Fecriati ve Ahmet Haşim

Deryanur'un telefonunda haftalardır başa saran bir Portekizce şarkı var. Tek kelimesini bilmiyor; yine de nakarat gelince sesini açıyor, otobüste gözlerini kapatıyor. Aynı akşam edebiyat ödevi için Ahmet Haşim'den iki şiir okudu ve defterinin kenarına öfkeyle şunu karaladı: «Anlamadığım bir şeyi sevemem. Şair ne demek istediğini açıkça yazsaydı.» Ağabeyi Cihangir notu omzunun üstünden okudu, sonra kulaklıktan sızan şarkıyı işaret etti: «Bu adam sana ne söylüyor peki?» Deryanur cevap veremedi. Şarkıyı sözlerinin anlamı için sevmiyordu; sesi, ezgisi, içinde uyandırdığı belirsiz özlem yetiyordu. Kendi kulağına tanıdığı hakkı şiirden esirgemişti. Ahmet Haşim'in şiir üzerine yazdıkları, Deryanur'un şarkıya kolayca tanıdığı bu hakkı şiire geri vermeye çalışır.

• Fecriati topluluğunun ortaya çıktığı ortamı ve «Sanat şahsi ve muhteremdir» cümlesinin ne söylediğini açıklarsın.
• Fecriati'yi Servetifünun ve Millî Edebiyat arasına dil, ölçü, akım ve sanat anlayışı ölçütleriyle yerleştirirsin.
• Ahmet Haşim'in şiir anlayışını müzik, sezdirme ve imge kavramlarıyla bir şiir parçası üzerinde gösterirsin.
• Haşim'in şiir kitaplarını ve düzyazılarını türleriyle eşlersin.

Bir şafak adı

Fecriati sözü «fecr-i âti» tamlamasından gelir ve «geleceğin şafağı» anlamını taşır. Ad, kendini yeni bir başlangıç olarak gören genç bir kuşağın iddiasını taşır. Bu kuşağın sesini duyurabilmesinin arka planında 1908'de ilan edilen II. Meşrutiyet bulunur: sansür kalkmış, gazete ve dergi sayısı birden artmıştı. Dönemin siyasi olaylarını Tarih akademisi ayrıntısıyla işler; burada bilmen gereken, yazarların yeniden rahatça yayın yapabildiği bir ortamın doğmuş olmasıdır.

Ders kitaplarına göre topluluk 1909'da kurulur ve görüşlerini bir beyanname ile duyurur. Servetifünun dergisi etrafında toplanan kuşak bu tarihten epey önce dağılmıştı. Yeni gençler o boşluğu doldurmak istedi; bu yüzden ders kitapları Fecriati'yi çoğunlukla Servetifünun'un bir devamı olarak tanıtır.

«Sanat şahsi ve muhteremdir»

Topluluğun adıyla birlikte anılan cümle budur. Cümlenin iki parçası iki ayrı şey söyler. «Şahsi» sözü, sanatın sanatçının kendi duyarlığından doğduğunu anlatır: şair kendi iç dünyasını yazar, ona dışarıdan bir görev yüklenmez. «Muhterem» sözü ise bu kişisel alanın saygı gördüğünü bildirir; sanat bir başka amacın aracı olarak küçültülmez.

Bu ilkenin sınavdaki işi, Fecriati'yi önceki tutumlardan ayırmaktır. Tanzimat'ın ilk kuşağı için edebiyat, halka bir şeyler öğretmenin yoluydu. Servetifünun sanatı sanat için yapmayı savundu. Fecriati bu çizgiyi bireyin duyarlığına doğru biraz daha çeker: sanat yalnız sanat için değil, sanatçının kendisi için de vardır.

Servetifünun'dan neyi aldı, nerede ayrıldı?

İki topluluk birçok noktada aynı yerde durur. Fecriati şairleri de aruzla yazar, Servetifünun'un sevdiği serbest müstezatı kullanır, Arapça ve Farsça tamlamalar yüzünden dilleri yine ağır kalır. Konular yine bireyin iç dünyasından seçilir; toplumsal meselelere uzak durulur.

