Namık Kemal

Umutcan, Namık Kemal'in hayatını özetleyen kutuda bir oyun adının hemen yanında «sürgün» kelimesini görünce güldü. «Bir akşam oyun izleyip evine dönen seyirci yüzünden bir yazar neden sürgüne gitsin? Tiyatro dediğin bir akşamlık eğlencedir,» dedi. Yazgül ona geçen baharki okul törenini hatırlattı. Dokuzuncu sınıfların hazırladığı kısa oyunda cepheden annesine mektup yazan bir asker vardı. Mektup okunurken salon susmuş, ön sırada oturan Umutcan'ın dedesi gözlüğünü çıkarıp gözlerini silmişti; eve dönerken de oyunu değil, kendi askerlik yıllarını anlatmıştı. Umutcan cevap vermedi. Yirmi dakikalık bir okul gösterisi bir salonu böyle susturabiliyorsa, «vatan» kelimesinin gazetelerde yepyeni bir anlam kazandığı bir şehirde, o kelimeyi adına koyan bir oyun neler yapabilirdi?

• Namık Kemal'in eserlerini türleriyle ve ders kitaplarında taşıdıkları «ilk» unvanlarıyla eşleştirirsin.
• «Vatan yahut Silistre», «İntibah» ve «Cezmi»nin konusunu dönemin düşüncesine bağlayarak açıklarsın.
• Divan biçiminde yazılmış bir beyitte eski kalıbı ve yeni kavramı birbirinden ayırırsın.
• Namık Kemal'i birinci kuşağın toplum için sanat anlayışı ve romantizm etkisi içinde konumlandırırsın.

Gazeteyi devralan yazar

Konuyu Şinasi'nin bıraktığı yerden alalım: onun açtığı «Tasvir-i Efkâr», bir süre sonra Namık Kemal'in yönetimine geçti. Şinasi gazeteyi halka seslenen bir yayın olarak kurmuştu; yeni yöneticisi o sayfalarda siyasi düşünceyi daha yüksek sesle dile getirdi. Modülün açılış dersindeki kuşak tablosunda iki ad zaten yan yana duruyordu; ikisi de birinci kuşaktadır ve edebiyattan toplumu eğitmesini bekler.

Namık Kemal'i Şinasi'den ayıran, yazının siyasete ne kadar yaklaştığıdır. Ders kitapları onu Genç Osmanlılar (Yeni Osmanlılar) adıyla bilinen aydın topluluğunun içinde gösterir. Bu topluluk, devlet yönetiminin bir anayasa ve meclisle sınırlandırılmasını, yani meşrutiyeti savunuyordu. Topluluğun siyasi hedeflerini ve bu hedefin vardığı yeri Tarih akademisinin «I. Meşrutiyet ve Kanun-i Esasi» dersi anlatır; burada yalnız edebiyata yansıyan yüzüyle ilgileniyoruz.

Bu fikirler Namık Kemal'i İstanbul'dan uzaklaştırdı. Ders kitaplarında anlatıldığına göre Avrupa'ya geçti ve Londra'da Ziya Paşa ile birlikte «Hürriyet» adlı bir gazete çıkardı. Gazetenin adı bile yazarın en çok tekrarladığı kavramı taşır.

Eski kelimelere yeni bir yük

Umutcan'ın sorusunun cevabı bir kelimenin içindedir. Ders kitapları divan şiirinde «vatan» kelimesinin çoğunlukla insanın doğup büyüdüğü yeri, sılayı anlattığını belirtir. Namık Kemal bu kelimeye başka bir yük bindirir: vatan artık bir kişinin özlediği köy ya da şehir değil, bütün bir halkın ortak toprağıdır ve uğrunda fedakârlık edilen bir değerdir.

Aynı değişim iki kavrama daha uğrar. Hürriyet, insanın baskı altında yaşamaması ve yönetimin kanunla sınırlanması düşüncesini taşır. Millet, aynı vatanı paylaşan ve onun kaderinden sorumlu olan topluluğu anlatır. Ders kitapları Namık Kemal'i bu üç kavramı edebiyatın merkezine yerleştiren yazar olarak tanıtır ve onu «vatan şairi», «hürriyet şairi» unvanlarıyla anar.

