İkinci kuşak: Recaizade, Abdülhak Hâmit, Samipaşazade

Başak, Tanzimat ünitesinin özetini çıkarırken defterine tek cümlelik bir başlık attı: «Bu dönemde yazan bütün kalemlerin derdi okuru eğitmekti.» Akşam ablası Güzide'nin kitaplığından bir şiir kitabı aldı, arka kapağını okudu. Kitap, şairin genç yaşta kaybettiği eşinin ardından yazdığı uzun bir yastan söz ediyordu. Başak sayfaları karıştırdı: ne vatan vardı ne kanun ne de okura verilen bir öğüt. Bir adam mezar başında ölümü, Tanrı'yı ve kendi çaresizliğini soruyordu. Başak defterine döndü ve «bütün» kelimesinin üstünü çizdi. Aynı dönemde yazan bu şair, okuruna ders vermeye değil, acısını söylemeye çalışıyordu.

• Tanzimat'ın iki kuşağını sanat anlayışı, konu, dil ve şiir biçimi bakımından ayırırsın.
• Kuşağın üç adını başlıca eserlerine bağlar, bu eserlere ders kitaplarının yakıştırdığı «ilk» unvanlarını doğru sahibine verirsin.
• Bihruz Bey ile Felatun Bey'i ortak yanları ve anlatılış biçimleri bakımından karşılaştırırsın.
• Sahibi olmayan kısa bir metnin hangi kuşağın anlayışına yaklaştığını konusundan ve anlatıcısının tavrından gerekçelendirirsin.

Ders veren kalemden duygusunu söyleyen kaleme

Birinci kuşağın yazarlarını tanırken hep aynı soruyla karşılaştın: bu metin okura ne öğretiyor? Şinasi gazetesiyle, Namık Kemal vatan sevgisiyle, Ziya Paşa toplumu eleştiren beyitleriyle, Ahmet Mithat halkı eğiten romanlarıyla bu soruya cevap veriyordu. Ders kitapları bu anlayışı «toplum için sanat» diye adlandırır.

İkinci kuşakta soru yer değiştirir. Bu dersin üç yazarı, yani Recaizade, Hâmit ve Sezai, eserin kendi değerini öne alır; bir şiirin ya da romanın güzel olması, bir öğüt taşımasından önce gelir. Ders kitapları bu tavrı «sanat için sanat» diye anar. Kancadaki şiir kitabı tam bu değişimin örneğidir: şair kendi yasını yazar, okurdan bir şey yapmasını beklemez.

İkinci kuşağı tanıtan dört işaret

Ders kitaplarının ikinci kuşağa yüklediği özellikleri dört başlıkta toplayabilirsin.

Konu bireyselleşir. Vatan, hürriyet, adalet gibi kavramların yerini aşk, ölüm, doğa, yalnızlık ve karamsarlık alır. Yazarın gözü toplumdan kendi iç dünyasına döner.

Dil yeniden ağırlaşır. Birinci kuşak nesirde sadeleşmeyi savunmuştu. İkinci kuşak bu çizgiyi aynı kararlılıkla sürdürmez; Arapça ve Farsça kelimeler, uzun tamlamalar yeniden çoğalır. Ders kitapları bu ağırlaşmayı, ardından gelecek Servetifünun dilinin habercisi olarak gösterir.

Şiirde biçim arayışı başlar. Birinci kuşak divandan devraldığı kalıpları koruyup içlerini yeni düşüncelerle doldurmuştu. İkinci kuşak şekle de dokunur: divan nazım biçimlerinin dışına çıkan, bentleri ve dizeleri daha serbest kurulan şiirler yazılır.

Kafiye tartışması alevlenir. Eski şiirde iki kelimenin Arap harfleriyle aynı biçimde yazılması, okunuşları farklı olsa da kafiye için yeterli sayılabiliyordu. Recaizade bu anlayışa karşı çıkar; ders kitaplarında onun görüşü «kafiye göz için değil, kulak içindir» diye özetlenir. Yani kafiyeyi yazının görüntüsü değil, sesin benzerliği belirler. Bu tartışma, eski şiiri savunanlarla yenilik isteyenler arasındaki daha geniş bir çekişmenin parçasıdır.

