Servetifünun'un genel özellikleri

Refia, yeni üniteye geçmeden defterine bir ok çizdi ve yanına yazdı: «Batı'ya açılan her kuşak Türkçeyi biraz daha sadeleştirdi.» Ertesi gün okul kütüphanesinde Sunay aynı romanın iki baskısını masaya bıraktı. Birinin kapağında «sadeleştirilmiş metin» yazıyordu. Ötekinin hemen her sayfasının altı kelime açıklamalarıyla doluydu. Roman Servetifünun döneminde yazılmıştı ve yazarı Fransız romanını yakından tanıyan biriydi. Refia açıklamalı baskıdan bir cümleyi yüksek sesle okumayı denedi, üçüncü tamlamada durdu. Oku silmedi ama ucuna bir kıvrım ekledi: Batı'yı Tanzimat yazarlarından daha yakından tanıyan bu kuşak, dili sadeleştirmek yerine yeniden yoğunlaştırmıştı.

• Servetifünun topluluğunun adını, yayın organını ve dağılışını dergiyle kurduğu ilişki üzerinden açıklarsın.
• Topluluğun sanat anlayışını, konularını, dilini ve şiir biçimlerini Tanzimat edebiyatıyla karşılaştırırsın.
• Arapça-Farsça tamlamalarla örülmüş ağır bir cümleyi çözümleyip sade Türkçe karşılığını kurarsın.
• Bir şiir ya da roman parçasındaki ipuçlarından Servetifünun anlayışına yaklaşan özellikleri gerekçesiyle ayırt edersin.

Bir derginin çevresinde toplanan kalemler

Tanzimat'ın ikinci kuşağında sanatı kendi değeri için yapma eğilimi, bireysel konular ve yeniden ağırlaşan dil belirmişti. Servetifünun bu eğilimleri bir derginin sayfalarında buluşturup bir topluluğun ortak tutumuna çevirir.

Ders kitaplarına göre «Servet-i Fünun» önce Ahmet İhsan'ın çıkardığı, bilim ve fen konularına ağırlık veren bir dergiydi. Adı da bunu söyler: «fünun» fenler, bilgiler demektir; dergi «fenlerin zenginliği» gibi bir ad taşır. 1896'da Tevfik Fikret derginin yazı işlerini üstlenince sayfalar edebiyata açılır ve genç şairlerle yazarlar bu dergide toplanmaya başlar. Böylece bir yayın organının adı, onun etrafında birleşen sanatçıların ortak adı olur.

Topluluğa bir ad daha verilir: Edebiyat-ı Cedide, yani «yeni edebiyat». Bu ad, kendilerini eski şiir anlayışının karşısında konumlandıran bir kuşağın iddiasını taşır. Bu kuşağın arkasında bir de yol gösteren durur. Tanzimat'ın ikinci kuşağından tanıdığın Recaizade Mahmut Ekrem, ders kitaplarında genç sanatçıları destekleyen ve topluluğun oluşmasını hazırlayan isim olarak anılır.

Topluluğun ömrü kısadır. Ders kitapları dergiyi 1901'de, Hüseyin Cahit'in Fransızcadan çevirdiği «Edebiyat ve Hukuk» adlı yazının yayımlanması üzerine kapatılmış olarak verir. Yayın organını kaybeden topluluk dağılır. Bu yüzden Servetifünun genellikle 1896–1901 yıllarıyla sınırlanır.

Tanzimat yazarları gazeteyi halka seslenmenin aracı olarak kullanmıştı. Servetifünun'da dergi başka bir işe yarar: dağınık kalemleri aynı zevk ve aynı ilkeler çevresinde bir araya getirir. Topluluğun adını nereden aldığını da, 1901'de neden birden dağıldığını da bu bağ açıklar.

Sanat kendisi için, birey kendi içinde

Topluluğun temel ilkesi sanat için sanattır. Eserin değeri bir öğüt taşımasında değil, kendi güzelliğinde ve işçiliğinde aranır. Bu ilke ikinci kuşakta bir eğilimdi; Servetifünun'da topluluğun ortak tavrı olur.

