Ziya Paşa

Ayşıl özet kitapçığında Ziya Paşa'nın bir makalesinde halk şiirini «asıl şiirimiz» diye savunduğunu okudu ve «Harabat» kartının arkasına hiç duraksamadan «halk şiiri antolojisi» yazdı. Kartı gören Çınla güldü: «Geçen yıl okul gazetesine üniformanın kaldırılması için bir yazı yazmıştın, hatırlıyor musun? Bu yıl temsilci seçilince ilk önerin ortak bir okul tişörtü oldu.» Ayşıl itiraz etmedi; iki yazı da kendisinindi ve ikisinde de samimiydi. Çınla'nın sorusu karttaki varsayımı sarstı: bir yazarın bir yazısında savunduğu fikir, aynı yazarın yıllar sonra hazırladığı bir kitabın da o fikirle yazıldığını kanıtlamıyordu. Ayşıl kartı silmeden önce ders kitabına baktı. «Harabat» bambaşka bir şiirin seçkisiydi.

• Ziya Paşa'nın eserlerini türleriyle ve konularıyla eşleştirirsin.
• «Şiir ve İnşa» makalesindeki görüş ile «Harabat»ın önsözündeki görüş arasındaki çelişkiyi açıklarsın.
• «Terkib-i Bend» ile «Terci-i Bend»i vasıta beytine ve işledikleri konulara bakarak birbirinden ayırırsın.
• Ziya Paşa'yı Şinasi ve Namık Kemal ile eski–yeni dengesi, dil görüşü ve öne çıkan eser bakımından karşılaştırırsın.

Birinci kuşağın en eski biçimli şairi

Tanzimat'ın birinci kuşağı edebiyatı okuru eğitmenin bir yolu olarak görür; bu yüzden toplum için sanat anlayışıyla anılır. Şinasi gazeteyi ve makaleyi, Namık Kemal vatan ve hürriyet düşüncesini bu kuşağın gündemine taşıdı. Ziya Paşa da aynı kuşaktandır, ama ders kitaplarında onun için ayrı bir not düşülür: birinci kuşağın divan şiirine en yakın şairi odur.

Bu yakınlık biçimde görünür. Ziya Paşa aruzla yazar; kasideyi, gazeli, beyitlerden örülen bentli şekilleri kullanır. Söyleyişi de o geleneğin diline yakındır. Öte yandan şiirlerine adalet, haksızlık, devlet yönetiminin aksaklıkları ve toplumun geri kalmışlığı gibi Tanzimat'ın tartıştığı konular girer. Eski kap, yer yer yeni içerik: Ziya Paşa'yı okurken aklında tutacağın denge budur.

Genç Osmanlılar ve sürgünde bir gazete

Ders kitapları Ziya Paşa'yı Genç Osmanlılar arasında anar. Bu topluluk yönetimin meşrutiyete, yani anayasaya ve meclise dayanmasını savunuyordu. Ziya Paşa, Namık Kemal ile birlikte Avrupa'ya gitti; ikisi Londra'da «Hürriyet» adlı gazeteyi çıkardı. Topluluğun siyasi programı ve dönemin olayları Tarih akademisinin «En Uzun Yüzyıl: 19. Yüzyıl Osmanlı» modülünde işlenir; burada bizi ilgilendiren, bu deneyimin yazılarına yansıyan eleştirel sestir.

Bir görüş, sonra öteki: «Şiir ve İnşa» ile «Harabat»

Ziya Paşa denince ders kitaplarında ilk anılan konu bir çelişkidir. Önce «Şiir ve İnşa» adlı makalesini yazdı. Ders kitaplarında aktarıldığına göre bu yazıda şunları savunur: Türklerin asıl şiiri halk şairlerinin koşmalarında, türkülerde ve ilahilerde yaşar; divan şiiri Arap ve Fars edebiyatından alınmış bir şiirdir, halkın kendi sesi değildir; yazı dili de halkın konuşma diline yaklaşmalıdır. Makalenin metnini burada aktarmıyoruz, yalnız ders kitaplarındaki özetini veriyoruz.

