Tanzimat'ta roman

Kerimhan bir Tanzimat romanını okurken defterine sert bir not düştü: «Yazar her iki sayfada bir hikâyeyi kesip okura öğüt veriyor. Bu düpedüz kötü yazı.» Akşam babaannesi Dudu Hanım'a uğradığında, kadının küçük torununa masal anlattığını duydu. Dudu Hanım kurdun kapıyı çaldığı yerde sustu, çocuğa döndü: «Sen olsan açar mıydın?» Çocuk «Açmazdım!» diye bağırdı, masal kaldığı yerden sürdü. Kimse sıkılmadı; tersine, küçük dinleyici o duraklamayı masalın en sevdiği parçası saydı. Kerimhan eve dönünce notunu bir daha okudu. Masalı kesen kadın beceriksiz değildi; dinleyicisine neyi öğretmek istediğini biliyordu. Romanı kesen yazar da belki aynı şeyi biliyordu. O hâlde bugün kusur diye işaretlediği şeyin ne kadarı gerçekten kusurdu, ne kadarı bir amacın izi?

• Tanzimat romanındaki «ilk» unvanlarını doğru eser ve yazarla eşlersin.
• Verilen bir anlatı parçasında yazarın araya girmesini, tesadüfü ve ahlak dersini bulup adlandırırsın.
• Yanlış Batılılaşma, esaret ve görücü usulü evlilik konularını işleyen romanları birbirinden ayırırsın.
• Birinci kuşaktan ikinci kuşağa uzanan romantizmden realizme kayışı örnek romanlarla açıklarsın.

Bu ders bir toplama dersi

Modülün önceki derslerinde romanlarla yazarlarının yanında karşılaştın: «İntibah» ve «Cezmi» Namık Kemal'le, «Felatun Bey ile Rakım Efendi» Ahmet Mithat'la, «Araba Sevdası» Recaizade'yle, «Sergüzeşt» Samipaşazade Sezai'yle birlikte anıldı. Burada yazarların hayatına dönmeyeceğiz. Bu kez soruyu türün kendisine soracağız: bu romanları ortak kılan ne, hangi sırayla geliştiler, sınavda hangi bilgiyle birbirlerinden ayrılırlar?

Dersin omurgası iki tablodur. Birincisi «ilk» unvanlarını, ikincisi türün ortak özelliklerini toplar. Ardından konuları ve gelişim çizgisini bu iki tabloya yaslayarak işleyeceğiz.

Kapıdan önce çeviri girdi

Roman, Türk okurunun önüne yerli bir eserle gelmedi. Önce bir çeviri geldi. Fransız yazar Fénelon'un eserini Türkçeye aktaran Yusuf Kamil Paşa oldu; bu çeviri «Telemak» adıyla bilinir ve ders kitapları onu çeviri romanların başına koyar. Okur böylece kendi yazarlarından bir roman okumadan önce Batı'dan gelen bir örnekle tanıştı.

Yerli roman bunun ardından geldi. Türk yazarın kaleminden çıkan ilk roman olarak gösterilen eser «Taaşşuk-ı Talât ve Fitnat»tır, yazarı Şemsettin Sami'dir. Romanın merkezinde birbirini seven iki genç ve onların önüne çıkan görücü usulü evlilik vardır; aile kararının gençlerin isteğini ezmesi acıklı bir sonla biter. Konunun seçimi bile türün yönünü gösterir: ilk yerli roman, okura bir toplumsal alışkanlığı sorgulatan bir hikâyedir.

Birinci tablo: «ilk»ler

Tablodaki her unvan, ders kitaplarının verdiği biçimde yazıldı. Bazıları tartışmalıdır; sınavda senden beklenen, unvanın hangi esere bağlandığını bilmendir.

Tabloyu ezberlerken iki noktaya dikkat et. Birincisi, «ilk yerli roman» ile «ilk edebî roman» ayrı unvanlardır. Şemsettin Sami'nin eseri zaman bakımından öncedir; Namık Kemal'in «İntibah»ı ise sanat kaygısıyla, bilinçli bir edebî dille yazılmış ilk roman sayılır. İkincisi, Nabizade Nazım'ın iki eseri iki farklı yeniliği temsil eder: «Zehra» kahramanın iç dünyasına ve kıskançlığına eğilir, «Karabibik» ise anlatıyı İstanbul'dan alıp bir köye taşır. «Karabibik» kimi kitaplarda roman, kimilerinde uzun hikâye olarak geçer. Psikolojik romanın türün ölçülerine oturmuş örneği ise sonraki modülde, Servetifünun döneminde karşına çıkacak.

