Şinasi

Seren, modülün ilk sayfasındaki kutuyu okuyunca kaşlarını çattı: Tanzimat edebiyatı 1860'ta bir gazeteyle başlıyordu. «Gazete haber kâğıdıdır,» dedi sıra arkadaşı Tanyel'e, «yarın eskir, atılır. Bir edebiyat dönemi bir şiir kitabıyla, olmadı bir romanla başlar.» Tanyel cevap vermek yerine ders kitabının iki sayfa ilerisini açtı. Aynı gazetenin ilk sayısını açan yazı, Türkçede makale türünün ilk örneği sayılıyordu. Gazeteyi çıkaranlardan biri, aynı yıl görücü usulüyle evlenmeye kalkan bir adamın başına gelenleri anlatan bir komedi de yazmıştı. Seren sayfayı bir süre süzdü. Haber kâğıdı sandığı şeyin içinden yeni bir düzyazı türü ve yeni bir tiyatro çıkmıştı.

• Şinasi'nin gazetecilik, tiyatro, şiir ve derleme alanındaki eserlerini türleriyle ve ders kitaplarındaki «ilk» unvanlarıyla eşleştirirsin.
• «Şair Evlenmesi»nin konusunu, türünü ve eleştirdiği geleneği açıklarsın.
• Şinasi'nin sade dil savunusunu, şiirde aruzu ve eski biçimleri sürdürmesiyle birlikte değerlendirirsin.
• Şinasi'yi toplum için sanat anlayışının içine yerleştirir, Tanzimat edebiyatının başlangıcıyla ilişkisini gerekçelendirirsin.

Başlatıcı bir ad

«Tanzimat'ın arka planı» dersinde dönemin hangi değişimlerin içinden doğduğunu ve birinci kuşağın edebiyattan ne beklediğini gördün: edebiyat halka bir şey öğretmeli, okurunu düşünmeye çağırmalıydı. Bu anlayışa toplum için sanat denir. Ders kitapları bu kuşağın ilk adını Şinasi olarak verir ve onu Tanzimat edebiyatının başlatıcısı sayar. Gerekçe basittir: dönemin başladığı kabul edilen olay, onun bir arkadaşıyla birlikte çıkardığı gazetedir.

Şinasi'yi tanımanın kolay yolu, onu yeni türleri Türkçeye taşıyan bir aracı olarak düşünmektir. Gazete, makale, Batılı anlamda tiyatro onunla Türk edebiyatına girer. Ders kitaplarında onun Paris'te bulunduğu, orada Fransız kültürünü ve edebiyatını yakından tanıdığı anlatılır. Bu deneyim, döndükten sonra kurduğu her şeyin arka planıdır.

Gazete: haberden fazlası

1860'ta Şinasi, Agah Efendi ile birlikte «Tercüman-ı Ahval» gazetesini çıkardı. Ders kitapları onu Türklerin çıkardığı ilk özel gazete olarak anar. «Özel» sözcüğü burada önemlidir: devletin resmî duyurularını yayımlayan bir yayın değil, kişilerin kendi girişimiyle kurduğu bir gazetedir. Tanzimat edebiyatının başlangıç tarihi olarak 1860'ın verilmesi bu gazeteden gelir.

Gazetenin ilk sayısında Şinasi'nin yazdığı «Mukaddime» yer alır; ders kitapları bu yazıyı Türk edebiyatında ilk makale sayar. Metni burada aktarmıyoruz; içeriği ders kitaplarında şöyle özetlenir: gazete halkın kolayca anlayacağı bir dille yazılacaktır ve halkın, yaşadığı ülkenin işleri hakkında düşüncesini söyleme hakkı vardır. İki fikir de yeni bir okur tasavvurunu gösterir. Okur artık saraya yakın dar bir çevre değil, gazeteyi alıp okuyan sıradan insandır.

Seren'in yanılgısı tam bu noktada çözülür. Gazete haber taşır, ama Tanzimat'ta aynı zamanda edebiyatın taşıyıcısıdır: makale onun sayfalarında doğar, şiirler ve tefrikalar orada yayımlanır, yazarlar tartışmalarını orada yürütür. Şinasi, «Tercüman-ı Ahval»den ayrıldıktan sonra kendi gazetesi «Tasvir-i Efkâr»ı çıkardı. Bu ikinci gazetenin hikâyesi, dersin sonunda bir sonraki ada bağlanacak.

İlk yerli tiyatro: «Şair Evlenmesi»

Yerli tiyatronun ilk örneği, ders kitaplarına göre, «Şair Evlenmesi»dir; yazılış yılı olarak 1860 verilir. Tek perdelik bir komedidir. Olayın özü tek cümleye sığar: genç bir şair olan Müştak Bey görücü usulüyle evlenir, ama nikâhta sevdiği kız yerine onun çirkin ablasıyla evlendirildiğini fark eder. Gülünç olan, yanlışlığın kendisi kadar onu mümkün kılan düzendir: evlenecek iki insanın birbirini görmeden, başkalarının aracılığıyla eşleştirildiği bir gelenek.