Burada toplum için sanat anlayışı somut bir biçim kazanır. Yazar halka yeni bir kavram öğretmek istiyorsa o kavramı şiirinde, oyununda, romanında, gazete yazısında tekrar tekrar işlemelidir. Namık Kemal bütün bu türleri aynı amaca koşar.

Eski kalıp, yeni kavram

Namık Kemal şiirinde aruzu bırakmaz; gazel ve kaside gibi divan biçimlerini kullanmayı sürdürür. Ders kitaplarında adı en sık geçen şiiri Hürriyet Kasidesi'dir: adından da görüldüğü gibi kaside biçiminde yazılmıştır ve konusu hürriyettir. Değişen kalıp değil, kalıbın içine konan düşüncedir.

Bunu görmek için aşağıdaki beyit bu derse özel kuruldu. Onu bir şaire mal etme; aruz kalıbı gözetilmeden yazıldığı için ölçü sayımı da yapmıyoruz.

Ne mal ü mülk ne şöhret ister bu gönlüm, bir vatan ister

Esaret zincirin kırmak için millet bir can ister

Adım 1: Biçime bak. İki dize bir beyit oluşturur. Dizelerin ikisi de «ister» kelimesiyle biter; kelime aynı görevde ve aynı anlamda tekrar ettiği için redif sayılır. Redifin hemen önünde «vatan» ile «can» kelimelerinin son sesleri «-an» uyuşur; biri ünlü, biri ünsüz iki ses ortak olduğundan kafiye tamdır. Redif ve kafiye düzeni divan şiirinden tanıdığın bir yapıdır.

Adım 2: Kavramlara bak. Beyitte «vatan», «millet» ve «esaret» kelimeleri geçer. Esaretin karşıtı hürriyettir; beyit, zincirin kırılmasını bir topluluğun işi olarak sunar. Gönlün istediği bir sevgili değil, bir vatandır.

Adım 3: İkisini birleştir. Kalıp eski, içerik yenidir. Sınavda bir Tanzimat beyti karşına çıktığında biçime bakıp «divan şiiri» deme; içindeki kavramlara da bak.

Tiyatro: kalabalığa seslenmek

Ders kitaplarına göre Namık Kemal tiyatroyu halkı eğitmenin etkili bir aracı sayar. Nedenini tahmin etmek zor değil: gazeteyi okuyabilmek için okuma bilmek gerekir, oyunu izlemek için gerekmez. «Vatan yahut Silistre» bu anlayışın en tanınmış örneğidir. Oyun, Kırım Savaşı sırasında Silistre kalesinin Ruslara karşı savunmasını konu alır; kahramanlarından İslam Bey cepheye gider, onu seven Zekiye de erkek kılığına girerek aynı cepheye katılır. Konunun merkezinde vatan sevgisi ve vatan için fedakârlık vardır. Ders kitapları oyunun temsilinin halk arasında büyük bir coşku yarattığını ve bu olayların Namık Kemal'in Magosa'ya sürgün edilmesiyle birlikte anıldığını aktarır.

Umutcan'ın güldüğü «sürgün» kelimesi bu bağlamda yerine oturur. Oyun bir akşamlık eğlence olarak kalmamış, salondan sokağa taşan bir duyguya dönüşmüştür.

Namık Kemal'in bir başka oyunu «Celaleddin Harzemşah»tır. Bu oyunun başına yazdığı uzun önsöz Celal Mukaddimesi diye bilinir. Ders kitaplarında bu yazı, divan edebiyatını eleştiren ve yeni edebiyatın nasıl olması gerektiğini tartışan bir ilkeler metni olarak tanıtılır.