Konularda da aynı kayma görülür: toplumu ilgilendiren vatan, hürriyet ve adalet düşüncesi geri çekilir, öne bireyin iç dünyası çıkar: aşk, doğa, yalnızlık, hüzün. Eserlerde belirgin bir karamsarlık sezilir. Kahramanlar ve şiirdeki konuşan kişiler çoğu zaman kurdukları hayal ile karşılaştıkları gerçek arasında sıkışır; ders kitapları buna hayal–gerçek çatışması der. Bu çatışmadan bir kaçış teması doğar: içinde bulunulan çevreden uzak bir yere, doğaya ya da kişinin kendi iç dünyasına çekilme isteği.

Ders kitapları bu içe kapanışı, dönemin sıkı sansür ortamında siyasi konulara girmenin zorluğuyla da ilişkilendirir. Siyasi arka plan için Tarih akademisinde «En Uzun Yüzyıl: 19. Yüzyıl Osmanlı» adlı modüle bak; burada yalnız edebiyata yansıyan yönüyle ilgileniyoruz.

Ağır dil: süs bilinçli bir tercihti

Kancadaki kıvrım buradan doğar. Tanzimat'ın ilk kuşağı, özellikle nesirde, geniş bir okura ulaşmak için anlaşılır bir dili savunmuştu. Servetifünun sanatçıları ise dili bir anlatım aracından çok bir sanat malzemesi olarak görür. Arapça ve Farsça kelimeler, çoğu kez sözlükten bulunup çıkarılmış az bilinen kelimeler, Farsça kurallarla kurulmuş uzun tamlamalar yazının dokusunu oluşturur. Fransızcanın etkisiyle cümleler de uzar, iç içe geçer, yeni bir söz dizimi kazanır.

Bu ağırlığın bir sonucu vardır: topluluk, Batı edebiyatını tanıyan, eğitimli ve dar bir aydın kesime seslenir. Tanzimat'ın halkı eğitmek isteyen kalemleriyle aradaki fark yalnız kelimelerde değil, okurun kim olduğundadır.

Şiirde biçim: Batı'dan gelen kalıplar, aruzun yeni sesi

Servetifünun şairleri şiirlerinin büyük bölümünü aruzla yazar, ama aruzu divan şiirindeki gibi kullanmaz. Ölçüyü konuşma diline yaklaştırmaya, şiire nesir cümlesinin akışını taşımaya çalışırlar. Bir cümle tek dizede kapanmaz; anlam bir sonraki dizeye, hatta bir sonraki bende taşar.

Biçimde iki yenilik öne çıkar. Nazım birimini anlattığımız derste gördüğün sone, iki dörtlük ve iki üçlükle kurulan Batı kökenli biçimdir. Serbest müstezat ise ölçünün derslerinden tanıdığın gibi aruzla yazılır, ama aynı şiirde uzunluğu birbirini tutmayan dizeler yer alır.

Divan şiirine giriş dersinde parça güzelliği ile tanışmıştın: her beyit kendi içinde kapanır, yerinden alınınca da anlaşılır. Servetifünun şiiri bu ilkenin karşısına bütün güzelliğini koyar. Şiir baştan sona tek bir konu çevresinde kurulur; tek bir dizeyi koparıp aldığında anlam çoğu kez yarım kalır.

Batı'dan gelen akımlar

Topluluğun gözü Fransız edebiyatındadır. Ders kitapları şiirde iki akımın izini sürer: biçim kusursuzluğunu ve nesnel tasviri öne alan parnasizm ile duyguyu açıkça söylemek yerine sezdiren, sözün müziğine önem veren sembolizm. Sembolizmin bu topluluktaki adı Cenap Şahabettin'dir. Romanda ise gözleme dayanan realizm ile kişiyi kalıtım ve çevrenin etkisiyle açıklayan natüralizm belirleyicidir.

Roman ve hikâyede Batılı teknik

Tanzimat romanında yazar anlatıyı sık sık keser, okuruna döner, ona bilgi aktarır; olaylar çoğu kez tesadüfle ilerler. Servetifünun romanında yazar geri çekilir. Kişilerin iç dünyası ayrıntılı ruh çözümlemeleriyle, mekânlar uzun tasvirlerle verilir; olay örgüsü daha sıkı kurulur. Aynı tutum hikâyeye de geçer: anlatıcı geri çekilir, kısa bir kesitte bir kişinin iç dünyası işlenir. Romanların dünyası çoğunlukla İstanbul'dur ve kişiler çoğu kez aydın, varlıklı çevrelerden gelir.