İkinci tablo: ortak özellikler

Tanzimat romancıları romanı yeni öğrenen bir okura, yeni öğrendikleri bir türle sesleniyordu. Ortak özelliklerin çoğu bu iki yenilikten doğar.

Son sütunu okumadan tabloyu bir kusur listesi sanabilirsin. Bugünün ölçüsüyle tesadüf, araya girme ve tek yönlü kişi zayıf teknik sayılır; ders kitapları da bunları «teknik kusurlar» başlığıyla verir. Ama aynı özellikler o dönemin yazarı için bilinçli bir tercihtir: roman bir eğlence olmaktan önce bir öğretim aracıdır. Kancadaki duraklayan masalcı gibi, Tanzimat yazarı da okurunun bir şey öğrenmeden sayfayı çevirmesini istemez.

Bir parçada kusuru bulmak

Alıntı gibi görünen aşağıdaki satırları biz uydurduk; hiçbir romanda geçmez, hiçbir yazara mal edilemez. Amacı, sınavda sık sorulan teknikleri tek yerde görmektir.

Genç adam o gece köprünün üstünde yalnız yürüyordu. Denize bakıp iç geçirdiği sırada, on yıldır haber alamadığı süt kardeşi karşıdan çıkageldi. Burada biraz duralım, okuyucularım: aklını kumara kaptıran bir genç, kendi eliyle kazdığı kuyuyu görmez. Dilerim ki hiçbiriniz bu yola sapmazsınız. Biz yine hikâyemize dönelim.

Adım 1: Rastlantıyı ara. On yıldır haber alınamayan biri, tam kahramanın en yalnız anında, tam o köprüde belirir. Olayı ilerleten şey bir nedenin sonucu değil, şanstır. Bu, tesadüftür.

Adım 2: Kimin konuştuğuna bak. «Burada biraz duralım, okuyucularım» cümlesinde konuşan, olayın içindeki bir kişi değildir. Anlatıyı yöneten ses hikâyeyi bırakıp okura döner. Bu, yazarın araya girmesidir.

Adım 3: Genel yargıyı bul. «Aklını kumara kaptıran bir genç, kendi eliyle kazdığı kuyuyu görmez» cümlesi bu hikâyeye değil, herkese söylenmiş bir öğüttür. Ardından gelen dilek de okurun davranışını hedefler. Bu, ahlaki derstir.

Adım 4: Dönüş formülünü fark et. «Biz yine hikâyemize dönelim» sözü, anlatının az önce bilerek kesildiğini itiraf eder. Yazar, okurun bir kurgu okuduğunu ona açıkça hatırlatmaktan çekinmez.

Sınav sorusu bu dört adımdan birini «hangi özellik yoktur» biçiminde tersinden de sorabilir. O zaman parçada bulunmayanı ararsın: örneğin bu parçada kişilerin konuşması kendi ağızlarıyla verilmemiş, kahramanın iç dünyası çözümlenmemiştir.

Hangi roman neyi işliyor?

Konu–roman eşlemesi sınavın en sık yoklandığı yerdir. Tanzimat romanında öne çıkan konular şunlardır:

• Yanlış Batılılaşma. Batı'yı kılık kıyafet, birkaç yabancı kelime ve gösterişten ibaret sanan züppe tip. Ahmet Mithat «Felatun Bey ile Rakım Efendi»de bu tipi, Batı'nın bilgisini alıp kendi değerlerini koruyan çalışkan Rakım'la karşı karşıya koyar. Recaizade Mahmut Ekrem «Araba Sevdası»nda aynı konuyu Bihruz Bey'in gülünç hâlleri üzerinden işler.
• Esaret. Samipaşazade Sezai «Sergüzeşt»te Dilber adlı Çerkez cariye kızın alınıp satılmasını ve ona izin verilmeyen bir sevginin acıklı sonunu anlatır. Ders kitapları romanı esaretin karşısında duran bir eser olarak tanıtır.
• Görücü usulü evlilik. Gençlerin seçme hakkı olmadan evlendirilmesi; «Taaşşuk-ı Talât ve Fitnat» bu konunun ilk yerli örneğidir.
• Aşk ve ahlaki çöküş. Namık Kemal «İntibah»ta Ali Bey'in Mehpeyker'e kapılıp hayatını yıkmasını anlatır; adı «uyanış» anlamına gelen roman, geç kalmış bir pişmanlığın hikâyesidir.
• Tarih. «Cezmi» okuru geçmişin bir kahramanına götürür.

