Ahmet Mithat Efendi

İlay, okuma listesindeki Tanzimat romanının kenarına kırmızı kalemle «yazar konudan sapıyor» diye not düştü. Kahraman bir kapının önünde dururken anlatıcı birden «Ey okur» diye söze karışıyor, iki sayfa boyunca o semtin evlerinin nasıl yapıldığını anlatıyor, sonra «Biz yine işimize dönelim» deyip kaldığı yerden sürdürüyordu. İlay'a göre bu, bir editörün silmesi gereken bir dikkatsizlikti. Akşam yemeğinde dedesi gençliğinde trenle yaptığı bir yolculuğu anlatmaya başladı. Tam heyecanlı yere gelmişken durdu, torunlarına o yıllarda biletlerin nasıl alındığını, kompartımanda kimlerin oturduğunu uzun uzun açıkladı. Kimse itiraz etmedi; herkes anlatının arasındaki bu molayı da dinledi. İlay kalemi yeniden eline aldığında notunu silmeyi düşünüyordu.

• Ahmet Mithat Efendi'nin anlatıcısının araya girme, okura seslenme ve bilgi verme özelliklerini bir metin parçasında bulursun.
• «Felâtun Bey ile Râkım Efendi»deki iki kahramanı yanlış Batılılaşma temasıyla birlikte karşılaştırırsın.
• Ahmet Mithat'ın roman, hikâye, gazete ve dergi alanındaki eserlerini türleriyle eşleştirirsin.
• Ahmet Mithat'ı amaç, okur, teknik ve anlatıcı ölçütleriyle Namık Kemal'den ayırırsın.

Kuşağın öğretmeni

Tanzimat'ın birinci kuşağı edebiyattan okuru eğitmesini bekliyordu. Şinasi bu beklentiyi gazeteyle karşıladı; Namık Kemal vatanı ve hürriyeti oyuna, romana taşıdı; Ziya Paşa eski şiirin seçmelerini derleyip eleştirisini beyitlere yükledi. Ahmet Mithat Efendi aynı beklentiye en geniş cevabı roman ve hikâyeyle verdi. Ders kitapları onu bu yüzden «Hace-i Evvel» yani «ilk öğretmen» unvanıyla anar: okurunu bir sınıf gibi gören, her yazısında ona yeni bir şey öğretmeye çalışan bir yazar.

Ders kitaplarında anlatıldığına göre Ahmet Mithat çok sayıda roman ve hikâye yazmıştır; Tanzimat'ın en verimli kalemi olarak anılır. Bu bolluk rastlantı değildir. Amacı edebî bir başyapıt bırakmaktan çok, gazete ve kitap okumayan geniş bir kitleyi okumaya alıştırmaktır. Yazdığı her şey bu amacın etrafında döner: konuyu, dili ve anlatıcıyı halkın anlayabileceği biçimde kurar.

Okurla sohbet eden anlatıcı

İlay'ın kırmızı kalemle işaretlediği şey, Ahmet Mithat'ın en tanınır özelliğidir. Anlatıcı olayı sürdürürken durur, okura doğrudan seslenir, ona bir bilgi verir, bir yorum yapar, sonra hikâyeye geri döner. Bunu nasıl tanıyacağını görmek için ders için kurduğumuz, hiçbir yazara ait olmayan şu paragrafa bak:

Genç adam çantasını aldı, iskeleye doğru yürüdü. Okurum, sen belki hiç bir vapur iskelesinde beklemedin; öyleyse izin ver de anlatayım. Bu iskelelerde bilet, gişedeki memurdan alınır; vapur yanaşınca önce inenler beklenir, sonra binenler sıraya girer. Bunu bilmeyen kalabalığa karışır, itilip kakılır. Neyse, biz yine kahramanımıza dönelim: o, sırasını bekleyip vapura bindi.

Birinci adım: akışın nerede kesildiğini bul. Kahraman iskeleye yürürken olay durur; «Okurum» sözüyle başka bir ses devreye girer.

İkinci adım: kime seslenildiğini belirle. Anlatıcı kahramanla değil, kitabı tutan okurla konuşuyor. «Sen» ve «izin ver» gibi sözler sohbet havası kurar.