Recaizade Mahmut Ekrem: kuramcı ve romancı

Recaizade'nin adı iki alanda karşına çıkar. Birincisi edebiyat bilgisidir: «Talim-i Edebiyat» adlı eseri, ders kitaplarında edebiyat kuramını ve söz sanatlarını öğreten bir kitap olarak tanıtılır. Recaizade bu kitapta eski belagat bilgisini Batı'dan öğrendikleriyle birleştirmeye çalışır. Güzel olan her şeyin şiire konu olabileceğini savunması da ders kitaplarında onun yenilikçi tavrının bir göstergesi sayılır.

İkinci alan romandır. Ders kitapları «Araba Sevdası»nı edebiyatımızda realizmin ilk romanı sayar. Romanın merkezinde Bihruz Bey vardır: babasından kalan mirası savuran, Fransızca kelimeleri yerli yersiz kullanan, kendi dilini ve edebiyatını küçümseyen, alafranga görünmeye düşkün bir genç. Bihruz Bey, gezintide bir arabada gördüğü bir kadına âşık olur; onu kafasında soylu bir hanımefendiye dönüştürür ve bütün davranışlarını bu hayale göre kurar. Gülünç durumlar bu yanılgıdan doğar.

Ders kitaplarının romana «realist» demesinin dayanağı, yazarın karakteri gözleme dayanarak çizmesi ve İstanbul'daki gündelik hayatı, konuşma biçimlerini ayrıntıyla yansıtmasıdır. Romanın asıl konusu yanlış Batılılaşmadır: Batı'yı kılık, eşya ve birkaç yabancı kelimeyle sanan bir zihnin iflası.

Recaizade'nin bir rolü daha var. Kendisinden sonra gelen genç sanatçılara yol gösterir; ders kitapları onu Servetifünun topluluğunun oluşmasını hazırlayan isimlerden sayar.

Bihruz Bey ile Felatun Bey

Ahmet Mithat dersinde Felatun Bey'i tanıdın: o da Batı'yı yalnız dış görünüşüyle taklit eden, babasının servetini har vurup harman savuran bir alafranga züppeydi. İki karakter aynı yanılgıyı paylaşır. Ayrıldıkları yer, yazarlarının onları nasıl anlattığıdır.

Tabloyu şöyle oku: Ahmet Mithat iki genci karşı karşıya koyarak okura hangisinin örnek alınacağını söyler. Recaizade böyle bir örnek karakter sunmaz; Bihruz'un gülünçlüğü okura kendi kendini gösterir. Bu fark, iki kuşağın sanat anlayışı arasındaki farkın roman üzerindeki izidir.

Abdülhak Hâmit: «şair-i azam»

Abdülhak Hâmit'e «şair-i azam», yani «en büyük şair» unvanı verilmiştir. Ders kitapları onu Tanzimat şiirinde biçim bakımından en çok yenilik deneyen şair olarak tanıtır: divan şekillerinin dışına çıkar, aynı şiirde farklı uzunlukta dizeler ve bentler kullanır. Dili ise dengesizdir; ağır tamlamalarla örülü satırların yanında konuşmaya yakın satırlar da bulunur.

En çok bilinen eseri «Makber»dir. «Makber» mezar demektir. Şair bu uzun şiiri, Beyrut'ta ölen eşi Fatma Hanım'ın ardından yazmıştır. Şiir bir mersiye niteliği taşır, ama acıyı bir ağıtla sınırlamaz: ölümün anlamını, Tanrı'nın adaletini, insanın evrendeki yerini sorgular; isyan ile teslimiyet arasında gidip gelir. Ölüm ve metafizik sorgulama Hâmit şiirinin belirgin konularıdır.

«Sahra» ise doğa ile şehri karşılaştıran şiirlerden oluşur ve ders kitaplarına pastoral şiirin bizdeki ilk örneği olarak girmiştir. Hâmit tiyatro da yazmıştır: «Eşber», «Tarık» ve «Finten» onun oyunlarındandır. Ders kitapları bu eserlerin çoğunun oynanmaktan çok okunmak için yazıldığını, uzunlukları ve ağır dilleri yüzünden temsile elverişli olmadığını belirtir.

