Cenap Şahabettin

Vildane, bir Servetifünun şiirini iki kez okuduktan sonra sıra arkadaşına kesin bir hüküm verdi: «Ne dediği tek cümleyle söylenemiyorsa şair ne demek istediğini bilmiyordur.» O akşam apartmanın alt katından bir piyano sesi geldi. Sözsüz, ağır bir parçaydı; birkaç nota yükseliyor, sonra yorgun bir hâlde başladığı yere dönüyordu. Vildane ödevini bıraktı, dinledi ve içine adını koyamadığı bir burukluk çöktü. Ertesi sabah merdivende karşılaştığı komşu kıza parçanın neyi anlattığını sordu. Kız omuz silkti: «Hiçbir şeyi. Ama sen de hüzünlendin, değil mi?» Vildane okula yürürken hükmünü yeniden düşündü. Notalar ona tek kelime söylememişti, yine de bir duygu bırakmıştı. Bu dersin şairi, şiiri tam da o piyano parçası gibi kurmak isteyen bir kalemdir.

• Sembolizmin sezdirme, imge, çağrışım ve müzikalite ilkelerini kısa bir şiir parçasında gösterirsin.
• Cenap Şahabettin'in dil anlayışını, kurduğu alışılmadık tamlamalar üzerinden açıklarsın.
• Cenap'ın şiir ve nesir eserlerini türleriyle eşlersin.
• Cenap ile Tevfik Fikret'i şiir anlayışı, dil, akım ve en tanınmış eserleri yönünden karşılaştırırsın.

Duyguyu adıyla anmak, duyguyu uyandırmak

Bir şair okuruna hüzün ulaştırmak istediğinde önünde iki yol bulur. İlkinde duygunun adını koyar: «üzgünüm», «yalnızım», «özledim». Okur ne hissetmesi gerektiğini cümlenin kendisinden öğrenir. Öbüründe şair duygunun adını hiç anmaz; okurun önüne bir renk, bir ses, bir eşya bırakır ve duygunun o ayrıntılardan doğmasını bekler. Kancadaki piyano parçası bu ikinci yolun gündelik bir örneğidir: notalar hüznü bildirmez, hüzün dinleyende kendiliğinden belirir.

On dokuzuncu yüzyılın sonlarında Fransız şiirinde ikinci yolu bir ilkeye dönüştüren akıma sembolizm adı verilir; ders kitapları akımın öncüleri arasında Baudelaire'i anar. Sembolizmi tanımak için şu üç işarete bakılır:

Sezdirme (telkin). Şair anlamı açık açık bildirmez, sezdirir. Okur şiirdeki ayrıntılardan bir ruh hâline kendi çabasıyla ulaşır.

İmge ve çağrışım. Şiirin malzemesi soyut kavramlardan çok imgelerdir: bir alacakaranlık, solgun bir ışık, uzaktan gelen bir çan. Her imge okurun zihninde başka bir şeyi çağırır; anlam bu çağrışımların birikmesiyle oluşur.

Müzikalite. Sembolistler şiiri müziğe yaklaştırmak ister. Seslerin yinelenmesi, kelimelerin kulağa nasıl geldiği ve dizenin ahengi, içerik kadar önemsenir. Ders kitapları akımı kısaca «müzik ve telkin» sözleriyle özetler.

Hekim, Paris ve Fransız şiiri

Cenap Şahabettin, ders kitaplarında Servetifünun topluluğunun şairlerinden biri ve sembolizmin Türk şiirindeki ilk temsilcilerinden biri olarak tanıtılır. Mesleği hekimliktir; askerî tıbbiyeyi bitirdikten sonra eğitimini Paris'te sürdürmüştür. Ders kitapları, Fransız şiirini ve özellikle sembolistleri yakından tanımasını bu Fransa yıllarına bağlar.

Ağır dil ve yeni tamlamalar

Servetifünun'un genel özelliklerini işlerken bu topluluğun dilinin ağır olduğunu görmüştün. Cenap bu ağırlığın en belirgin örneklerinden sayılır. Şiirlerinde Arapça ve Farsça kelimeler sık geçer, tamlamalar birbirine eklenerek uzar.

