Tevfik Fikret

Talya, Servetifünun şairlerinin «sanat için sanat» dediğini öğrenmişti; bu yüzden topluluğun şiirlerini konularına göre ayırırken hepsini bireysel duygular hanesine yazıyordu. «Sis» başlığının yanına kurşun kalemle «doğa şiiri: İstanbul'un puslu havası» yazdı. Mutfakta annesi telefonda bir arkadaşıyla konuşuyordu: «Bizim şirkette bu ara ortalık toz duman, kim neye karar veriyor, kimse bilmiyor.» Talya başını kaldırdı. Annesinin bürosunda ne toz vardı ne duman; söz, havayı değil, kimsenin önünü göremediği bir düzeni anlatıyordu. Talya şiirin ilk sayfasına yeniden baktı. Şair sise bakmıyor, sisin örttüğü şehre sesleniyordu; ona öfkeleniyor, onu suçluyordu. Kurşun kalemle yazdığı notu silgiyle sildi ve yerine bir soru işareti koydu.

• Tevfik Fikret'in şiirini 1901'den önceki ve sonraki iki döneme ayırır, her dönemin konusunu ve tavrını gerekçesiyle söylersin.
• «Rübab-ı Şikeste», «Sis», «Tarih-i Kadim», «Halûk'un Defteri» ve «Şermin»i türü ve temasıyla eşleştirirsin.
• Serbest müstezatı, bütün güzelliğini ve anlamın dizeden dizeye taşmasını tanımlar, bunların Fikret şiirindeki yerini açıklarsın.
• Sahibi olmayan kısa bir parçanın hangi döneme ait tavra yaklaştığını konusundan ve sesleniş biçiminden çıkarırsın.

Topluluğun merkezindeki kalem

Servetifünun'u tanıtan derste bir dergi etrafında toplanan sanatçılardan, onların «sanat için sanat» anlayışından, ağır dilinden ve karamsar havasından söz edildi. O derste adı sık geçen kişi Tevfik Fikret'tir. Ders kitapları dönemin başlangıcını Servet-i Fünun dergisinin yazı işlerinin 1896'da Fikret'e geçmesine bağlar. Dergiye yazan genç şair ve yazarlar onun çevresinde birleşir; bu yüzden Fikret, topluluğun lideri sayılır.

Liderlik burada bir unvan değil, bir işlevdir. Fikret derginin sayfalarını düzenler, yeni şiir anlayışını kendi şiirleriyle örnekler. Topluluğun şiirde ne istediğini anlamak isteyen biri, ilk olarak onun dizelerine bakar.

Bir şair, iki dönem

Talya'nın yanılgısının kaynağı, «sanat için sanat» etiketini bir şairin bütün ömrüne yapıştırmaktır. Ders kitapları Fikret'in şiirini iki döneme ayırır ve sınırı 1901'e, yani Servetifünun topluluğunun dağıldığı yıla koyar.

Birinci dönem (1901'e kadar). Şair kendi iç dünyasına döner. Aile sevgisi, doğa, yalnızlık, hayal kırıklığı ve derin bir karamsarlık bu şiirlerin havasını belirler. Topluluğun ortak anlayışı olan «sanat için sanat» çizgisi bu dönemde baskındır. Yine de Fikret toplumu hepten görmezden gelmez: yoksul insanlara duyulan acıma bu şiirlerde de yer bulur. Ancak bu duygu bir çağrıya dönüşmez; şair gördüğü acıyı söyler, okurdan bir şey talep etmez.

İkinci dönem (1901'den sonra). Topluluk dağıldıktan sonra Fikret'in sesi değişir. Toplumsal konulara yönelir: hürriyet, adalet, baskıya karşı öfke, bilime ve ilerlemeye güven, gençliğe duyulan umut öne çıkar. Şair artık yalnız kendini anlatmaz, okurunu ve şehrini muhatap alır.

Bu ayrım, kancadaki yanılgıyı çözen anahtardır. «Sanat için sanat» diyen bir topluluğun lideri, ömrünün ikinci yarısında toplum için yazan bir şair hâline gelmiştir.