Ders kitaplarının vurguladığı farklar başka yerdedir. Fecriati, Batı edebiyatını kendinden önceki kuşaktan daha yakından izlemeyi amaçlar. Sembolizmin etkisi bu toplulukta daha belirgindir. Ölçü ve uyak taşımayan ama şiir gibi duygu ve imge yüklü düzyazı, yani mensur şiir, Fecriati yazarları arasında ilgi gören bir tür olur.

Kadro ve kısa ömür

Ders kitaplarının saydığı adlar arasında Ahmet Haşim, Emin Bülent, Faik Ali, Celal Sahir, Refik Halit, Tahsin Nahit, Şahabettin Süleyman ve Yakup Kadri bulunur. Topluluk birkaç yıl içinde dağılır; ders kitapları, ilkesini taşıyacak güçte ortak eserler ortaya koyamadığını belirtir. Üyelerinden Refik Halit ile Yakup Kadri sonradan Millî Edebiyat'ın yazarları arasında anılacaktır.

Topluluktan büyük bir şair

Fecriati'nin adı bugün en çok Ahmet Haşim'le birlikte yaşar. Ders kitapları onu topluluğun en önemli şairi sayar, ama bir noktanın altını çizer: Haşim'in şiiri topluluğun ömrüyle sınırlı kalmaz. Fecriati dağıldıktan sonra Millî Edebiyat sade dil ve hece ölçüsüyle öne çıkarken o hiçbir topluluğa katılmadan kendi şiir anlayışını sürdürür. Bu yüzden onu sınavda hem Fecriati şairi hem de Millî Edebiyat döneminde topluluk dışında kalmış bir şair olarak görebilirsin.

Cenap'tan Haşim'e

Sembolizmi Cenap Şahabettin dersinde üç işaretle tanımıştın: sezdirme, imge ve çağrışım, müzikalite. Cenap bu akımı Servetifünun içinde temsil ediyordu. Haşim aynı ilkeleri alır ve onlardan birini, müziği, şiir anlayışının merkezine yerleştirir.

Haşim bu görüşünü «Piyale»nin başına koyduğu «Şiir Hakkında Bazı Mülahazalar» adlı yazıda açıklar. Görüşünün özü şöyle toparlanabilir: Şiirin dili düzyazının dili değildir. Düzyazıda kelime bir bilgiyi taşır ve anlaşılmak için oradadır. Şiirde ise kelime sesiyle de iş görür ve şiirin dili, söz ile müzik arasında duran bir dile yaklaşır. Bu yüzden okurun şiirden açık bir fikir ya da bir öğüt beklememesi gerekir; şiir anlaşılmak için değil, duyulmak ve sezilmek için yazılır.

Kancadaki şarkı bu görüşün gündelik karşılığıdır. Deryanur sözleri çözemediği hâlde şarkıdan bir duygu almıştı. Haşim, şiirin de böyle alınmasını ister. Bu bir değer sıralaması değildir; derste senden beklenen, anlam yükü ağır bir şiirle sesi ve imgesiyle işleyen bir şiiri birbirinden ayırabilmektir.

Akşamın renkleri

Haşim'in şiirlerinde belli imgeler yeniden yeniden döner: akşam, güneşin batışı (gurup), suyun ve gölün yüzeyi, kızıl, sarı ve mor renkler, sönmekte olan ışık. Bu imgelerin işi manzarayı kaydetmek değildir; şair onlarla adını hiç anmadığı bir iç durumu sezdirir. Gün batımı bir bitişi, solan ışık bir yorgunluğu, durgun su içe dönük bir hüznü çağırır.

Haşim çok şiir yazmamıştır; şiirleri iki ince kitaba sığar: «Göl Saatleri» ve «Piyale». Ölçüde aruzu kullanır, serbest müstezat biçimine de başvurur.