Ders kitapları Halit Ziya Uşaklıgil'in «Mai ve Siyah» ile «Aşk-ı Memnu»sunu Batılı tekniğe uygun ilk romanlar sayar. Mehmet Rauf'un «Eylül»ü ise ilk psikolojik roman unvanıyla anılır. Bu yazarların ayrıntısı modülün sonraki derslerinde.

Omurga: Tanzimat ile Servetifünun

Tabloyu bir sütundan ötekine geçerek oku. Sanat anlayışındaki değişim öteki satırları da sürükler: okura öğüt vermeyen bir yazar halkı hedeflemek zorunda kalmaz, dilini süsleyebilir; kendi iç dünyasına dönen bir şair, şiirini tek bir duygunun etrafında bütün olarak kurar.

Metin üzerinde: ağır bir cümleyi çözmek

Aşağıdaki cümleyi bu ders için kurduk; bir yazara ait değildir, yalnız topluluğun nesir dilini göstermek için yazıldı.

Gurub-ı hazinin son ziyaları, ufk-ı bahrin üzerinde lerzan bir veda gibi sönüp gidiyordu.

Adım 1: Yabancı kelimeleri ayır. Gurub gün batımı, hazin hüzünlü, ziya ışık, ufuk ufuk, bahr deniz, lerzan titreyen demektir.

Adım 2: Tamlamaları çöz. «Gurub-ı hazin» bir Farsça sıfat tamlamasıdır: önce isim, sonra sıfat gelir; Türkçede «hüzünlü gün batımı» olur. «Ufk-ı bahr» bir Farsça isim tamlamasıdır: tamlanan önde, tamlayan arkadadır; Türkçede «denizin ufku» olur.

Adım 3: Sade karşılığı kur. «Hüzünlü gün batımının son ışıkları, denizin ufkunda titreyen bir veda gibi sönüp gidiyordu.»

Adım 4: Döneme bağla. Cümle bir öğüt taşımaz; bir doğa görüntüsünü hüzünlü bir duyguyla birleştirir. Dil bilerek ağırlaştırılmıştır, konu bireyseldir, ton karamsardır. Üç ipucu birlikte Servetifünun anlayışına işaret eder. Tek başına ağır dil yetmez: divan nesri de ağırdı. Ayırt edici olan, ağır dilin bireysel ve karamsar bir duyarlılıkla birleşmesidir.

Derginin başındaki şair

Topluluğun dergisini yöneten şair, bu ilkelerin en çok tartışılan sınavını da kendi şiirinde verir. Sonraki ders Tevfik Fikret'in yolunu izliyor: «Rübab-ı Şikeste»deki kişisel ve süslü şiirden «Sis» ve «Tarih-i Kadim»e uzanan çizgi, sanat için sanat ilkesinin bir şairin elinde nasıl sınandığını gösterecek.

Örnek 1 — Ad nereden geliyor?

Soru: Bir edebiyat topluluğunun «Servetifünun» diye anılmasının nedeni hangi seçenekte doğru açıklanmıştır?

• A) Topluluğun kurucusu bu adı bir şiir kitabından almıştır.
• B) Sanatçılar, daha önce bilim ve fen dergisi olarak çıkan Servet-i Fünun dergisinde toplanmıştır.
• C) Ad, Tanzimat Fermanı'nın bir maddesinden gelir.
• D) Topluluk yalnız bilim kitapları yazmıştır.
• E) Ad, topluluğun dağıldıktan sonra kurduğu yeni derginin adıdır.

Çözüm: Ders kitaplarına göre dergi önce bilim ve fen ağırlıklı bir yayındı. 1896'da Tevfik Fikret yazı işlerinin başına geçince edebiyat dergisine dönüştü ve çevresinde toplanan sanatçılar derginin adıyla anıldı. D seçeneği derginin ilk niteliğini topluluğa yanlış yükler. Cevap: B.