Roman: bir uyanış ve bir tarih

«İntibah» kelimesi «uyanış» demektir. Ders kitapları romanı Türk edebiyatının ilk edebî romanı sayar. Konusu tek cümleyle şöyledir: iyi yetişmiş, saf bir genç olan Ali Bey, Mehpeyker adlı bir kadına kapılır ve bu tutku onu adım adım yıkıma sürükler. Adındaki uyanış, okura yöneltilmiş bir uyarıdır: hevesine teslim olan gencin başına gelenlerden ders çıkarılmalıdır.

Romanın anlatımında romantizm etkisi açıkça görülür. Ders kitapları Namık Kemal'in Fransız romantiklerinden, özellikle Victor Hugo'dan etkilendiğini belirtir. İntibah'ta bu etki birkaç işaretle tanınır: duygular olayların yönünü belirler, kişiler iyi ve kötü diye keskin çizgilerle ayrılır, uzun doğa tasvirleri yer alır, yazar anlatının arasına girip okura öğüt verir.

«Cezmi» ise ders kitaplarında ilk tarihî roman olarak geçer; kahramanını ve olaylarını Osmanlı tarihinden alır. İki roman böylece iki ayrı «ilk»i taşır ve öğrencilerin en çok birbirine kattığı ikili de budur.

Eleştirmen olarak Namık Kemal

Namık Kemal yalnız yazmadı, başkalarının yazdıklarını da tartıştı. «Tahrib-i Harabat», Ziya Paşa'nın divan şiirinden seçtiği örnekleri topladığı «Harabat» adlı derlemeye yönelttiği eleştiridir. Celal Mukaddimesi ile birlikte düşünüldüğünde, Namık Kemal'in eski edebiyata yeni bir ölçüyle baktığını gösterir. Dil konusunda da ders kitapları onun sade bir yazı dilini savunduğunu, ama kendi eserlerinde bu ilkeyi her zaman tam uygulayamadığını not eder.

Eser–tür–ilk tablosu

Tabloyu bir yazar kartı gibi değil, bir ayırt etme aracı gibi kullan. Tür sütunu «roman mı, oyun mu?» sorusunu, son sütun da «hangi ilk?» sorusunu cevaplar. Yerli romanın ilk örneği Şemsettin Sami'ye, yerli tiyatronun ilk örneği Şinasi'ye bağlanır; Namık Kemal'in iki romanı ise «edebî» ve «tarihî» sıfatlarıyla anılır.

Londra'dan bir sonraki ada

Tablonun iki satırı aynı kişiye çıkar. Londra'daki gazetenin ortağı ile «Tahrib-i Harabat»ın hedef aldığı derlemenin sahibi aynı şairdir: Ziya Paşa. Namık Kemal'in eleştirdiği «Harabat», divan şiirinden seçilmiş örneklerin toplandığı bir seçkidir. Sonraki ders bu seçkiyi hazırlayan şairin karşısına geçiyor: eski şiirin örneklerini bir araya getiren aynı kalem, «Terkib-i Bend» adlı bentlerinde okura hangi soruları soruyor?

Örnek 1 — Eseri doğru rafa koymak

Soru: Namık Kemal'in eserleriyle ilgili verilen eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

• A) «İntibah» — tiyatro — vatan sevgisi
• B) «Cezmi» — roman — ilk tarihî roman
• C) «Vatan yahut Silistre» — roman — ilk edebî roman
• D) «Tahrib-i Harabat» — kaside — hürriyet
• E) Celal Mukaddimesi — gazete — Londra

Çözüm: Tablonun üç sütununu sırayla dene. «Cezmi» bir romandır ve ders kitaplarında ilk tarihî roman sayılır. A ile C, «İntibah» ile «Vatan yahut Silistre»nin türlerini ve unvanlarını yer değiştirir. «Tahrib-i Harabat» bir eleştiridir; Celal Mukaddimesi de bir oyunun önsözüdür. Cevap: B.

Örnek 2 — Romantizmin izini sürmek

Soru: Aşağıdaki parça derse özel kurgulandı, İntibah'tan alınmadı: «Genç adam o akşam bahçeye çıktığında ay, servilerin arasından gümüş bir örtü gibi süzülüyordu. Ah gençlik! Bir anlık heves bütün bir ömrü yakabilir; okurlarım, siz bu yanlışa düşmeyin.» Parçadaki hangi özellik romantizm etkisini gösterir?