Metin üzerinde: bir gün batımı

Şu dört dizeyi bu ders için kendimiz yazdık; hiçbir şaire ait değil, ölçüsüne de bakmayacağız.

Göl kızıla boyanıyor yavaş yavaş,

Sazlıkta mor bir gölge uzanıyor,

Kıyıda bir kayık, ipini çözen yok,

Su suskun, sular susuyor.

Adım 1: Duygu kelimesi ara. Parçada «üzgün», «yalnız», «yorgun» gibi duygu bildiren bir kelime yoktur.

Adım 2: İmgeleri ayır. Kızıla boyanan göl ve mor gölge birer renk ve ışık imgesidir; bağlı duran kayık bir eşya imgesidir; susan su bir ses imgesidir, daha doğrusu sesin yokluğunu gösterir.

Adım 3: Neyi çağırıyor? Kızıllaşan göl günün bittiğini, uzayan gölge karanlığın yaklaştığını düşündürür. Kimsenin çözmediği ip, yapılmamış bir yolculuğu ya da beklenen ama gelmeyen birini çağırır. Okur bir bekleyiş ve tükeniş duygusuna kendi başına varır.

Adım 4: Sesleri dinle. Son dizede «su suskun, sular susuyor» söyleyişi «s» sesini art arda yineler; dize bir fısıltı gibi okunur ve sessizlik izlenimini ses düzeyinde de kurar.

Adım 5: Sonucu akımla ilişkilendir. Duygu adlandırılmadan sezdirilmiş, imgeler akşam ve su çevresinde toplanmış, ses anlamı desteklemiştir. Bu üç özellik parçayı Haşim'in temsil ettiği sembolist tavra yaklaştırır.

Şiirin dışında Haşim

Haşim yalnız şiir yazmaz, gazetelerde düzyazı da yayımlar. Sınav sorularında adı geçen kitapları, türleriyle birlikte şunlardır:

Üç dönem arasında Fecriati

Fecriati'yi tek başına ezberlemek yerine iki komşusunun arasına koymak, sınavdaki eleme işini kolaylaştırır.

Tablonun ortası iki yöne de bakar. Dil ve ölçüde Fecriati soldaki sütuna yakındır; ama birkaç yıl içinde dağılması ve iki üyesinin sağdaki sütuna geçmesi, onu iki büyük dönem arasında kısa bir geçit yapar.

Ünitenin özeti

Servetifünun ve Fecriati ünitesi tek cümleye sığdırılırsa: Servetifünun ağır bir dil ve aruzla bireyin iç dünyasını Batı tekniğiyle işledi, Fikret'te biçim titizliğini, Cenap'ta sezdirmeyi, Halit Ziya ile Mehmet Rauf'ta romanın ustalaşmasını gösterdi; Fecriati bu çizgiyi kişisel sanat ilkesiyle kısa bir süre sürdürdü ve en kalıcı sesini Ahmet Haşim'in müziğe yaklaşan şiirinde buldu.

Bilgiyi soruyla sınamak

Bu ünitede tanıdığın adlar sınavda çoğu zaman tek tek değil, birbirine karışacak biçimde gelir: bir eser iki şair arasında, bir ilke iki topluluk arasında gidip gelir. Sıradaki soru kampında Servetifünun ile Fecriati'nin yazar, eser ve ilke bilgilerini karışık sorular üzerinde ayıracak, hangi ipucunun hangi ada götürdüğünü hızla görmeye çalışacağız.

Örnek 1 — İlkeyi doğru topluluğa vermek

Soru: «Sanat şahsi ve muhteremdir» sözü hangi topluluğun ilkesi olarak bilinir?

• A) Tanzimat'ın birinci kuşağı
• B) Servetifünun
• C) Genç Kalemler
• D) Fecriati
• E) Beş Hececiler

Çözüm: Cümle, sanatı sanatçının kişisel ve saygı duyulacak alanı sayan Fecriati'ye aittir. İlk Tanzimat kuşağı edebiyattan topluma hizmet bekler; Servetifünun sanat için sanat formülüyle anılır; Genç Kalemler ise sade dili savunan Millî Edebiyat çevresidir. Cevap: D.

