Tanzimat'ın arka planı

Okul kütüphanesindeki okuma kulübünde konu «Türk romanının yaşı» idi. Rasih elini kaldırdı ve emin bir sesle konuştu: Türk edebiyatında roman yüzyıllardır vardır, kanıtı da «Leyla vü Mecnun»; o uzun aşk hikâyesini Fuzuli 16. yüzyılda yazmıştır ve içinde aşk, yolculuk, kahraman, acı, her şey bulunur. Nurcihan rafa gidip o metnin yayımını getirdi ve ilk sayfayı açık tuttu. Sayfada paragraf yoktu; alt alta dizilmiş, her biri kendi içinde kafiyeli beyitler vardı. Rasih'in anlattığı olay örgüsü doğruydu, ama elindeki şey aruzla yazılmış bir mesneviydi. Kulüp o gün yeni bir soruyla dağıldı: nesirle yazılan, kahramanını gündelik hayatın içinde izleyen o türün adı Türk okurunun önüne ne zaman, hangi yoldan geldi?

• Tanzimat Fermanı ile Tanzimat edebiyatının başlangıcını birbirinden ayırıp her birine kendi olayını bağlarsın.
• Gazetenin bu dönemde halkı eğitme ve yeni bir nesir dili kurma işlevini örnek bir metin üzerinden açıklarsın.
• Birinci ve ikinci kuşağı sanat anlayışı, konu ve temsilcileri bakımından birbirinden ayırırsın.
• Telemak, Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat, Tercüman-ı Ahval ve Şair Evlenmesi'ni ders kitaplarındaki «ilk» unvanlarıyla eşlersin.

Gelenekten yeni bir kapıya

Divan şiiri, son yüzyıllarında da beyit, aruz ve mazmun ortaklığıyla yaşamayı sürdürdü. 19. yüzyılın ortasında ise bu ortaklığın yanına, Türk okurunun daha önce tanımadığı bir yazı dünyası eklenmeye başladı.

Bu modülün dersleri o yeni dünyayı tanıtacak. Bu ilk ders bir haritadır: hangi siyasi ortamda doğduğunu, hangi araçla yayıldığını, hangi türleri getirdiğini ve kimlerin iki ayrı kuşak hâlinde çalıştığını gösterir. Yazarların hayatı ve eserlerinin ayrıntısı sonraki derslere kalır; burada yalnız adlarını ve yerlerini öğreneceksin.

Ferman, Batılılaşma ve bir dönem adı

Dönem adını 1839'da ilan edilen Tanzimat Fermanı'ndan alır. «Tanzimat» kelimesi düzenlemeler anlamına gelir. Fermanın maddelerini, ilan edilme koşullarını ve devlet yönetimine etkisini Tarih akademisinin «Tanzimat Fermanı» dersi anlatır; edebiyat dersi için bilmen gereken, devletin bu tarihten sonra yönünü açıkça Batı'ya, özellikle Avrupa'nın kurumlarına çevirmesidir.

Bu yönelişe Batılılaşma denir ve edebiyatı da etkiler. Yeni okullar açılır, Fransızca öğrenen bir aydın kuşağı yetişir, Avrupa'dan kitaplar çevrilmeye başlar. Ders kitapları Tanzimat sanatçılarının örnek aldığı edebiyatı çoğunlukla Fransız edebiyatı olarak gösterir. Böylece Türk edebiyatı, yüzyıllardır yüzünü döndüğü Arap ve Fars edebiyatının yanına yeni bir kaynak ekler.

Burada sık yapılan bir karışıklığı baştan çözelim. Dönem adını 1839'daki fermandan alsa da edebiyatın başlangıcı 1860'tır. Arada yirmi bir yıl vardır. Siyasi değişim önce gelir; edebiyattaki değişim onu izler.

1860: bir gazetenin ilk sayısı

Türk edebiyatının dönemlerine kuşbakışı bakan derste, Tanzimat satırının başına bir gazete yazılmıştı. O gazete Tercüman-ı Ahval'dir: Şinasi ile Agâh Efendi'nin 1860'ta yayımlamaya başladığı gazete. Ders kitapları onu ilk özel Türk gazetesi olarak tanıtır.