Sonra «Harabat»ı hazırladı. «Harabat» bir antolojidir, yani seçilmiş şiirlerin bir araya getirildiği bir kitaptır; içindeki seçmeler divan şiirinden alınmıştır. Kitabın önsözünde Ziya Paşa bu kez divan şiirini öne çıkarır, halk şiirini ise küçümser. Makalede «asıl şiirimiz» dediği şiir, antolojinin önsözünde değersiz sayılan şiire dönüşür.

Ders kitapları bu durumu «Ziya Paşa'nın görüşlerindeki çelişki» diye anar. Ayşıl'ın yanılgısı tam burada çözülür: makaledeki görüşü bilmek, antolojinin neyi topladığını bilmeye yetmez. İki metni ayrı ayrı öğrenmek gerekir. Akılda tutulacak eşleme şudur: «Şiir ve İnşa» halk şiirini ve halk dilini savunur, «Harabat» divan şiirinden seçmeler sunar ve önsözünde divan şiirini yüceltir. Hangisinin «doğru» görüş olduğuna karar vermek bu dersin işi değildir; bilinmesi gereken, hangi metinde hangi görüşün yer aldığıdır.

«Harabat»a gelen cevap: «Tahrib-i Harabat»

Antoloji sessiz karşılanmadı. «Namık Kemal» dersinde tanıdığın vatan şairi, «Harabat»ı eleştirmek için «Tahrib-i Harabat»ı yazdı. Ad bir söz oyunu taşır: «harabat» meyhaneler, yıkık yerler anlamına gelir; «tahrib» ise yıkmak demektir. Başlık, eleştirilen kitabın adını alıp onu yıkmayı vaat eder. Böylece birinci kuşağın iki adı arasında bir yazılı tartışma doğar. Dönemin yazarları birbirinin kitabına, gerektiğinde, yine bir kitapla cevap veriyordu.

Eşleştirmeyi yanlış kurmamak için sırayı ezberle: «Harabat» Ziya Paşa'nındır ve bir seçkidir; «Tahrib-i Harabat» Namık Kemal'indir ve bir eleştiridir.

Aynı aileden iki şiir: «Terkib-i Bend» ve «Terci-i Bend»

Ziya Paşa'nın en bilinen iki şiiri adını bir nazım şeklinden alır. Divan modülünde bentli şekillerin işlendiği derste bu ikiliyi tanıdın: her bent, kendi içinde gazel düzeninde kafiyelenmiş birkaç beyitlik bir haneyle başlar; hane kapanınca araya bağlayıcı bir vasıta beyti girer. İkiliyi biçimce ayıran yer bu bağlayıcıdır. «Terkib-i Bend»i okurken her hane kapandığında yeni bir vasıta beytiyle karşılaşırsın; «Terci-i Bend»de ise hane bittikçe okur hep aynı beyte geri döner. Eserin adı ders kitaplarında «Terkib-i Bent» diye de yazılır; söz konusu olan tek bir şiirdir.

Konuları da ayrışır. Ders kitaplarına göre «Terkib-i Bend»de toplumsal eleştiri ve hikmet öne çıkar. Şair okurunu çağının aksaklıkları üzerine düşündürür: değerli olan neden geri planda kalıyor, haksızlık neden yerleşiyor, yönetim neden bozuluyor? Bu yakınmaların arasına da insanın nasıl davranması gerektiğine dair öğütler yerleştirir. Eski şiirin örneklerini seçip derleyen kalem, kendi bentlerinde bu soruları sorar. «Terci-i Bend»de ise felsefi ve tasavvufi bir sorgulama vardır: evrenin düzeni, yaratılışın sırrı, insanın kaderi karşısındaki şaşkınlığı. Biri toplumu, öteki varoluşu sorgular; biçim farkı da vasıta beytindedir.

Hiciv ve anı: «Zafername» ile «Defter-i Amal»

«Zafername», ders kitaplarında Sadrazam Âli Paşa'yı hicvetmek için yazılmış eser olarak geçer. Eser bir övgü gibi görünür; ama övgü abartıldıkça okur bunun aslında yerme olduğunu anlar. Söylenenin tersini kastetmeye ironi denir ve «Zafername»nin gücü buradan gelir.