Örnek 2 — İki topluluğu ayıran bilgi

Soru: Servetifünun ile Fecriati karşılaştırıldığında hangi bilgi yalnız Fecriati için ayırıcıdır?

• A) Aruz ölçüsünü kullanması
• B) Arapça ve Farsça tamlamalarla ağır bir dil kurması
• C) Serbest müstezat biçimine başvurması
• D) Bireyin iç dünyasını konu edinmesi
• E) Batı edebiyatını daha yakından izlemeyi amaçlaması ve sembolizmin etkisini daha belirgin taşıması

Çözüm: A, B, C ve D iki toplulukta ortaktır; bu yüzden ayırt edici değildir. Ders kitapları Fecriati'nin Batı'yı daha yakından izleme amacını ve sembolizm etkisinin artmasını farklar arasında sayar. Cevap: E.

Örnek 3 — Haşim'in şiir anlayışı

Soru: Ahmet Haşim'in «Şiir Hakkında Bazı Mülahazalar» yazısındaki görüşe en uygun yargı hangisidir?

• A) Şiir okura açık bir fikir ve öğüt ulaştırmalıdır.
• B) Şiirin dili müziğe yaklaşır; şiir anlaşılmaktan çok duyulmak ve sezilmek için yazılır.
• C) Şiir yalnız hece ölçüsüyle yazılmalıdır.
• D) Şiir, gözlemlenen olayları nesnel biçimde aktarmalıdır.
• E) Şiirin konusu yalnız millî meseleler olmalıdır.

Çözüm: Haşim bu yazıda şiirin dilini düzyazının dilinden ayırır ve şiiri söz ile müzik arasında bir yere koyar. A öğretici şiire, D gözleme dayalı anlatıma, C ve E Millî Edebiyat'ın tercihlerine uyar. Cevap: B.

Örnek 4 — Sezdiren parçayı bulmak

Soru: Kimseye ait olmayan, yalnız bu ders için yazılmış şu parçalardan hangisi Haşim'in imge dünyasına ve sezdirme tavrına en yakındır?

• A) «Akşam iniyor, havuzda sarı bir ışık titriyor, bir yaprak suya düşüp kalkmıyor.»
• B) «Bugün çok yalnızım, kimse aramıyor.»
• C) «Vatan için çalışmak her gencin borcudur.»
• D) «Sabah yedide kalkıp okula gittim, sonra eve döndüm.»
• E) «Öfkeliyim, çünkü sözünü tutmadın.»

Çözüm: B ile E duygunun adını doğrudan koyar, C bir öğüt verir, D olayları sırayla aktarır. A'da akşam, su ve sararan ışık imgeleri vardır; suya düşüp kalkmayan yaprak bir sonu çağrıştırır, ama hiçbir duygu adlandırılmaz. Cevap: A.

• Fecriati'nin ilkesini Servetifünun'a vermek. «Sanat için sanat» Servetifünun'un, «Sanat şahsi ve muhteremdir» Fecriati'nin formülüdür; ikisi yakın olduğu için en sık karışan bilgi budur.
• Fecriati'yi sade dille eşlemek. Topluluk aruzu ve ağır dili büyük ölçüde sürdürür; sade Türkçe ve hece Millî Edebiyat'ın işaretidir.
• Haşim'i yalnız Fecriati içinde düşünmek. Topluluk dağıldıktan sonra da yazmayı sürdürür ve Millî Edebiyat yıllarında hiçbir topluluğa bağlanmayan şairler arasında anılır.
• «Piyale» ile «Göl Saatleri»ni düzyazı sanmak. İkisi de şiir kitabıdır; «Bize Göre» ile «Gurebahane-i Laklakan» düzyazı, «Frankfurt Seyahatnamesi» gezi yazısıdır.
• Mensur şiiri serbest şiirle karıştırmak. Mensur şiir düzyazı biçiminde yazılmış şiirsel metindir; satırlara bölünmez.