Ders kitaplarının onun dilinde özellikle altını çizdiği nokta başkadır: Cenap yalnız eski tamlamaları sürdürmekle kalmaz, yeni ve alışılmadık tamlamalar kurar. Somut bir kelimeyi soyut bir kelimeyle, bir rengi bir duyguyla birleştiren bu tamlamalar, sözlükteki bir karşılıktan çok bir çağrışım üretir.

Bu tutumu sembolizmle ilişkilendirmek gerekir. Türkçe bir örnekle düşün: «mavi bir hüzün». Hüznün rengi olmaz; ama iki kelime yan yana gelince okurun zihninde bir duygu tonu belirir. Cenap bu tür bağlantıları çoğunlukla Arapça ve Farsça kelimelerle, tamlama biçiminde kurar. Ortaya çıkan dil, anlamı güç çözülen ama ses ve renk bakımından yoğun bir dildir. Ağır söz varlığı ile yeni tamlama birbirinden ayrı iki bilgi gibi görünse de aynı amaca hizmet eder: anlatmak yerine izlenim bırakmak.

Resme ve müziğe yaklaşan şiir

Ders kitapları Cenap'ın şiirinde renk ve ses imgelerinin öne çıktığını, şairin dizeyi bir resim gibi boyayıp bir ezgi gibi seslendirmeye çalıştığını belirtir. Doğa tasvirleri bile bir manzarayı aktarmak için değil, bir ruh hâlini sezdirmek için kurulur: akşamın rengi, suyun sesi, rüzgârın uğultusu şairin iç dünyasının işaretlerine dönüşür.

Bu anlayışın en tanınmış örneği «Elhan-ı Şita» adlı şiiridir. Başlık «kış ezgileri» anlamına gelir ve ilk bakışta iki şeyi haber verir: «elhan» kelimesi müziği, «şita» ise bir mevsimin görüntüsünü çağırır. Ders kitapları bu şiiri, kışın renklerini ve seslerini ruh hâline dönüştüren sembolist tavrın ve müzikalite arayışının tipik örneği olarak gösterir.

Metin üzerinde: adlandıran parça, sezdiren parça

Şu iki parçayı yalnız bu derste kullanmak üzere biz kurduk; sahipleri yok, ölçüleri de incelenmeyecek.

I

Sen gittin, bu akşam çok yalnızım,

Kalbim kırık, gözlerim yaşlı.

II

Pencerede kurşuni bir ışık eriyor,

Bir keman teli titreyip susuyor,

Masada soğumuş iki fincan,

Sessiz, serin bir sis siner suya.

Adım 1: Duygu kelimelerini işaretle. Birinci parçada «yalnızım», «kalbim kırık», «gözlerim yaşlı» ifadeleri duyguyu doğrudan adlandırır. İkinci parçada duygu bildiren tek kelime yoktur.

Adım 2: İmgeleri türlerine ayır. İkinci parçada bir renk imgesi (kurşuni ışık), bir ses imgesi (titreyip susan keman teli) ve bir eşya imgesi (soğumuş iki fincan) vardır.

Adım 3: Çağrışımı izle. Eriyen ışık bir günün bitişini, susan tel yarıda kalan bir şeyi çağrıştırır. İki fincan iki kişiyi akla getirir; soğumuş olmaları birinin gittiğini düşündürür. Okur ayrılık ve yalnızlık duygusuna, kimse ona söylemeden ulaşır.

Adım 4: Sese kulak ver. Son dizedeki altı kelimeden yalnız «bir» bu sesin dışında kalır; ötekiler «s» ile başlar: sessiz, serin, sis, siner, suya. Bu yineleme dizeye fısıltıya benzeyen bir ahenk katar; ses, anlamın sessizlik ve donukluk izlenimini destekler.