Bu yüzden eserin eleştiri oku görücü usulü evliliğe yönelir. Şinasi yerleşik bir töreyi güldürünün diliyle sorgular. Toplum için sanat anlayışının tiyatrodaki karşılığı budur: güldür, ama güldürürken düşündür. Ders kitapları eserin konuşma diline yakın, sade bir dille yazıldığını ve geleneksel halk tiyatrosunun izlerini taşıdığını da belirtir. Önceki modülde gördüğün orta oyunu ve Karagöz geleneğiyle bağ büsbütün kopmuş sayılmaz; yeni olan, artık yazılı bir metnin, adı belli bir yazarın ve Batılı biçimde bölümlenmiş bir yapının olmasıdır.

Dil: sadelik ve sürmekte olan aruz

Şinasi'nin dil anlayışı «Mukaddime»deki ilkeyle tutarlıdır: yazı, okurun anlayacağı bir dille yazılmalıdır. Ders kitapları onu sade dil savunucuları arasında sayar. Aynı kitaplar, noktalama işaretlerini Türkçede ilk kullananlar arasında da onun adını verir. Bu bilgi küçük görünür ama aynı hedefe hizmet eder: noktalama, uzun cümleyi okur için bölünebilir ve anlaşılır kılar.

Burada dikkat isteyen bir ayrım var. Şinasi düzyazıda sadeliği savunur, ama şiirinde aruz ölçüsünü bırakmaz. Divan şiirinin biçimlerini, örneğin kasideyi kullanmaya devam eder; değişen, bu kalıpların içine koyduğu düşüncedir. Ders kitaplarına göre onun şiirinde akıl ve mantık öne çıkar, söz oyunlarından çok fikir taşınır. Mustafa Reşit Paşa'ya yazdığı kasideler bunun bilinen örneğidir: eski biçim, övgü geleneği sürer; ama övülen kişide görülen, yenileşmenin ve devlet düzenindeki değişimin temsilcisidir.

Farkı görmek için derse özel yazılmış, kimseye ait olmayan iki cümleyi karşılaştır:

Birinci cümle: Şehr-i İstanbul'da vukû bulan harîk-ı azîm sebebiyle nice hâne-i ahâlî külle yeksân olmuştur.

İkinci cümle: Dün İstanbul'da büyük bir yangın çıktı; birçok ev yanıp kül oldu.

Birinci cümlede «şehr-i İstanbul», «harîk-ı azîm», «hâne-i ahâlî» gibi Farsça tamlamalar peş peşe dizilir; okur hem Arapça hem Farsça kurallarını bilmelidir. İkincisi aynı haberi kısa öbeklerle, gündelik sözcüklerle verir ve noktalı virgülle ikiye ayrılır. «Mukaddime»nin ilkesine uyan, ikinci cümledir. Şinasi'nin şiiri ise bu sadeliği tam olarak taşımaz; düzyazıdaki dil anlayışı ile şiirdeki biçim tercihini ayrı ayrı öğrenmek, sınavdaki en sık karışıklığı önler.

Derlemeler ve çeviriler

Şinasi'nin adı iki derlemeyle daha anılır. «Durub-ı Emsal-i Osmaniye», Türkçedeki atasözlerini bir araya getiren bir derlemedir; halkın ortak sözüne verilen değeri gösterir. «Tercüme-i Manzume» ise başta La Fontaine olmak üzere Fransız şairlerden yaptığı şiir çevirilerini toplar. Kendi şiirlerinden yaptığı seçme de «Müntehabat-ı Eş'ar» adını taşır. Sıra bunların hepsini bir tabloda görmekte.

Eser–tür–ilk tablosu

Tabloyu okurken sütunları birbirinden ayır. «İlk» unvanı her eserde yoktur; atasözü derlemesi ya da şiir seçkisi için ders kitaplarında bir «ilk» bilgisi aramaya gerek yok. Buna karşılık üç «ilk» bilgisi — özel gazete, makale, yerli tiyatro — Şinasi sorularının omurgasıdır; hepsi 1860 çevresinde toplanır.

Bir gazeteden ötekine

Şinasi'yi bir sonraki ada bağlayan şey bir gazetedir. Ders kitaplarında anlatıldığına göre Şinasi Paris'e gittiğinde «Tasvir-i Efkâr»ı Namık Kemal'e bıraktı. Gazetenin yeni sahibi, Şinasi'nin başlattığı halka seslenme fikrini bir adım öteye taşıyacaktı: vatan ve hürriyet kavramlarını şiirin ve tiyatronun merkezine yerleştirecekti. Sonraki derste ders kitaplarının «vatan ve hürriyet şairi» diye andığı bu yazarı, tiyatro eseri «Vatan yahut Silistre» ve romanı «İntibah» üzerinden tanıyacağız.

Örnek 1 — Eseri türüyle bulmak

Soru: Şinasi'nin aşağıdaki eserlerinden hangisi türüyle birlikte doğru verilmiştir?