«Özel» sözcüğü burada ayırt edicidir. Osmanlı'da bundan önce de gazete çıkıyordu: II. Mahmut döneminde yayımlanan Takvim-i Vekayi devletin resmî gazetesiydi ve hükümetin duyurularını taşıyordu. Tercüman-ı Ahval'i farklı kılan, devletin değil, kişilerin çıkardığı bir gazete olmasıdır. Yazarlar ilk kez kendi düşüncelerini, devletin sözcüsü olmadan, düzenli olarak okura ulaştırabilecekleri bir yere kavuşur.

Gazete edebiyata ne yaptı?

Tanzimat aydınları gazeteyi yalnız haber taşıyan bir kâğıt olarak görmedi; onu bir okul gibi kullandılar. Gazetenin bu dönemdeki rolünü iki başlıkta toplayabilirsin.

Halkı eğitmek. Tanzimat'ın ilk yazarları okurlarına vatan, hürriyet, adalet, eşitlik, hukuk gibi kavramları anlatmak, onları yeni kurumlarla tanıştırmak istiyordu. Gazete, bu bilgiyi sarayın dışındaki geniş bir okura ulaştırmanın en hızlı yoluydu.

Yeni bir nesir dili kurmak. Geniş bir okura seslenen yazı, divan nesrinin süslü cümlesiyle yazılamazdı. Gazete yazısı daha kısa cümlelere, daha az tamlamaya, okurun gündelik konuşmasına daha yakın bir söz dağarına yöneldi. Dilde sadeleşme tartışması ilk kez bu dönemde gündeme gelir. Ders kitapları, sadeleşmenin şiirden çok nesirde ilerlediğini ve her yazarın bu ilkeyi aynı ölçüde uygulamadığını da belirtir.

Aradaki farkı iki kısa metinle ölçelim; ikisini de bu ders için kurduk. İkisi de aynı haberi verir; hiçbiri bir yazara ait değildir, birincisi yalnız eski süslü nesrin havasını taklit eder.

I Ilm ü irfânın menba-ı latîfi ve ma'rifet ü kemâlin gülşen-i münîfi olan mekteb-i cedîd, bu eyyâm-ı behcet-encâmda erbâb-ı tahsîlin istifadesine küşâde kılınmıştır.

II Şehrimizde yeni bir okul açıldı. Okul, mahallenin bütün çocuklarına açıktır. Çocuğunu yazdırmak isteyen aile, okulun müdürüne başvurabilir.

Adım 1: Cümleleri say. Birinci metin tek uzun cümledir; ikinci metin üç kısa cümleye bölünmüştür.

Adım 2: Tamlamalara bak. Birinci metinde «menba-ı latîf», «gülşen-i münîf», «mekteb-i cedîd», «eyyâm-ı behcet-encâm» gibi Farsça kuralla kurulmuş tamlamalar art arda dizilir. İkinci metinde bu tür tamlama yoktur; «yeni bir okul», «okulun müdürü» Türkçe kurallarla kurulmuştur.

Adım 3: Ses oyununu ara. Birinci metinde «latîfi» ile «münîfi» birbirine kafiyelenir; nesrin içindeki bu kafiyeye seci denir ve divan nesrinin süsleme aracıdır. İkinci metinde böyle bir oyun yoktur.

Adım 4: Okuru ve amacı belirle. Birinci metni ancak bu tamlamaları çözebilen dar bir okur anlar; metin bilgi verirken söyleyişin güzelliğini de göstermek ister. İkinci metin her aileye seslenir ve okura ne yapacağını söyler. Tanzimat gazetesinin hedeflediği yazı ikincisine yakındır.

Batı'dan gelen türler

Batılılaşma ve gazete birlikte yeni türleri getirdi. Ders kitaplarının Tanzimat'la Türk edebiyatına girdiğini söylediği türlerin başında şunlar gelir:

• Roman: Nesirle yazılan, kişileri ve olayları geniş bir zamana yayan uzun anlatı. Kancadaki tartışmanın cevabı buradadır: Fuzuli'nin eseri aruzlu beyitlerden kurulur, roman ise Tanzimat'la gelir.
• Hikâye: Batılı anlamda kısa anlatı. Halk hikâyeleri yüzyıllardır anlatılıyordu; yeni olan, yazılı ve Batı örneğine göre kurulmuş kısa nesirdir.
• Tiyatro: Karagöz ve orta oyunu gibi geleneksel gösteriler zaten vardı. Tanzimat'la gelen, metni önceden yazılmış ve Batı örneğine göre kurulmuş tiyatrodur.
• Makale: Bir düşünceyi açıklayıp savunan gazete yazısı.
• Eleştiri: Bir eseri ya da edebiyat anlayışını değerlendiren yazı.