Örnek 2 — Tablodan çıkarım

Soru: Bir öğrenci iki dönemi karşılaştırırken «Okura doğrudan seslenen, tesadüflerle ilerleyen ve ahlaki ders veren roman» notunu Servetifünun sütununa yazmış. Bu yanlışı düzeltmek için hangi bilgi kullanılmalıdır?

• A) Servetifünun hiç roman yazmamıştır.
• B) Servetifünun romanı halk hikâyesinin kalıplarını izler.
• C) Servetifünun'da roman yalnız aruzla yazılır.
• D) Bu özellikler Tanzimat romanınındır; Servetifünun romanında yazar görünmez, ruh çözümlemesi ve tasvir öne çıkar.
• E) Bu özellikler Fecriati şiirini tanımlar.

Çözüm: Yazarın araya girmesi, tesadüf ve öğüt Tanzimat romanının bilinen özellikleridir. Servetifünun romanı Batılı tekniğe yaklaşır: anlatıcı geri çekilir, kişilerin iç dünyası ayrıntıyla işlenir. Cevap: D.

Örnek 3 — Tamlamayı doğru yönden okumak

Soru: Derse özel yazılmış «Şeb-i tarin sükûtu, bağın uykulu ağaçları arasında bir ah gibi dolaşıyordu.» cümlesinde «şeb» gece, «tar» karanlık anlamındadır. Cümlenin sade karşılığı hangisidir?

• A) Karanlık gecenin sessizliği, bahçenin uykulu ağaçları arasında bir ah gibi dolaşıyordu.
• B) Gecenin karanlığı bahçeden kaçıp uykulu ağaçlara saklandı.
• C) Sessiz bir gece, ağaçları uyandırmak için bahçede dolaşıyordu.
• D) Karanlık bir bahçede bir gece kuşu ağaçlara ah ediyordu.
• E) Ağaçların gölgesi geceyi karanlık bir bahçeye çevirdi.

Çözüm: «Şeb-i tar» Farsça bir sıfat tamlamasıdır; isim önde, sıfat arkadadır ve Türkçede «karanlık gece» olur. «Sükût» sessizlik, «bağ» bahçe demektir. Öteki seçenekler cümlede olmayan olaylar ekler. Cevap: A.

Örnek 4 — Biçimi tanımak

Soru: Bir şiir için şu bilgiler veriliyor: ölçüsü aruzdur, dizelerin uzunluğu birbirini tutmaz, anlam bir dizede bitmeyip sonrakine geçer. Bu şiir hangi biçimle ve hangi dönemle en çok uyuşur?

• A) Gazel; divan şiiri
• B) Koşma; halk şiiri
• C) Serbest müstezat; Servetifünun
• D) Sone; Tanzimat'ın birinci kuşağı
• E) Rubai; divan şiiri

Çözüm: Aruza bağlı kalıp dize uzunluğunu serbest bırakan biçim serbest müstezattır; anlamın dizeden dizeye taşması da Servetifünun şiirinin işaretidir. Gazel ve rubainin dizeleri eşit uzunluktadır, koşma heceyle yazılır. Cevap: C.

• Batılılaşma arttıkça dilin hep sadeleştiğini sanmak. Servetifünun Batı'yı Tanzimat'tan daha yakından tanır, ama dilini bilerek ağırlaştırır; sadeleşme Millî Edebiyat'ta ilke olur.
• Ağır dili tek başına Servetifünun ipucu saymak. Divan nesri de ağırdır; ayırt edici olan ağır dilin bireysel konu, karamsar ton ve Batılı biçimle birleşmesidir.
• Serbest müstezatı ölçüsüz şiir sanmak. Dize uzunlukları değişir, ama ölçü aruzdur.
• Derginin baştan edebiyat dergisi olduğunu düşünmek. Servet-i Fünun önce bilim ve fen ağırlıklı bir yayındı; 1896'da Tevfik Fikret'in yönetimiyle edebiyata açıldı.
• Parça güzelliği ile bütün güzelliğini karıştırmak. Beytin kendi içinde kapanması divan şiirinin ilkesidir; Servetifünun şiiri bir bütün olarak kurulur.