Samipaşazade Sezai: esaretin romanı

Samipaşazade Sezai'nin romanı «Sergüzeşt», Kafkasya'dan küçük yaşta getirilip satılan Dilber adlı bir cariyenin hikâyesidir. Dilber bir evden ötekine geçer; hizmet ettiği konağın oğlu Celal ile aralarında bir aşk doğar, ama ailenin buna izin vermemesiyle Dilber yeniden satılır ve hikâye trajik biçimde biter. Romanın konusu, insanın alınıp satılmasına, yani esarete yöneltilmiş bir eleştiridir.

Ders kitapları «Sergüzeşt»i romantizmden realizme geçişin örneği sayar. Mutsuz aşk, rastlantılar ve acıklı son romantik akımın izleridir; bazı mekân tasvirlerindeki ayrıntı ise gerçekçi anlatıma yaklaşır. Sezai'nin «Küçük Şeyler» adlı kitabı da ders kitaplarında Batılı anlamda ilk modern hikâye örneklerinden biri olarak anılır.

Burada bir inceliğe dikkat et. «Sergüzeşt» toplumsal bir sorunu işler; bu yüzden onu birinci kuşağa yazmak cazip gelir. Ancak Sezai sorunu okura öğüt vererek değil, Dilber'in duygularını ve yaşadıklarını işleyerek görünür kılar. Ders kitapları da Sezai'yi ikinci kuşağın temsilcisi olarak verir.

Omurga: üç yazar yan yana değil, karşı karşıya

Metin üzerinde: hangi kuşağın sesi?

Aşağıdaki iki kısa parçayı bu ders için kurduk; ikisinin de bir sahibi yok.

I Ey okur, israf eden adamın sonu fakirliktir. Kazandığını hesapla harca, çocuğunu okut, komşuna yardım et. Ancak böyle bir millet güçlenir.

II Kapıyı kapadım, odada yalnız saatin sesi kaldı. Onun gittiği günden beri pencereden bakan her ağaç bana bir soru soruyor gibiydi ve hiçbirine cevap veremiyordum.

Adım 1: Kime seslendiğine bak. Birinci parça okura doğrudan hitap eder; ikinci parçada anlatıcı yalnız kendiyle konuşur.

Adım 2: Konuyu adlandır. Birincide israf, eğitim ve milletin güçlenmesi vardır; konu toplumsaldır. İkincide bir kaybın ardından duyulan yalnızlık vardır; konu bireyseldir.

Adım 3: Amacı belirle. Birinci parça okurdan davranış değişikliği bekler. İkinci parça bir duyguyu, okurdan hiçbir şey istemeden dile getirir.

Adım 4: Kuşağa bağla. Birinci parça toplum için sanatın, yani birinci kuşağın tavrına; ikinci parça sanat için sanatın, yani ikinci kuşağın tavrına yakındır. Bu bir değer yargısı değildir: iki parça da kendi amacına göre okunur.

Romanın uzun yolu

Bu derste iki romanı kendi yazarlarıyla tanıdın: Bihruz Bey'in gülünç serüveni ve Dilber'in acı hikâyesi. Bir sonraki derste mercek yazardan türe döner. Roman Türk okuruna önce bir çeviriyle, Yusuf Kamil Paşa'nın «Telemak»ıyla ulaşmış, ardından Şemsettin Sami'nin kaleminden ilk yerli örneğine kavuşmuştu. O derste bu çizgiyi takip edip Tanzimat romanlarının konu ve anlatım bakımından paylaştığı özellikleri bir araya getireceğiz.

Örnek 1 — Unvanı sahibine vermek

Soru: Realizmin bizdeki ilk romanı sayılan eser, yazarıyla birlikte hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) «Sergüzeşt» — Samipaşazade Sezai
• B) «İntibah» — Namık Kemal
• C) «Araba Sevdası» — Recaizade Mahmut Ekrem
• D) «Cezmi» — Namık Kemal
• E) «Makber» — Abdülhak Hâmit

Çözüm: İlk realist roman unvanı Recaizade'nin «Araba Sevdası»na verilir. «Sergüzeşt» romantizmden realizme geçişin örneği sayılır, ama bu unvanı taşımaz. «Makber» bir şiirdir, roman değildir. Cevap: C.