Üçüncü adım: aradaki bilginin işlevini sor. Bilet, gişe, iniş ve biniş sırası olayı ilerletmez; okura gündelik hayata dair bir şey öğretir.

Dördüncü adım: dönüş işaretini gör. «Biz yine kahramanımıza dönelim» cümlesi anlatıcının araya girdiğini kendisi de bildiğini gösterir.

Bu yapı ders kitaplarında meddah üslubu diye adlandırılır. Geleneksel tiyatro dersinde, meddahın kahvehanede tek başına anlattığını, kişilerin sesine bürünürken arada kendi sesiyle dinleyiciye seslendiğini görmüştün. Ahmet Mithat bu sohbetli anlatıcılığı yazıya taşır: kahvehanedeki dinleyicinin yerini kitabın okuru alır.

Sade dil ve öğreten roman

Araya girmenin bir amacı vardır. Okuru bir yere götürmek isteyen yazar, yolda onu kaybetmemek için sık sık durur, açıklar, uyarır. Ahmet Mithat'ın dili de bu yüzden sadedir; ders kitapları onu konuşur gibi yazan bir yazar olarak tanıtır. Süslü tamlamalar yerine gündelik söz, uzun yorumlar yerine okura sorulan sorular öne çıkar.

Romanlarına bilgi de serpiştirir: bir ülkenin adetleri, bir mesleğin nasıl yapıldığı, bir sözcüğün anlamı, doğru bulduğu bir davranış biçimi. Bu yüzden okur onun romanını hem bir hikâye hem bir ders kitabı gibi okur. Toplum için sanat anlayışı birinci kuşağın bütününde vardır; Ahmet Mithat'ta bu anlayış romanın kuruluşuna, yani anlatıcının sesine kadar iner.

İki genç, iki Batılılaşma

Ahmet Mithat'ın en bilinen romanı «Felâtun Bey ile Râkım Efendi»dir. Roman iki genci karşı karşıya koyar. Felâtun Bey varlıklı bir ailenin oğludur. Batılı olmayı kılık kıyafette, eğlencede, yarım yamalak Fransızca sözlerde ve savurganlıkta arar; sonunda elindeki varlığı tüketir. Râkım Efendi ise yoksul bir aileden gelir. Çalışarak Fransızca öğrenir, çeviri yaparak geçimini sağlar, Batı'nın bilgisini alırken kendi değerlerini bırakmaz.

Romanın sorusu Batılılaşmanın iyi mi kötü mü olduğu değildir; nasıl yapıldığıdır. Felâtun Bey Batı'nın yalnız dış görünüşünü taklit eder, Râkım Efendi bilgisini ve çalışkanlığını alır. Bu karşıtlığa ders kitapları yanlış Batılılaşma teması der. Felâtun Bey, Türk edebiyatında alafranga züppe tipinin ilk örneklerinden biri sayılır.

Züppe tipi bu romanla kapanmaz. Aynı tema ikinci kuşakta Recaizade Mahmut Ekrem'in «Araba Sevdası»nda yeniden ele alınacak ve sonraki dönemlerin romanlarında da biçim değiştirerek sürecek.

Bir yazar, birçok tür

Ahmet Mithat'ın kalemi tek türle yetinmez. Ders kitaplarında öne çıkan eserleri ve yayınları şöyle sıralanır:

Bu tablodan çıkan sonuç, Ahmet Mithat'ın okuru yakalamak için türleri bir araç gibi kullandığıdır. Macera ve polisiye merak uyandırır, merak eden okur sayfayı çevirir, sayfayı çeviren okur arada bir bilgi de öğrenir.

Tekniği zayıf, okuru geniş

Ders kitapları Ahmet Mithat'ın roman tekniğini zayıf bulur. Olaylar tesadüflerle ilerler, kişiler çoğu zaman iyi ve kötü diye ikiye ayrılır, anlatıcının sık sık araya girmesi de hikâyenin bütünlüğünü böler. İlay'ın kenar notu bu açıdan haksız değildir: Batılı roman tekniğiyle bakan bir okur bu müdahaleleri kusur sayar.