«Defter-i Amal»da ise Ziya Paşa çocukluk anılarını anlatır. Ders kitapları bu eseri anı türünün dönemdeki örnekleri arasında gösterir. Kendi şiirleri de «Eş'ar-ı Ziya» adıyla bir araya getirilmiştir.

Atasözü gibi dolaşan beyitler

Ziya Paşa'nın birçok beyti bugün hâlâ bir öğüt gibi söylenir. Hikmetli, yani hayata dair genel bir doğruyu dile getiren bu beyitlerin çoğu atasözü değerindedir. «İrsal-i mesel, istifham ve nida» dersinden hatırlarsın: bir yargıyı atasözüyle ya da atasözü değerinde bir sözle desteklemenin adı irsal-i meseldir.

Bunu görmek için bu derse özel yazılmış, hiçbir şaire ait olmayan şu iki dizeye bak:

Gençlikte edinmeyen hüneri sonra bulamaz,

Ağaç yaşken eğilir, kurudukça kırılır.

Adım adım çözelim. Birinci dize bir yargı kurar: hüner gençlikte kazanılır. İkinci dize bu yargıyı kanıtlamak için halkın bildiği bir atasözüne başvurur. Atasözü ilk dizenin söylediğini genel bir doğruya bağlar; işte bu bağ irsal-i meseli kurar. Ziya Paşa'nın beyitlerinin dilden dile dolaşması da bu yapıdan gelir: genel bir doğru kısa ve akılda kalan bir biçimde söylenmiştir.

Üç adın tablosu

Birinci kuşaktan üç şairi yan yana görmek, Ziya Paşa'nın yerini netleştirir.

Tablonun ilk sütunundaki tutarsızlık bir kusur listesi değildir; bir geçiş döneminin gerilimidir. Ziya Paşa bir yandan halkın sesini arar, öte yandan yetiştiği geleneği bırakmaz.

Beyitten romana

Ziya Paşa'nın eleştirisi aruzun ve divan şekillerinin içinde kaldı; onu izlemek için okurun gazel geleneğini tanıması gerekiyordu. Aynı kuşaktan bir başka yazar, kitap okuma alışkanlığı olmayan geniş bir kitleye ulaşmak için romanı ve hikâyeyi seçti. Sonraki derste ders kitaplarının «ilk öğretmen» unvanıyla andığı Ahmet Mithat'ı tanıyacağız: anlatıcısının olayı neden yarıda kesip okurla sohbete başladığını, iki gencin yolunu karşılaştıran romanında da Batı'yı taklit etmekle Batı'dan öğrenmeyi nasıl ayırdığını göreceğiz.

Örnek 1 — Eseri türüyle eşlemek

Soru: Ziya Paşa'nın eserleriyle türleri ya da konuları eşleştirilmiştir. Hangi eşleştirme doğrudur?

• A) «Defter-i Amal» — divan şiirinden seçmeler
• B) «Harabat» — çocukluk anıları
• C) «Zafername» — Âli Paşa'yı yeren hiciv
• D) «Terci-i Bend» — toplumsal eleştiri içeren gazete yazısı
• E) «Şiir ve İnşa» — terkib-i bent biçiminde şiir

Çözüm: «Zafername» övgü kılığında bir yermedir ve hedefi Sadrazam Âli Paşa'dır. «Defter-i Amal» anı, «Harabat» antoloji, «Terci-i Bend» felsefi ve tasavvufi sorgulama taşıyan bir şiir, «Şiir ve İnşa» ise bir makaledir; öteki seçeneklerde bu bilgiler yer değiştirmiş. Cevap: C.

Örnek 2 — Çelişkiyi doğru kurmak

Soru: Arkın, Ziya Paşa'nın görüşlerindeki çelişkiyi tek cümleyle özetleyecek. Hangi cümle ders kitaplarındaki bilgiye uyar?