Adım 5: Akıma bağla. İkinci parça sezdirme, imge ve müzikalite bakımından sembolist tavra yakındır. Birinci parça duyguyu doğrudan bildirir. Bu ayrım bir üstünlük sıralaması kurmaz; her parça yöneldiği etkiyle değerlendirilir. Sınavda senden istenen, hangisinin sezdirdiğini gerekçesiyle ayırmaktır.

Vildane'nin hükmünü bu parçaya uygula. «İkinci parça ne diyor?» sorusuna «ayrılık» diye cevap verebilirsin, ama parçanın kendisi bu kelimeyi hiçbir yerde kullanmaz. Tek cümlelik bir özün metinde yazılı olmaması, sembolist şiirde bir kusur değil, bilinçli bir tercihtir.

Şiirin dışındaki kalem

Cenap'ın adı yalnız şiirle anılmaz; nesirde de çok sayıda eser vermiştir ve bu eserlerde de süslü, sanatlı bir dil kullanır. Sınavda en çok karşına çıkacak eserleri türleriyle şöyle eşleşir:

Tevfik Fikret ile karşılaştırma

Tevfik Fikret'i bir önceki derste tanıdın. İki şair aynı topluluktadır, ağır ve tamlamalı bir dili paylaşır, Servetifünun'un sanat için sanat anlayışından beslenir. Ayrıldıkları yer şiirden ne beklediklerinde belirir.

Tabloyu okurken şunu aklında tut: aynı topluluğa üye olmak aynı akımı izlemek demek değildir. Fikret'te dikkat dizenin kusursuz kuruluşuna, sonra da topluma döner; Cenap'ta ise imgenin bıraktığı izlenime yoğunlaşır.

İki şairin yolu bir tartışmada da ayrılır. Fikret'in «Tarih-i Kadim» şiirine Cenap, «Tarih-i Kadim'e Zeyl» adlı şiiriyle karşılık vermiştir; «zeyl» kelimesi «ek» anlamına gelir. Servetifünun dağıldıktan sonra da yazmayı sürdüren Cenap'ın, ders kitaplarında Millî Edebiyat döneminin dilde sadeleşme hareketine karşı tavır aldığı belirtilir.

Sembolizmin sonraki durağı

Cenap'ın açtığı yol Servetifünun'la kapanmaz. Topluluktan sonra gelen Fecriati şairleri, özellikle de Ahmet Haşim, sezdirme ve müzikalite anlayışını kendi şiirlerinde daha da öne taşıyacaktır. Bu ünitenin Fecriati ve Ahmet Haşim dersinde o çizgiyi kendi örnekleriyle izleyeceğiz.

Şiirden nesre

Bu ünitede Servetifünun'u şimdiye kadar şiir üzerinden okudun: Fikret'in biçim titizliği, Cenap'ın sezdiren imgeleri. Topluluğun en kalıcı izlerinden biri ise romanda kalmıştır. Sıradaki derste Halit Ziya Uşaklıgil'le nesre geçiyoruz. Yazarın «Aşk-ı Memnu» ve «Mai ve Siyah» adlı eserleri ders kitaplarında Batı roman tekniğine uyan ilk örnekler sayılır; romanın hangi teknik adımlarla olgunlaştığını o eserler üzerinden soracağız.

Örnek 1 — Eseri türüne bağlamak

Soru: Cenap Şahabettin'in eserleri türleriyle eşleştirilmiştir. Hangi eşleme hatalıdır?

• A) «Elhan-ı Şita» — şiir
• B) «Hac Yolunda» — gezi yazısı
• C) «Yalan» — roman
• D) «Avrupa Mektupları» — gezi yazısı
• E) «Evrak-ı Eyyam» — fıkra ve makale

Çözüm: «Yalan» Cenap'ın tiyatro eseridir; onu roman olarak vermek eşlemeyi bozar. Öteki dört eşleme doğrudur: «Elhan-ı Şita» şiir, iki mektup ve yolculuk kitabı gezi yazısı, «Evrak-ı Eyyam» gazete yazılarının derlemesidir. Cevap: C.

Örnek 2 — Aynı topluluk, iki akım

Soru: Tevfik Fikret ile Cenap Şahabettin hakkında verilen bilgilerden hangisi doğrudur?