Ama aynı kitaplar bir şeyi daha ekler: Ahmet Mithat Türk okurunu roman okumaya alıştıran yazar olarak anılır. Gazetesi, dergisi ve kitaplarıyla okumayı dar bir aydın çevresinin dışına taşımış, geniş bir okur kitlesi yaratmıştır. Tekniği tartışılan yazar, kendisinden sonraki romancılara okur bırakmıştır. İki yargıyı birlikte bilmek, sınavda tek yönlü çeldiricileri elemeni sağlar.

Ahmet Mithat ile Namık Kemal

Birinci kuşağın iki romancısı sık karıştırılır. İkisi de toplum için yazar, ama farklı yollardan yürür:

Tabloyu ezberlemek yerine bir soruyla oku: yazar okura ne vermek istiyor? Ahmet Mithat bilgi ve okuma alışkanlığı, Namık Kemal bir duygu ve bir ülkü vermek ister. Anlatıcının tavrı da bu farkın sonucudur. Dikkat: yazarın araya girmesi Tanzimat romanının genel bir özelliğidir, Namık Kemal'de de görülür. Ahmet Mithat'ı ayıran, bunu sohbet havasıyla, okura bilgi aktarmak için ve en sık biçimde yapmasıdır.

Sanatın kendisine dönen kuşak

Birinci kuşak edebiyattan okura bir şey öğretmesini istedi; Ahmet Mithat bu isteğin en uç noktasıydı. Onlardan sonra gelen yazarlar soruyu tersine çevirecek: edebiyat bir şey öğretmek zorunda mı, yoksa güzelliği kendi başına bir amaç olabilir mi? Bu soruya verilen cevaba sanat için sanat denir. Felâtun Bey'in alafranga hevesleri, ders kitaplarında ilk realist roman sayılan «Araba Sevdası»nda Recaizade Mahmut Ekrem'in Bihruz Bey'iyle yeniden karşına çıkacak; bu kez anlatıcı okura ders vermekten çok kahramanını gözlemleyecek. Abdülhak Hâmit'in eşinin ölümü üzerine yazdığı «Makber» ve Samipaşazade Sezai'nin esaret konusunu işleyen «Sergüzeşt» de bu yeni kuşağın kişisel duyguya ve insanın acısına nasıl yöneldiğini gösterecek.

Örnek 1 — Araya giren anlatıcıyı tanımak

Soru: Aşağıdaki parçayı ders için biz kurduk: «Kızcağız pencereden sokağa baktı. Ey okur, bilir misin, o zamanlar bu sokaklarda gaz lambası yanardı ve her akşam bir görevli onları tek tek yakardı. Ama biz sözü uzatmayalım; kızcağız hâlâ pencerenin önündeydi.» Bu parçada öne çıkan anlatım özelliği hangisidir?

• A) Olayın, kişilerin iç konuşmasıyla verilmesi
• B) Anlatıcının akışı keserek okura seslenmesi ve bilgi vermesi
• C) Dilin Farsça tamlamalarla ağırlaşması
• D) Olayın aruz ölçüsüyle anlatılması
• E) Anlatıcının kendini tamamen gizlemesi

Çözüm: Kız pencereden bakarken olay durur; «Ey okur» ile anlatıcı söze girer, gaz lambalarıyla ilgili olayı ilerletmeyen bir bilgi verir, «sözü uzatmayalım» ile geri döner. Bu, meddah üslubu diye anılan araya girmedir. Parçada iç konuşma, ağır tamlama ya da ölçü yoktur; anlatıcı gizlenmek bir yana, kendini açıkça gösterir. Cevap: B.

Örnek 2 — İki kahramanı ayırmak

Soru: Feza, «Felâtun Bey ile Râkım Efendi» romanındaki iki genci bir cümleyle karşılaştıracak. Hangi cümle romanın kurduğu karşıtlığa uygundur?