• A) «Harabat»ta halk şiirini savunmuş, «Şiir ve İnşa»da divan şiirini seçmiştir.
• B) «Şiir ve İnşa»da halk şiirini ve halk dilini savunmuş, «Harabat»ın önsözünde divan şiirini öne çıkarmıştır.
• C) Her iki metinde de divan şiirini küçümsemiştir.
• D) «Terkib-i Bend»de aruzu reddedip heceyi savunmuştur.
• E) «Tahrib-i Harabat»ta kendi antolojisini eleştirmiştir.

Çözüm: Sıra önemlidir. Makalede asıl şiirin halk şiiri olduğu söylenir; antolojide ise divan şiirinden seçmeler sunulur ve önsözde bu şiir yüceltilir. A seçeneği iki metni ters çevirir. Namık Kemal'in kaleminden çıkan «Tahrib-i Harabat» ise bu antolojiye yöneltilmiş bir eleştiridir. Cevap: B.

Örnek 3 — Vasıta beytinden şekle

Soru: Bir şiirin hane ve vasıta beyti düzeni harflerle şöyle yazılmıştır: aa ba XX · cc dc XX · ee fe XX. Ziya Paşa'nın iki bentli şiirinden hangisi bu düzene uyar ve ders kitaplarına göre hangi konuyu işler?

• A) «Terci-i Bend»; felsefi ve tasavvufi sorgulama
• B) «Terkib-i Bend»; toplumsal eleştiri
• C) «Terci-i Bend»; bir sadrazamı yerme
• D) «Terkib-i Bend»; çocukluk anıları
• E) «Harabat»; divan şiirinden seçmeler

Çözüm: Her hanenin sonunda aynı XX beyti dönüyor; vasıta beyti değişmeden tekrarlanıyorsa şekil terci-i benttir. Ziya Paşa'nın bu şekildeki şiiri evrenin düzeni ve kader karşısındaki sorgulamayı işler. Sadrazamı yeren eser «Zafername»dir; «Harabat» ise şiir değil seçkidir. Cevap: A.

Örnek 4 — Örnek dizede irsal-i mesel

Soru: Derse özel kurulan şu iki dize hangi özelliğiyle Ziya Paşa'nın hikmetli beyitlerinde sık görülen sanatı örnekler? «Kibirle yükselen er geç düşer yerine, / Meyveli ağaç başını eğer.»

• A) İkinci dizede bir soru sorulduğu için istifham vardır.
• B) Dizelerde bir seslenme bulunduğu için nida vardır.
• C) Dizelerde vasıta beyti bulunduğu için terci-i bent örneğidir.
• D) İki dize de aynı sözcükle bittiği için redif vardır.
• E) İkinci dize, birinci dizedeki yargıyı halkın bildiği bir atasözüyle desteklediği için irsal-i mesel vardır.

Çözüm: Birinci dize kibrin insanı düşüreceğini söyler. İkinci dize «meyveli ağaç başını eğer» sözüyle aynı düşünceyi genel bir doğruya bağlar; değerli olanın alçakgönüllü olduğunu hatırlatır. Dizelerde soru, seslenme ya da ortak son sözcük yoktur; iki dize bir bent de kurmaz. Cevap: E.

• Bir yazının görüşünü bütün eserlere yaymak. «Şiir ve İnşa» halk şiirini savunur; bu, «Harabat»ın halk şiiri seçkisi olduğu anlamına gelmez. «Harabat» divan şiirinden seçmeler sunar.
• Seçki ile ona yazılan cevabın sahiplerini karıştırmak. «Harabat» Ziya Paşa'nın antolojisidir; onu adıyla yıkmayı vaat eden «Tahrib-i Harabat» ise Namık Kemal'in eleştirisidir.
• İki bentli şiiri yalnız konudan tanımaya çalışmak. Soru biçimi veriyorsa bağlayıcı beyte bak: haneden haneye yenileniyorsa şekil terkib-i benttir, hep aynı beyit dönüp geliyorsa terci-i bent.
• Divan şiirine yakınlığı yenilikten uzaklık sanmak. Ziya Paşa eski şekilleri kullanır, ama bu şekillere adalet, yönetim ve toplum eleştirisi gibi Tanzimat konularını yerleştirir.
• «Zafername»yi gerçek bir övgü sanmak. Eser övgü görünümündedir; abartı ironiye dönüşür ve Âli Paşa yerilir.