Dikkat et: aynı konu iki kuşakta da işlenebilir. Yanlış Batılılaşma hem Ahmet Mithat'ta hem Recaizade'de vardır; onları ayıran, konunun ne olduğu değil, nasıl anlatıldığıdır.

Romantizmden realizme bir çizgi

Tanzimat romanını üç eserle bir çizgi üzerine yerleştirebilirsin.

«İntibah». Birinci kuşaktandır. Duygular coşkulu, doğa tasvirleri şiirseldir; yazar olayların ahlaki anlamını sık sık okura açıklar. Romantizmin etkisi baskındır.

«Sergüzeşt». İkinci kuşaktandır ve ders kitaplarında geçiş romanı sayılır. Bir yanda yer ve kişi tasvirleri gözleme dayanır, gerçeğe yaklaşır; öbür yanda kurgu duygusaldır, aşk engellenir ve roman trajik bir sonla kapanır. İki akım aynı kitabın içinde yan yana yaşar.

«Araba Sevdası». İkinci kuşaktandır; Türk realizminin başlangıcı olarak gösterilir. Kişiler ve çevre gözlemle çizilir; Bihruz Bey konuşmalarında kendi ağzıyla, araya karıştırdığı yabancı kelimelerle verilir. Gerçekçi bir dünyanın içinde kahramanın hayalleri gülünç düşer.

Bu çizgi birinci kuşak ile ikinci kuşak romanını ayırmanın da anahtarıdır. Birinci kuşağın romancıları (Namık Kemal, Ahmet Mithat) romanı halkı eğiten bir araç olarak kullanır, romantik etki ağır basar. İkinci kuşak (Recaizade, Samipaşazade) tekniğe daha çok dikkat eder, gözleme yönelir ve realizme kapı aralar. Yine de bu bir kayıştır, keskin bir kopuş değil: ikinci kuşak romanında da araya giren yazar ve duygusal kurgu bütünüyle kaybolmaz.

Romanın yanındaki iki yol

Tanzimat yazarı okura yalnız romanla ulaşmadı. Aynı öğretme isteği tiyatroya ve gazeteye de taşındı; «Şair Evlenmesi» bir alışkanlığı güldürerek eleştirdi, «Vatan yahut Silistre» seyirciye vatan duygusunu oynayarak anlattı. Öte yandan bazı oyunlar seyirci önünde oynanmaktan çok okunmak için yazıldı. Bu oyunların özelliklerini ve gazetenin edebiyattaki yerini bir sonraki derste birlikte açacağız.

Örnek 1 — Unvanı doğru esere bağlamak

Soru: Karahan bir tekrar kartına şu eşlemeleri yazmıştır. Hangi eşleme ders kitaplarındaki bilgiyle çelişir?

• A) «Cezmi» — ilk tarihî roman
• B) «Araba Sevdası» — realizmin öncüsü
• C) «Telemak» — Türk yazarın elinden çıkan ilk roman
• D) «İntibah» — edebî kaygıyla yazılan ilk roman
• E) «Sergüzeşt» — romantizmden realizme geçiş

Çözüm: «Telemak» yerli bir eser değildir; Fénelon'un romanını Yusuf Kamil Paşa Türkçeye aktarmıştır ve kitap çeviri romanların başında yer alır. Bir Türk yazarın kaleminden çıkan ilk roman sayılan eser «Taaşşuk-ı Talât ve Fitnat»tır. Öteki dört eşleme doğrudur. Cevap: C.

Örnek 2 — Parçadaki teknik

Soru: Kerimhan, Tanzimat romanlarının havasını taklit ederek bir deneme paragrafı kaleme alıyor: «Kız, babasının kendisini hiç görmediği bir adamla evlendirmeye karar verdiğini öğrendiğinde odasına kapandı. Ah, kızlarının gönlünü sormayan babalar! Bu kararın nelere mal olacağını bir bilseniz!» Parçanın son iki cümlesinde öne çıkan özellik hangisidir?