• A) «Durub-ı Emsal-i Osmaniye» — tiyatro
• B) «Tercüme-i Manzume» — atasözü derlemesi
• C) «Şair Evlenmesi» — tek perdelik komedi
• D) «Mukaddime» — şiir seçkisi
• E) «Müntehabat-ı Eş'ar» — gazete

Çözüm: Tablonun tür sütununa dön. «Şair Evlenmesi» tek perdelik bir komedidir. «Durub-ı Emsal-i Osmaniye» atasözü derlemesi, «Tercüme-i Manzume» şiir çevirisi, «Mukaddime» gazete yazısı, «Müntehabat-ı Eş'ar» şiir seçkisidir; öteki seçeneklerde türler yer değiştirmiş. Cevap: C.

Örnek 2 — Eleştirilen geleneği bulmak

Soru: Sühendan, «Şair Evlenmesi»ni okuduktan sonra eserin hangi toplumsal uygulamayı hedef aldığını yazacak. Hangisini yazması gerekir?

• A) Medrese eğitimini
• B) Görücü usulü evliliği
• C) Divan şiirindeki mahlas geleneğini
• D) Esnaf loncalarının işleyişini
• E) Gazetelere uygulanan denetimi

Çözüm: Komedinin olayı, birbirini görmeden aracılarla eşleştirilen bir evliliğin nikâhta yanlış kişiyle sonuçlanmasıdır. Güldürünün kaynağı da eleştirinin hedefi de bu düzendir. Öteki seçenekler eserin konusunda yer almaz. Cevap: B.

Örnek 3 — Dil ilkesini metne uygulamak

Soru: Aşağıdaki iki cümleyi bu ders için biz yazdık. «Mukaddime»nin dil ilkesine hangisi uyar, neden? Birinci: «Bâb-ı devlete arz-ı hâl eden esnâf-ı şehr mukabele-i hayr gördü.» İkinci: «Dilekçe veren esnaf, devletten olumlu cevap aldı.»

• A) Birincisi, çünkü Farsça tamlamalar anlamı güçlendirir
• B) Her ikisi uyar, çünkü içerikleri ortaktır
• C) Hiçbiri uymaz, çünkü ikisi de düzyazıdır
• D) İkincisi, çünkü sıradan okurun kolayca anlayacağı sözcüklerle kurulmuştur
• E) Birincisi, çünkü noktalama işareti taşımaz

Çözüm: Ders kitaplarına göre «Mukaddime», gazetenin halkın kolayca anlayacağı bir dille yazılacağını söyler. Birinci cümle «bâb-ı devlet», «arz-ı hâl», «esnâf-ı şehr» gibi tamlamalarla yüklüdür; ikinci cümle aynı haberi gündelik sözcüklerle verir. Ölçüt anlaşılırlıktır, haberin içeriği değil. Cevap: D.

Örnek 4 — Tanzimat'ın başlangıcını gerekçelendirmek

Soru: Ders kitaplarında Tanzimat edebiyatının başlangıcı olarak gösterilen olay hangisidir?

• A) Şinasi ile Agah Efendi'nin «Tercüman-ı Ahval» gazetesini çıkarması
• B) Tanzimat Fermanı'nın ilan edilmesi
• C) «Tasvir-i Efkâr»ın Namık Kemal'e bırakılması
• D) «Tercüme-i Manzume»nin yayımlanması
• E) İlk yerli romanın yazılması

Çözüm: Ferman siyasi dönemin başlangıcıdır ve önceki dersin konusudur; ders kitapları edebiyat dönemini ise «Tercüman-ı Ahval»in yayına girdiği yıla, 1860'a bağlar. «Tasvir-i Efkâr»ın el değiştirmesi daha sonraki bir olaydır; çeviri seçkisi ve ilk yerli roman da dönemin başlangıç işareti sayılmaz. Cevap: A.

• Gazeteyi edebiyatın dışında görmek. Tanzimat'ta makale gazetede doğar, şiir ve tefrikalar orada yayımlanır; dönemin başlangıcı bu yüzden bir gazeteye bağlanır.
• Sade dil savunusunu şiire de taşımak. Şinasi düzyazıda sadeliği savunur, ama şiirinde aruzu ve kaside gibi eski biçimleri sürdürür; yenilik içeriktedir.
• «Şair Evlenmesi»ni dram ya da trajedi sanmak. Eser tek perdelik bir komedidir; eleştirisini güldürerek yapar.
• «Tercüman-ı Ahval» ile «Tasvir-i Efkâr»ı karıştırmak. İlki Agah Efendi ile çıkarılan ve dönemi başlatan gazetedir; ikincisi Şinasi'nin sonra kurduğu ve Namık Kemal'e bıraktığı gazetedir.
• Tanzimat Fermanı'nı edebiyat döneminin başlangıcı saymak. Ferman siyasi arka planı açar; edebiyat dönemi ders kitaplarında 1860'taki gazeteyle başlar.