Tanzimat yazarlarının çoğu birden fazla türde kalem oynatır: aynı kişi gazete yazısı, şiir, oyun ve roman yazabilir. Bu çok yönlülük, yeni türleri tanıtma isteğiyle birlikte düşünülmelidir.

Eski biçim, yeni düşünce

Tanzimat bir geçiş dönemidir. Nesirde yenilik hızlı ilerler; şiirde ise değişim daha yavaştır. Şairler aruzu ve gazel, kaside, terkib-i bent gibi divan nazım şekillerini kullanmayı sürdürür, ama bu kalıpların içine vatan, hürriyet, adalet, eşitlik gibi yeni düşünceler koyar. Ziya Paşa'nın müfredatta anılan eserlerinden birinin adı bile bir divan nazım şeklinin adıdır: «Terkib-i Bend».

Bunu şöyle düşün: kap eski, içine konan yenidir. Bir öğrenci «Tanzimat'la divan şiiri bir anda bitti» derse yanılır; eski şekiller bu dönemde de yazılır. «Tanzimat'ta hiçbir şey değişmedi» diyen de yanılır; konu, okur, türler ve nesrin dili değişir.

İki kuşak

Ders kitapları Tanzimat sanatçılarını iki kuşak hâlinde inceler. Ayrımın ölçütü, sanatın neye hizmet ettiği sorusudur.

Tabloyu bir ad listesi gibi değil, bir soru gibi oku. Birinci kuşak «Bu yazı okura ne öğretir?» diye sorar; ikinci kuşak «Bu yazı nasıl söylenmiş?» diye sorar. Ders kitapları ikinci kuşağı, kendisinden sonra gelecek Servetifünun anlayışını hazırlayan halka olarak da anar.

«İlkler» tablosu

Bu dönemin soruları sık sık bir «ilk» unvanını doğru esere ve kişiye bağlamanı ister. Aşağıdaki unvanlar ders kitaplarında kabul edildiği biçimiyle verilmiştir.

Bu tabloda iki karışıklığa dikkat et. «Telemak» bir çeviridir, yerli roman değildir; yerli romanın unvanı Şemsettin Sami'nin eserine aittir. İkincisi ad benzerliğidir: Şinasi ile Şemsettin Sami ayrı kişilerdir; gazete ve oyun Şinasi'ye, yerli roman Şemsettin Sami'ye bağlanır.

Haritadan ilk ada

Tablonun iki satırında aynı ad duruyor: gazetenin de oyunun da başında Şinasi var. Sonraki ders bu adın çevresinde dönüyor. Tercüman-ı Ahval'in yayın anlayışını ve «Şair Evlenmesi»nin hangi toplumsal alışkanlığı güldürerek eleştirdiğini orada tek tek açacağız.

Örnek 1 — Ferman mı, gazete mi?

Soru: Reşide ödevine «Tanzimat edebiyatı Tanzimat Fermanı'nın ilan edildiği gün başlar» yazmış. Bu cümleyi düzelten bilgi hangisidir?

• A) Ferman da edebiyat da Cumhuriyet'in ilanıyla başlar.
• B) Edebiyat, fermandan önce Takvim-i Vekayi'nin kuruluşuyla başlar.
• C) Dönem adını 1839'daki fermandan alır; edebiyatın başlangıcı ise 1860'ta Tercüman-ı Ahval'in yayımlanmasıdır.
• D) Ferman bir gazetenin içinde ilan edildiği için iki olay aynıdır.
• E) Edebiyat «Telemak» çevirisinin basılmasıyla başlar.

Çözüm: Siyasi dönüm noktası ile edebî dönüm noktası farklı yıllardadır. Ferman 1839'da ilan edilir ve döneme adını verir; edebiyatın başlangıcı için ders kitapları 1860'ta çıkan Tercüman-ı Ahval'i alır. Takvim-i Vekayi resmî gazetedir ve başlangıç olayı sayılmaz. Cevap: C.