Örnek 2 — İki züppe, iki tavır

Soru: Bihruz Bey ile Felatun Bey karşılaştırıldığında hangi yargı doğrudur?

• A) İkisi de aynı yazarın, aynı romanının kahramanlarıdır.
• B) İkisi de yanlış Batılılaşmayı temsil eder; Felatun Bey'in karşısına örnek bir karakter konurken Bihruz Bey kendi yanılgılarıyla anlatılır.
• C) Bihruz Bey vatan ve hürriyet uğruna savaşan bir kahramandır.
• D) Felatun Bey ikinci kuşağın, Bihruz Bey birinci kuşağın romanındadır.
• E) İkisi de esaret altındaki bir cariyeye âşık olur.

Çözüm: İki karakter de alafranga züppedir ve yanlış Batılılaşmayı temsil eder. Ahmet Mithat Felatun'un karşısına Râkım Efendi'yi koyarak okura örnek gösterir; Recaizade böyle bir karşıt kurmaz. D seçeneği kuşakları ters çevirir, E ise «Sergüzeşt»in konusunu karıştırır. Cevap: B.

Örnek 3 — Mezar başındaki şiir

Soru: Bir öğrenci bir şiir hakkında şu notları almış: eşinin ölümü üzerine yazılmış, ölümün anlamını ve Tanrı'nın adaletini sorguluyor, şairi «şair-i azam» diye anılıyor. Notlar hangi eseri tanıtmaktadır?

• A) «Sahra»
• B) «Talim-i Edebiyat»
• C) «Küçük Şeyler»
• D) «Terkib-i Bend»
• E) «Makber»

Çözüm: «Şair-i azam» unvanı Abdülhak Hâmit'e aittir. Onun eşinin ardından yazdığı, ölümü ve Tanrı'yı sorgulayan uzun şiir «Makber»dir. «Sahra» aynı şairin pastoral şiiridir; «Terkib-i Bend» Ziya Paşa'nındır. Cevap: E.

Örnek 4 — Toplumsal konu, ikinci kuşak

Soru: «Sergüzeşt» esaret gibi toplumsal bir sorunu işlediği hâlde yazarının ikinci kuşakta sayılmasını en iyi açıklayan seçenek hangisidir?

• A) Sezai sorunu okura öğüt vererek değil, Dilber'in duygularını ve yaşadıklarını anlatarak işler.
• B) Roman aruzla ve gazel şekliyle yazılmıştır.
• C) Roman yalnız uzak bir ülkedeki köleliği anlatır.
• D) Romanda hiçbir toplumsal sorun yoktur.
• E) Sezai, Şinasi ile birlikte gazete çıkarmıştır.

Çözüm: Kuşak ayrımı yalnız konuya değil, eserin okura nasıl yaklaştığına bakar. Sezai esareti didaktik bir dille değil, bir kızın acısı üzerinden duyurur ve ders kitapları onu ikinci kuşakta gösterir. D seçeneği yanlıştır, çünkü esaret eleştirisi romanın merkezindedir. Cevap: A.

• Toplumsal konu gördüğün her eseri birinci kuşağa yazmak. «Sergüzeşt» esareti işler, ama Sezai ikinci kuşaktadır; ölçüt yalnız konu değil, öğüt verip vermemektir.
• İlk realist romanı «Sergüzeşt» sanmak. Bu unvan «Araba Sevdası»nındır; «Sergüzeşt» romantizmden realizme geçiş eseri sayılır.
• Bihruz Bey ile Felatun Bey'i aynı romanda aramak. Bihruz «Araba Sevdası»nın, Felatun ise Ahmet Mithat'ın Râkım'la karşılaştırdığı gençtir; yazarları ve kuşakları farklıdır.
• «Makber» ile «Sahra»yı karıştırmak. İkisi de Abdülhak Hâmit'indir; «Makber» eşinin ölümü üzerine yazılan şiirdir, «Sahra» ilk pastoral şiir sayılır.
• «Talim-i Edebiyat»ı bir roman sanmak. Recaizade'nin bu eseri edebiyat kuramını ve söz sanatlarını öğreten bir kitaptır.
• Hâmit'in oyunlarını temsil için yazılmış eserler saymak. Ders kitapları bu oyunların çoğunun okunmak için yazıldığını belirtir.