«Rübab-ı Şikeste»: kırık sazın sesi

«Rübab-ı Şikeste», «kırık saz» anlamına gelir ve Fikret'in birinci döneminin şiir kitabıdır. Adı bile kitabın havasını haber verir: tellerinden biri kopmuş bir sazın çıkardığı buruk ses. Kitapta bireysel duygular, aile hayatı, doğa tasvirleri ve hüzün ağır basar. Dil, dönemin genel çizgisine uygun olarak Arapça ve Farsça kelimelerle, uzun tamlamalarla örülüdür.

Sınavda bu eserin adı çoğunlukla Fikret'i tanıtan ilk ipucu olarak karşına çıkar. Ad tek başına yazarı göstermez; ama «kırık saz» anlamını birinci dönemin karamsarlığıyla birleştirirsen eşlemeyi kurarsın.

«Sis»: havanın değil, şehrin şiiri

«Sis», ikinci dönemin en çok bilinen şiirlerindendir. Şiirde İstanbul koyu bir sisin altındadır; ama sis bir hava olayı olarak değil, şehrin üstüne çökmüş bunaltıcı bir düzenin imgesi olarak kullanılır. Ders kitapları şiiri, dönemin baskı ortamına yöneltilmiş bir eleştiri olarak tanıtır. Şair İstanbul'a doğrudan seslenir; şehrin dışarıdan görünen güzelliğinin altında gizlenen çürümüşlüğü, ikiyüzlülüğü ve haksızlığı sert bir dille suçlar.

Bu şiiri okurken dikkat edilecek nokta, imge ile anlam arasındaki köprüdür. Sis görüşü engeller; şiirde de baskı, insanların gerçeği görmesini engelleyen bir örtü gibi anlatılır. Dönemin siyasi arka planını Tarih akademisindeki ilgili ünitede bulabilirsin; bu derste yalnız şiirin imgeyi nasıl kullandığı üzerinde duruyoruz.

«Tarih-i Kadim»: kanla yazılmış geçmiş

«Tarih-i Kadim» uzun bir şiirdir ve ikinci döneme aittir. Adı «eski tarih» demektir. Şiirin tezi şudur: insanlığın geçmişi bir ilerleme hikâyesi olarak değil, savaşların, fetihlerin ve zulmün art arda dizildiği bir kayıt olarak okunmalıdır. Fikret hükümdarların zaferlerini yücelten tarih anlatısına karşı çıkar ve o zaferlerin bedelini ödeyen insanların acısını öne alır.

Şiirdeki bazı ifadeler inanç bakımından tepki görmüştür. Ders kitapları Mehmet Âkif'in bu şiire karşı çıktığını ve şiirle cevap verdiğini kaydeder; Âkif'i Millî Edebiyat ünitesinde ayrıca tanıyacaksın.

Gençliğe ve çocuklara yazılan şiirler

İkinci dönemde Fikret'in okuru genişler. «Halûk'un Defteri», şairin oğlu Halûk'a seslenen şiirlerden oluşur. Bu şiirlerde baba, oğlunun şahsında bütün gençliğe çalışkanlığı, bilimi, dürüstlüğü ve geleceğe duyulan inancı öğütler. Birinci dönemin karamsar sesi burada yerini umutlu bir sese bırakır.

«Şermin» ise çocuklar için yazılmış şiirlerin toplandığı kitaptır. Bu şiirlerde dil, çocukların anlayacağı kadar sadeleşir. Bir şairin hem ağır tamlamalarla örülü «Rübab-ı Şikeste»yi hem de bir çocuğun okuyabileceği «Şermin»i yazmış olması, dilinin de iki dönem boyunca değiştiğini gösterir.

Biçimde ustalık: Fikret'in şiir yenilikleri

Fikret'in Servetifünun şiirine katkısı yalnız konu değildir; biçim bakımından da topluluğun öncüsüdür.

Aruzu Türkçeye uydurmak. Aruz, Arapça ve Farsçanın uzun ve kısa hecelerine göre gelişmiş bir ölçüdür; Türkçe kelimelerle kullanıldığında zorlanmalar doğabilir. Ders kitapları Fikret'i aruzu Türkçeye en başarılı biçimde uygulayan şairlerden sayar.