• A) Felâtun Bey Batı'yı tümden reddeder, Râkım Efendi Batı'ya hayrandır.
• B) İkisi de varlıklı ailelerden gelir ve aynı yolu izler.
• C) Felâtun Bey Batı'nın dış görünüşünü taklit edip varlığını tüketir; Râkım Efendi çalışarak Batı'nın bilgisini alır ve kendi değerlerini korur.
• D) Râkım Efendi savurganlığı yüzünden yoksullaşır, Felâtun Bey çalışarak zenginleşir.
• E) İkisi de köyden gelip şehirde kaybolan saf gençlerdir.

Çözüm: Roman Batılılaşmanın kendisini değil, biçimini tartışır. Felâtun Bey giyim, eğlence ve savurganlıkla yetinen alafranga züppedir; Râkım Efendi yoksul bir aileden gelir, Fransızca öğrenir, çeviriyle geçinir. A seçeneği karşıtlığı yanlış yere koyar, D seçeneği kişileri yer değiştirir, B ve E de romanda olmayan bir ortaklık uydurur. Cevap: C.

Örnek 3 — Eseri türüne bağlamak

Soru: Ahmet Mithat'ın adıyla anılan aşağıdaki eşleşmelerden hangisi yanlıştır?

• A) «Tercüman-ı Hakikat» — gazete
• B) «Dağarcık» — dergi
• C) «Esrar-ı Cinayat» — polisiye roman
• D) «Letaif-i Rivayat» — tek perdelik komedi
• E) «Hasan Mellah» — macera romanı

Çözüm: Tablodaki tür sütununa dön. «Letaif-i Rivayat» bir hikâye dizisidir; tek perdelik komedi Şinasi'nin «Şair Evlenmesi»nin türüdür. Öteki dört eşleşme tabloyla örtüşür. Cevap: D.

Örnek 4 — Namık Kemal ile karşılaştırmak

Soru: İlgin, iki romancıyı ayırmak için «Okura ne vermek istiyor?» sorusunu kullanıyor. Hangi cevap Ahmet Mithat'a uyar ama Namık Kemal'e uymaz?

• A) Okurun anlamadığı yerde durup ona gündelik hayattan bilgi vermek, okuma alışkanlığı kazandırmak
• B) Okurda vatan ve hürriyet duygusunu coşturmak
• C) Sanatın yalnız kendi güzelliği için var olduğunu göstermek
• D) Divan şiirinin biçimlerini olduğu gibi sürdürmek
• E) Okura hiç seslenmeden, anlatıcıyı tamamen gizlemek

Çözüm: Vatan ve hürriyeti coşkuyla işlemek Namık Kemal'in alanıdır. Eserin güzelliğini tek amaç sayan görüş Recaizade ile Abdülhak Hâmit'in kuşağına aittir; iki yazara da uymaz. Divan biçimlerini sürdürmek romancılık ölçütü değildir. Anlatıcıyı gizlemek ise Ahmet Mithat'ın tam tersidir. Durup açıklayan, okuma alışkanlığı kazandırmak isteyen anlatıcı Ahmet Mithat'a özgüdür. Cevap: A.

• Araya girmeyi dikkatsizlik saymak. Anlatıcının okura seslenip bilgi vermesi Ahmet Mithat'ta bilinçli bir yöntemdir; halkı eğitme amacına ve meddah üslubuna dayanır. Teknik açıdan zayıflık sayılması, amaçsız olduğu anlamına gelmez.
• Felâtun Bey'i Batılılaşma karşıtlığının sözcüsü sanmak. Roman Batı'yı reddetmez; Felâtun Bey'in yüzeysel taklidini, Râkım Efendi'nin bilgiye dayalı dengesiyle karşılaştırır.
• Felâtun Bey ile Bihruz Bey'i karıştırmak. Felâtun Bey birinci kuşaktan Ahmet Mithat'ın, Bihruz Bey ikinci kuşaktan Recaizade'nin «Araba Sevdası»nın kahramanıdır.
• «Hace-i Evvel» unvanını Şinasi'ye vermek. İlk öğretmen unvanı, halkı eğitmek için yazdığı romanlar nedeniyle Ahmet Mithat'a aittir.
• Tekniği zayıf diye etkisini küçümsemek. Ders kitapları Ahmet Mithat'ın Türk okurunu roman okumaya alıştırdığını ve geniş bir okur kitlesi yarattığını vurgular.