• A) Olayların bir deney gibi nedensellik zinciriyle kurulması
• B) Yazarın tamamen gizlenip hiç yorum yapmaması
• C) Duygulu bir doğa tasvirinin ardından yazarın araya girip okura öğüt vermesi
• D) Yalnız şekil kusursuzluğunun gözetilmesi
• E) Anlamın açıkça söylenmeyip seslerle sezdirilmesi

Çözüm: Önce tasvire bak: ay ve serviler duygulu bir dille anlatılmış. Sonra son cümleye bak: yazar anlatıyı durdurup «okurlarım» diye seslenir ve öğüt verir. Bu iki özellik ders kitaplarının İntibah için saydığı romantik izlerdir. A natüralizme, B realizme, D parnasizme, E sembolizme yakışır. Cevap: C.

Örnek 3 — Eleştirinin hedefini bulmak

Soru: Yetkin, Namık Kemal'in eleştiri yazılarını defterine geçiriyor. «Tahrib-i Harabat» satırının karşısına hangi açıklamayı yazmalıdır?

• A) Şinasi'nin «Şair Evlenmesi»ne yazılmış bir cevap
• B) Ahmet Mithat'ın romanları üzerine bir inceleme
• C) Halk şairlerini toplayan bir derleme
• D) Fransız tiyatrosunu tanıtan bir önsöz
• E) Ziya Paşa'nın divan şiirinden derlediği «Harabat»a yöneltilmiş eleştiri

Çözüm: Eserin adı ipucunu verir: «Harabat» kelimesi doğrudan Ziya Paşa'nın seçkisini işaret eder. Öteki seçenekler ya başka bir yazara ya başka bir türe aittir; Fransız tiyatrosuyla ilgili bir önsöz de Celal Mukaddimesi ile karıştırılmış bir bilgidir. Cevap: E.

Örnek 4 — Oyunun amacını toplum için sanata bağlamak

Soru: «Vatan yahut Silistre»yi toplum için sanat anlayışıyla en iyi bağdaştıran açıklama hangisidir?

• A) Oyun, okuma bilmeyen izleyiciye de vatan sevgisini ve fedakârlığı duyurmayı amaçlar.
• B) Oyun yalnız dilin güzelliği için yazılmış bir söz oyunudur.
• C) Oyun bireyin iç dünyasındaki karamsarlığı anlatır.
• D) Oyun görücü usulü evliliği güldürerek eleştirir.
• E) Oyun bir şiir seçkisinin önsözüdür.

Çözüm: Toplum için sanat, eseri okuru ya da izleyiciyi eğitmenin aracı sayar. Ders kitaplarına göre Namık Kemal tiyatroyu bu yüzden önemser ve Silistre savunmasını vatan için fedakârlığı göstermek üzere seçer. D seçeneği Şinasi'nin komedisine, C ise ikinci kuşağın bireysel konularına aittir. Cevap: A.

• İki romanın unvanlarını karıştırmak. «İntibah» ilk edebî roman, «Cezmi» ilk tarihî romandır; yerli romanın ilk örneği olarak ise Şemsettin Sami'nin eseri anılır.
• Yeni kavramı yeni biçim sanmak. Namık Kemal vatan ve hürriyeti işlerken kaside, gazel ve aruzu sürdürür; yenilik kalıbın içindedir.
• «Hürriyet» adını tek bir esere bağlamak. Bu ad hem Londra'da Ziya Paşa ile çıkarılan gazeteyi hem de kaside biçimindeki Hürriyet Kasidesi'ni karşılar; soru hangisini sorduğunu türle belli eder.
• Celal Mukaddimesi'ni bağımsız bir kitap sanmak. Yazı, «Celaleddin Harzemşah» oyununun başına konmuş bir önsözdür.
• Namık Kemal'i «Tasvir-i Efkâr»ın kurucusu sanmak. Gazeteyi Şinasi kurmuştur; Namık Kemal onu devralmıştır.