Serbest müstezat. Servetifünun'un sevdiği bu biçimde dizelerin uzunluğu birbirini tutmaz; kısa ve uzun dizeler bir arada kullanılır, kafiyeler de belli bir şemaya bağlanmaz. Ölçü aruzdur, ama şair dizenin boyunu söylemek istediği şeye göre ayarlar. Fikret bu biçimi ustalıkla kullanan şairlerin başında gelir.

Anlamın dizeden dizeye taşması. Divan şiirinde anlam çoğunlukla beyitte tamamlanırdı. Fikret'te bir cümle bir dizede bitmeyebilir; ikinci, hatta üçüncü dizeye geçerek tamamlanır. Bu, şiiri konuşmanın ve düzyazının akışına yaklaştırır.

Bütün güzelliği. Divan şiirinde her beyit kendi başına değerlendirilebilirdi; buna parça güzelliği denir. Servetifünun şiirinde ve Fikret'te değer şiirin bütününde aranır: bir dizeyi yerinden çıkarınca bütün zarar görür.

Tablo gibi şiir. Fikret resimle de uğraşmıştır. Ders kitapları onun şiirlerinde ayrıntılı tasvirlerle bir manzarayı ya da bir anı resim gibi gözün önüne seren yaklaşımı «tablo-şiir» anlayışı diye anar.

Robert Kolej ve Aşiyan

Fikret, Robert Kolej'de Türkçe öğretmenliği yapmıştır. Rumelihisarı'nda kendi çizdiği planla yaptırdığı Aşiyan adlı ev bugün müze olarak ziyaret edilir.

Omurga: iki dönem, beş eser

Eserleri temalarıyla bağlamak için şu eşleme işe yarar: «Rübab-ı Şikeste» kırık sazın hüznü; «Sis» şehrin üstündeki baskı; «Tarih-i Kadim» savaş ve zulüm olarak tarih; «Halûk'un Defteri» oğula ve gençliğe öğüt; «Şermin» çocuğa sade dille seslenen şiir.

Metin üzerinde: hangi dönemin tavrı?

Aşağıdaki iki parça bu ders için yazıldı; bir şaire mal edilmez ve ölçü taşımaz.

I Akşam indi, odamın camında son ışık titriyor. Çocuğum uyudu, kitabım açık duruyor; içimde adını koyamadığım bir yorgunluk var.

II Ey koca şehir, kubbelerin parlıyor ama sokakların karanlık! Kimin sesi kısıldı, kimin ekmeği alındı, söyle, hangi duvarın ardına sakladın?

Adım 1: Seslenişi belirle. Birinci parçada konuşan kişi kendi odasında, kendine konuşur. İkinci parça bir şehre «ey» diye seslenir.

Adım 2: Neyin anlatıldığını yaz. Birincide aile, akşam, yorgunluk ve iç hüzün vardır. İkincide şehrin parlak görüntüsü ile içindeki haksızlık karşı karşıya konur.

Adım 3: Tavrı belirle. Birinci parça bir duyguyu söyler ve orada durur. İkinci parça suçlar, hesap sorar, okurun dikkatini topluma çevirir.

Adım 4: Döneme bağla. Birinci parça Fikret'in 1901 öncesindeki bireysel ve karamsar çizgisine, ikinci parça ise «Sis»te görülen şehre seslenen eleştirel tavra yakındır. Bu bir benzerlik çıkarımıdır, parçaların Fikret'e ait olduğu anlamına gelmez.

Sözün müziğine doğru

Fikret'in şiiri anlamı görünür kılmaya çalışır: sis bir baskıyı, kırık saz bir hüznü açıkça temsil eder ve okur imgenin neye karşılık geldiğini çözebilir. Topluluğun bir başka şairi Cenap Şahabettin ise sembolizmin izinden gider. Onun şiirinde kelimeler bir şeyi adlandırmaktan çok bir duyguyu sezdirmek, sesleri ve renkleriyle bir müzik kurmak için seçilir. Bir sonraki derste anlamı söyleyen şiir ile anlamı telkin eden şiir arasındaki bu ayrımı onun eserleri üzerinden inceleyeceğiz.