• A) Olayın bir tesadüfle çözülmesi
• B) Kişinin iç dünyasının ayrıntılı çözümlenmesi
• C) Kişinin konuşmasının yöresel ağzıyla verilmesi
• D) Anlatıcının olayı bırakıp okura seslenmesi ve öğüt vermesi
• E) Mekânın gözleme dayalı tasviri

Çözüm: Son iki cümlede konuşan bir roman kişisi değil, anlatıyı yöneten sestir; babalara seslenip okura bir yargı aktarır. Bu, yazarın araya girmesi ve ahlaki derstir. Parçada rastlantı, iç çözümleme, ağız özelliği ya da mekân tasviri yoktur. Konunun görücü usulü evlilik olması da dönemin sık işlediği temalardan birine işaret eder. Cevap: D.

Örnek 3 — Konu ile roman

Soru: Bir öğrenci üç konuyu üç romanla eşleyecek: esaret, yanlış Batılılaşma, görücü usulü evlilik. Doğru eşleme hangisidir?

• A) Esaret — «Sergüzeşt»; yanlış Batılılaşma — «Araba Sevdası»; görücü usulü evlilik — «Taaşşuk-ı Talât ve Fitnat»
• B) Esaret — «Araba Sevdası»; yanlış Batılılaşma — «Sergüzeşt»; görücü usulü evlilik — «Cezmi»
• C) Esaret — «Taaşşuk-ı Talât ve Fitnat»; yanlış Batılılaşma — «İntibah»; görücü usulü evlilik — «Sergüzeşt»
• D) Esaret — «Cezmi»; yanlış Batılılaşma — «Telemak»; görücü usulü evlilik — «Araba Sevdası»
• E) Esaret — «Zehra»; yanlış Batılılaşma — «Karabibik»; görücü usulü evlilik — «İntibah»

Çözüm: «Sergüzeşt» cariye Dilber'in hikâyesiyle esareti, «Araba Sevdası» Bihruz Bey'in züppeliğiyle yanlış Batılılaşmayı, «Taaşşuk-ı Talât ve Fitnat» ise görücü usulü evliliği işler. B seçeneği ilk iki konuyu yer değiştirir. Cevap: A.

Örnek 4 — Çizgi üzerinde sıralamak

Soru: Romantizmin ağır bastığı romandan realizmin ilk örneği sayılana doğru doğru sıralama hangisidir?

• A) «Araba Sevdası» → «Sergüzeşt» → «İntibah»
• B) «İntibah» → «Sergüzeşt» → «Araba Sevdası»
• C) «Sergüzeşt» → «İntibah» → «Araba Sevdası»
• D) «Araba Sevdası» → «İntibah» → «Sergüzeşt»
• E) «Sergüzeşt» → «Araba Sevdası» → «İntibah»

Çözüm: «İntibah» birinci kuşaktandır ve romantik etki baskındır. «Sergüzeşt» gözleme dayalı tasvirle duygusal kurguyu birleştiren geçiş romanıdır. Gözlemin en ileri gittiği «Araba Sevdası» ise realizmin başlangıcı kabul edilir. Çizgi bu üç adımla kurulur. Cevap: B.

• Romanın yerli bir eserle başladığını sanmak. Türe ilk giriş «Telemak» çevirisiyle olur; yerli roman ondan sonra, Şemsettin Sami'yle gelir.
• «İlk yerli» ile «ilk edebî» unvanlarını karıştırmak. Takvimde önde olan, Şemsettin Sami imzalı «Taaşşuk-ı Talât ve Fitnat»tır; sanat kaygısıyla yazılmış ilk roman sayılan ise «İntibah»tır.
• Araya giren yazarı yalnız beceriksizlikle açıklamak. Teknik henüz yerleşmemişti, ama asıl gerekçe romanı okuru eğiten bir araç saymaktı; iki nedeni birlikte düşün.
• Konuya bakıp kuşağı belirlemek. Yanlış Batılılaşma hem Ahmet Mithat'ta hem Recaizade'de işlenir; kuşağı, anlatımın romantik mi gözleme dayalı mı olduğu ayırır.
• «Sergüzeşt»i tam realist bir roman saymak. Tasvirleri gerçekçidir ama kurgusu duygusal ve sonu trajiktir; bu yüzden geçiş romanı sayılır.