Örnek 2 — Kime seslenen yazı?

Soru: Bu ders için yazılan şu parça hiçbir yazara ait değildir: «Bu hafta su kesintisi olacak. Kesinti salı sabahı başlayıp akşam bitecek. Komşularımız kaplarını önceden doldursun.» Parçanın dil özelliği Tanzimat gazetesinin hangi amacıyla örtüşür?

• A) Okuru ağır tamlamalarla etkileyip söyleyişin ustalığını göstermek
• B) Geniş bir okura anlaşılır bir dille seslenip onu bilgilendirmek
• C) Bir nazım şeklinin kurallarını sergilemek
• D) Bireysel bir acıyı süslü imgelerle anlatmak
• E) Nesrin içinde seci kullanarak ses ahengi kurmak

Çözüm: Parça üç kısa cümleden oluşur, Farsça tamlama ve seci taşımaz, okura ne yapacağını açıkça söyler. Bu, gazetenin geniş okuru bilgilendirme ve anlaşılır nesir kurma amacına uyar. A ve E divan nesrinin, D ikinci kuşağın bireysel yönelişinin özelliğidir. Cevap: B.

Örnek 3 — Kuşağı adından tanımak

Soru: Sanatı toplumu eğitmenin aracı saymayıp eserin kendi güzelliğini öne alan kuşağın üç temsilcisi hangi seçenekte birlikte verilmiştir?

• A) Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa
• B) Ahmet Mithat, Şinasi, Yusuf Kamil Paşa
• C) Namık Kemal, Ahmet Mithat, Şemsettin Sami
• D) Ziya Paşa, Şinasi, Abdülhak Hâmit
• E) Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hâmit, Samipaşazade Sezai

Çözüm: Tarif edilen anlayış sanat için sanattır ve ikinci kuşağa aittir. Temsilcileri Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hâmit ve Samipaşazade Sezai'dir. D seçeneği bir ikinci kuşak adını iki birinci kuşak adıyla karıştırır. Cevap: E.

Örnek 4 — Çeviri ile yerli

Soru: «Telemak» ile «Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat» arasındaki farkı doğru açıklayan seçenek hangisidir?

• A) İlki ders kitaplarında ilk roman çevirisi, ikincisi ilk yerli roman olarak kabul edilir.
• B) İkisi de Şinasi'nin yazdığı tiyatro eserleridir.
• C) İlki ilk yerli roman, ikincisi ilk roman çevirisidir.
• D) İkisi de aruzla yazılmış mesnevidir.
• E) İlki bir gazete, ikincisi bir şiir kitabıdır.

Çözüm: «Telemak»ı Yusuf Kamil Paşa Fransızcadan çevirmiştir; bu yüzden «ilk roman çevirisi» unvanını taşır. «Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat» Şemsettin Sami'nin eseridir ve ders kitaplarında ilk yerli roman sayılır. C seçeneği iki unvanın yerini değiştirir. Cevap: A.

• Ferman yılını edebiyatın başlangıcı sanmak. 1839 dönemin adını veren fermanın yılıdır; edebiyat 1860'ta Tercüman-ı Ahval'le başlar.
• Takvim-i Vekayi'yi ilk özel gazete saymak. O, devletin resmî gazetesidir; özel kişilerin çıkardığı ilk Türk gazetesi Tercüman-ı Ahval'dir.
• «Telemak»ı yerli roman sanmak. Eser Yusuf Kamil Paşa'nın Fransızcadan çevirisidir; ilk yerli roman Şemsettin Sami'nin «Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat»ıdır.
• Şinasi ile Şemsettin Sami'yi karıştırmak. Gazete ve «Şair Evlenmesi» Şinasi'ye, ilk yerli roman Şemsettin Sami'ye bağlanır.
• Divan şiirinin 1860'ta bittiğini düşünmek. Tanzimat şairleri aruzu ve eski nazım şekillerini kullanmayı sürdürür; değişen öncelikle konu ve nesirdir.
• Hikâye ve tiyatroyu tümüyle yeni saymak. Halk hikâyesi, Karagöz ve orta oyunu vardı; Tanzimat'la gelen, Batılı anlamda yazılmış hikâye ve tiyatrodur.