• A) İkisi de ders kitaplarında sembolizmin temsilcisi sayılır.
• B) Fikret hece ölçüsünü, Cenap aruzu savunur.
• C) Fikret parnasizme, Cenap sembolizme bağlanır; ikisi de Servetifünun'un ağır dilini paylaşır.
• D) Cenap'ın en tanınmış eseri «Rübab-ı Şikeste»dir.
• E) İkisi de Millî Edebiyat'ın sade dilini başlatmıştır.

Çözüm: Ders kitapları iki şairi aynı topluluğa ama farklı akımlara yerleştirir: Fikret parnasizme, Cenap sembolizme yakındır. «Rübab-ı Şikeste» Fikret'in eseridir, D bu yüzden yanlıştır. E seçeneği ise Cenap'ın sadeleşmeye karşı tavrıyla çelişir. Cevap: C.

Örnek 3 — Alışılmadık tamlamanın işi

Soru: «Gümüş bir sessizlik» ifadesini biz kurduk. Bu ifade Cenap'ın dil anlayışındaki hangi tutumu örnekler?

• A) Bir rengi soyut bir kavrama bağlayarak sözlük anlamından çok bir çağrışım üretmeyi
• B) Halkın konuşma dilini olduğu gibi şiire aktarmayı
• C) Yabancı kökenli kelimeleri tümüyle dışarıda bırakmayı
• D) Okura doğrudan öğüt vermeyi
• E) Bir olayı zaman sırasına göre anlatmayı

Çözüm: Sessizliğin rengi olmaz; «gümüş» ile «sessizlik» bir araya gelince parlak, soğuk, dingin bir izlenim doğar. Somut ile soyutu birleştiren bu tür bağlantılar, ders kitaplarında Cenap'ın yeni ve alışılmadık tamlamalarına bağlanır. Cenap bunları çoğunlukla Arapça ve Farsça kelimelerle kurar; burada Türkçe bir örnek yalnız mantığı göstermek için kullanıldı. Cevap: A.

Örnek 4 — Hangi parça sezdiriyor?

Soru: Derse özel yazılan ve hiçbir şaire ait olmayan parçalardan hangisi sembolist tavra en yakındır?

• A) «Ayrıldık, artık çok mutsuzum.»
• B) «Bahçede kurumuş bir gül, kapıda paslı bir anahtar.»
• C) «Seni unutmak istiyorum ama yapamıyorum.»
• D) «Bu kadar kızgın olmamın sebebi sensin.»
• E) «Sevinçliyim, çünkü bugün bayram.»

Çözüm: A, C, D ve E duyguyu adıyla söyler: mutsuzluk, özlem, öfke, sevinç. B'de duygu kelimesi yoktur; kurumuş gül bir şeyin bittiğini, paslı anahtar uzun süredir açılmayan bir kapıyı çağrıştırır. Okur terk edilmişlik izlenimine imgelerden ulaşır. Cevap: B.

• Aynı topluluk, aynı akım sanmak. Fikret ve Cenap ikisi de Servetifünun'dadır, ama ders kitapları Fikret'i parnasizme, Cenap'ı sembolizme bağlar.
• «Elhan-ı Şita»yı Fikret'e vermek. Servetifünun şiirleri karıştırıldığında en sık kayan eşleme budur; «Rübab-ı Şikeste» ve «Sis» Fikret'in, «Elhan-ı Şita» Cenap'ındır.
• Cenap'ı yalnız şair saymak. «Hac Yolunda» ve «Avrupa Mektupları» gezi yazısı, «Evrak-ı Eyyam» fıkra ve makale, «Yalan» tiyatrodur.
• Doğa tasviri görünce sembolizm demek. Belirleyici olan manzaranın kendisi değil, bir ruh hâlinin adı konmadan imgelerle sezdirilmesidir.
• Sembolizmin ilkelerini realizmle karıştırmak. Gözleme dayalı nesnel anlatım realizmin, sezdirme ve müzikalite sembolizmin işaretidir.