşim'in «Göl Saatleri» ve «Piyale»de sembolizmi nasıl işlediğini, şiirde anlamın önüne neden müziği koyduğunu izleyeceksin.

Örnek 1 — Hareket nerede?

Soru: Derse özel yazılmış «Kapı çalındığında yerinden kalkmadı. Gelenin o olmasını hem istiyor hem de bundan korkuyordu; korkusunu istekle, isteğini korkuyla bastırmaya çalıştı.» paragrafı hangi anlatıma örnektir?

• A) Olayları art arda sıralayan macera anlatımı
• B) Okura doğrudan öğüt veren Tanzimat anlatıcısı
• C) Tarihî bir olayı belge gibi aktaran anlatım
• D) Kişinin çelişen duygularını çözümleyen psikolojik anlatım
• E) Bir mekânı ayrıntılı tasvir eden betimleme

Çözüm: Paragrafta tek bir dış olay var: kapının çalınması. Kişi kalkmaz bile. Geri kalan cümleler isteme ve korkma arasındaki gidip gelmeyi açar. Ağırlık iç dünyada olduğu için anlatım psikolojiktir; mekân tasviri ya da öğüt yoktur. Cevap: D.

Örnek 2 — İki unvanı ayırmak

Soru: «Zehra» ve «Eylül» için ders kitaplarında verilen nitelemeler hangi seçenekte doğru eşleştirilmiştir?

• A) «Zehra» ilk psikolojik roman; «Eylül» ilk realist roman
• B) «Zehra» bu türde ilk deneme; «Eylül» türün ilk psikolojik romanı
• C) «Zehra» ilk yerli roman; «Eylül» ilk tarihî roman
• D) İkisi de Mehmet Rauf'un psikolojik romanlarıdır
• E) İkisi de Servetifünun döneminde yazılmış ilk denemelerdir

Çözüm: Nabizade Nazım'ın «Zehra»sı Tanzimat'ta iç dünyaya eğilen ilk denemedir; «Eylül» ise romanı baştan sona ruh çözümlemesine dayandırdığı için ilk psikolojik roman sayılır. D ve E seçenekleri yazarı ya da dönemi karıştırır. Cevap: B.

Örnek 3 — Doğru üçlü

Soru: Yazar, eser ve tür üçlüsü hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Ahmet Hikmet Müftüoğlu — «Çağlayanlar» — hikâye
• B) Hüseyin Cahit Yalçın — «Eylül» — roman
• C) Mehmet Rauf — «Hayat-ı Muhayyel» — tiyatro
• D) Halit Ziya Uşaklıgil — «Siyah İnciler» — hikâye
• E) Nabizade Nazım — «Nadide» — mensur şiir

Çözüm: «Çağlayanlar» Ahmet Hikmet'in hikâye kitabıdır. «Eylül» Mehmet Rauf'un, «Hayat-ı Muhayyel» ile «Nadide» Hüseyin Cahit'in, «Siyah İnciler» Mehmet Rauf'un eseridir. Öteki seçeneklerde eser yanlış kişiye bağlanmıştır. Cevap: A.

Örnek 4 — Ortak çizgiyi bulmak

Soru: Derse özel bir roman parçası şöyle özetleniyor: Kişiler bir İstanbul yalısında yaşayan, Fransızca okuyan bir ailedir; genç kadın evliliğinde aradığı mutluluğu bulamamış, kurduğu hayalin dağılışını sessizce izlemektedir; anlatıcı hiç araya girmez. Bu özet seni hangi döneme götürür, gerekçesi nedir?

• A) Tanzimat'ın ilk kuşağına; çünkü roman halkı eğitmeyi amaçlar.
• B) Halk edebiyatına; çünkü bir halk hikâyesinin kalıbını izler.
• C) Servetifünun'a; çünkü seçkin İstanbul çevresi, hayal kırıklığı ve görünmeyen anlatıcı bu nesrin ortak çizgileridir.
• D) Divan edebiyatına; çünkü bir mesnevinin konusunu taşır.
• E) Hiçbir döneme; çünkü olay az olan anlatı roman sayılmaz.

Çözüm: Seçkin İstanbul çevresi, hayalin gerçek karşısında dağılması ve araya girmeyen anlatıcı birlikte Servetifünun nesrine işaret eder. E seçeneği kancadaki yanılgıyı tekrar eder: olayın azlığı bir anlatıyı romanın dışına çıkarmaz. Cevap: C.

• Olay azlığını romanın kusuru saymak. Psikolojik romanda hareket kişinin içine taşınmıştır; «Eylül» bu yüzden ilk psikolojik roman diye anılır.
• «Zehra» ile «Eylül»ü aynı unvanla anmak. «Zehra» Tanzimat'taki ilk denemedir, «Eylül» türün oturmuş ilk örneğidir; yazarları ve dönemleri farklıdır.
• Aşk konusunu psikolojik romanın ölçütü sanmak. Aşk Tanzimat romanında da vardır; belirleyici olan konu değil, anlatının ağırlığının ruh çözümlemesinde olmasıdır.
• Hüseyin Cahit'i yalnız romancı sanmak. Romanlarının yanında «Hayat-ı Muhayyel» gibi hikâyeleri de vardır; adı derginin kapatılmasıyla da anılır.
• Ahmet Hikmet'i topluluğun öteki yazarlarıyla aynı çizgide bırakmak. «Çağlayanlar»ın yazarı sonraki yıllarda millî konulara yönelir.