Örnek 1 — Eseri temasıyla buluşturmak

Soru: Tarihi bir ilerleme hikâyesi olarak değil, savaşların ve zulmün art arda dizildiği bir kayıt olarak gören uzun şiir hangisidir?

• A) «Rübab-ı Şikeste»
• B) «Şermin»
• C) «Halûk'un Defteri»
• D) «Tarih-i Kadim»
• E) «Sis»

Çözüm: Tarihi kan ve zulüm üzerinden eleştiren uzun şiir «Tarih-i Kadim»dir; adı da «eski tarih» anlamına gelir. «Sis» bir şehre yöneltilmiş eleştiridir, «Şermin» çocuk şiirleridir, «Halûk'un Defteri» oğula ve gençliğe seslenir. Cevap: D.

Örnek 2 — İmgeyi çözmek

Soru: Talya'nın «Sis» için yazdığı «doğa şiiri» notunu düzelten bilgi hangisidir?

• A) Şiir İstanbul'un mevsimlerini sırayla anlatır.
• B) Sis, şehrin üstüne çökmüş baskı ortamının imgesidir; şair şehre seslenerek onu eleştirir.
• C) Şiir çocuklar için yazılmıştır.
• D) Şiirin konusu şairin oğluna verdiği öğütlerdir.
• E) Şiir birinci dönemin karamsar aile şiirlerindendir.

Çözüm: «Sis»te hava olayı bir araçtır. Şair, görüşü engelleyen sisi baskının örttüğü şehrin imgesi olarak kullanır ve İstanbul'u suçlar. E seçeneği şiiri yanlış döneme yerleştirir. Cevap: B.

Örnek 3 — Dönem sınırı

Soru: Fikret'in şiirini iki döneme ayıran sınır ve bu sınırdan sonraki yönelim hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) 1901; toplumsal konulara yönelme
• B) 1896; divan şiirine dönüş
• C) 1901; halk şiiri biçimlerine geçme
• D) 1908; yalnız aşk şiirleri yazma
• E) 1896; sanat için sanat anlayışını benimseme

Çözüm: Ders kitapları sınırı topluluğun dağıldığı 1901'e koyar. Bu yıldan sonra Fikret hürriyet, adalet ve ilerleme gibi toplumsal konulara yönelir. 1896, derginin Fikret'in yönetimine geçtiği yıldır; dönem sınırı değildir. Cevap: A.

Örnek 4 — Biçimi tanımak

Soru: Bir şiirde dizelerin bir kısmı kısa, bir kısmı uzundur; kafiyeler belli bir şemaya uymaz ve ölçü aruzdur. Bu biçimin adı nedir?

• A) Gazel
• B) Koşma
• C) Serbest müstezat
• D) Rubai
• E) Serbest ölçülü şiir

Çözüm: Farklı uzunlukta dizeler, serbest kafiye düzeni ve aruz birlikte serbest müstezatı tanımlar. Serbest ölçülü şiirde ise hiçbir ölçü yoktur; aruzun varlığı bu seçeneği eler. Cevap: C.

• «Sanat için sanat» etiketini Fikret'in bütün ömrüne yaymak. Bu anlayış 1901'e kadar baskındır; sonrasında şair toplumsal konulara yönelir.
• «Sis»i bir doğa şiiri sanmak. Sis, şehrin üstündeki baskı ortamının imgesidir; şiir İstanbul'a yöneltilmiş bir eleştiridir.
• «Rübab-ı Şikeste»yi ikinci döneme koymak. «Kırık saz» birinci dönemin bireysel ve karamsar şiir kitabıdır.
• Serbest müstezatı serbest ölçüyle karıştırmak. Serbest müstezat aruzla yazılır; serbest olan dize uzunluğu ve kafiye düzenidir.
• 1896 ile 1901'i karıştırmak. 1896 derginin Fikret'in yönetimine geçtiği, 1901 topluluğun dağıldığı ve Fikret'in şiirinde dönemin değiştiği yıldır.
• «Halûk'un Defteri» ile «Şermin»i aynı okura yazılmış saymak. Birincisi oğluna ve gençliğe, ikincisi çocuklara seslenir.