Tanzimat'ta tiyatro ve gazete

Muhterem her cuma akşamı yeni kısmı yayımlanan sesli bir polisiye anlatıyı dinliyor ve kısım bitince bir hafta sabırsızlanıyordu. Kahvaltıda Münir'e kendinden emin bir hükümle seslendi: «Hikâyeyi parça parça bekletmek bizim kuşağın buluşu. Eskiden insanlar bir kitabı alır, baştan sona okurdu.» Masadaki dedesi gülümsedi ve gençliğinde gazetenin her gün çıkan roman parçasını makasla kesip bir dosyada biriktirdiğini, parça bir merak noktasında kesilince ertesi sabahı iple çektiğini anlattı. Muhterem şaşırdı, ama asıl şaşırtıcı olan başkaydı: dedesinin alışkanlığı da yeni değildi. Romanı gazete sayfasında bölüm bölüm okuma geleneği Türkçede Tanzimat yıllarına uzanıyordu.

• Geleneksel Türk tiyatrosu ile Tanzimat'ta gelen yazılı metinli Batılı tiyatroyu ölçütleriyle ayırırsın.
• Tanzimat oyunlarını yazarları, türleri ve konularıyla eşleştirir, tiyatronun halkı eğitme işlevini açıklarsın.
• Takvim-i Vekayi'den Hürriyet'e uzanan gazeteleri resmî, yarı resmî ve özel nitelikleriyle sıralarsın.
• Gazetenin makale, fıkra, eleştiri ve tefrika roman gibi türleri nasıl taşıdığını ve dili nasıl sadeleştirdiğini gerekçelendirirsin.

İki yeni kapı, bir amaç

Bu modülde Tanzimat yazarlarını tek tek tanıdın. Hepsinin hayatında iki kurum tekrar tekrar karşına çıktı: oyun yazdılar, gazete çıkardılar. Romanda okura öğüt vermek için hikâyeyi durduran anlatıcıyı gördün; aynı öğretme isteği salonda oyuncunun ağzından, gazetede ise köşe yazısının satırlarından konuştu. Bu ders o iki kurumu yazarların üstüne çıkıp bir arada görmeni amaçlıyor.

Birinci kuşağın edebiyattan beklentisini hatırla: edebiyat halkı bilgilendirmeli, düşündürmeli, gerekirse yönlendirmeliydi. Ders kitapları buna toplum için sanat der. Bu amaca hizmet edecek iki araç vardı. Gazete, okuma bilen insana her gün ya da her hafta ulaşıyordu. Tiyatro ise okuma bilmeyen birini de salona alabiliyordu; oyunu izlemek için harf tanımak gerekmez. Tanzimat aydınları bu yüzden ikisine de yalnız eğlence ya da haber gözüyle bakmadı: ikisi de halkı eğitmenin aracıydı.

Meydandan tiyatro binasına

Türk toplumu Tanzimat'tan önce oyunsuz değildi. «Geleneksel tiyatro: Karagöz, orta oyunu, meddah» dersinde gölge oyununu, meydanda oynanan orta oyununu ve tek kişilik meddah anlatısını gördün. Tanzimat'la gelen şey oyunun kendisi değil, oyunun başka bir biçimidir. Farkı birkaç ölçütle görmek kolaydır:

Tabloda en önemli satır ilkidir. Kavuklu ile Pişekâr'ın söyleşmesi her akşam biraz farklı kurulabilirdi; «Şair Evlenmesi» ise kâğıda yazılmış, basılmış ve yazarının adıyla tanınan bir metindir. Ders kitapları Tanzimat yazarlarının bu yeni biçimi Batı'dan, özellikle Fransız tiyatrosundan tanıdığını belirtir.

Gelenek birden kesilmiş de sayılmaz. Şinasi dersinde gördüğün gibi «Şair Evlenmesi»nde geleneksel halk tiyatrosunun izleri bulunur. Yeni biçim, eski seyircinin alışkanlığına yaslanarak yerleşti.

Oyunlar ve yazarları

Tanzimat tiyatrosunu ezberlemek yerine bir tabloda görmek, soruların istediği eşleşmeyi kolaylaştırır:

Tablonun ilk satırları «Şinasi» ve «Namık Kemal» derslerinden tanıdıktır; burada onları yan yana okumak yeni bir şey gösterir. Şinasi'nin komedisi bir töreyi güldürerek sorgular. Namık Kemal'in oyunları ise izleyicide coşku ya da acıma uyandırır. İkisi de izleyiciyi değiştirmek ister, yolları farklıdır.

Ahmet Vefik Paşa Molière'in komedilerini Türkçeye aktarırken onları yalnız çevirmekle kalmamış, kişilere ve ortama yerli bir kılık giydirmiştir. Ders kitapları ona uyarlama yoluyla Türk komedisine katkı yapan ad olarak yer verir; Bursa'daki görevi sırasında orada bir tiyatro binası yaptırdığı da anlatılır. Ali Bey de dönemin güldürü yazarları arasında anılır.

Abdülhak Hâmit ise ayrı bir köşededir. Ders kitaplarına göre bu oyunlar hem çok uzundur hem dili ağırdır; bir salonda oynanmaya pek uygun düşmez, okurun masasına seslenir. Bu yüzden onlara okunmak için yazılmış oyunlar denir. Ayrıntısı «İkinci kuşak» dersinde verildi. Sınav için bilmen gereken ayrım şu: Şinasi ve Namık Kemal kalabalık bir salonu düşünerek yazdı, Hâmit ise kitabını açan tek bir okuru.

Oyunların yeri ve sınırı

Yazılı oyunun oynanması için bir topluluk ve bir bina gerekiyordu. Ders kitaplarında bu alanda Güllü Agop adı ve onun topluluğunun oyunlar verdiği Gedikpaşa Tiyatrosu anılır. «Vatan yahut Silistre» de bu tiyatroda temsil edilmişti. Oyunun uyandırdığı coşku yönetimi tedirgin etti ve Namık Kemal'in Magosa sürgünü bu olaylarla birlikte anılır; tiyatronun gücü, ona konan sınırları da beraberinde getirdi.

Konulara bakınca üç kümeye ulaşırsın: evlilik ve aile (görücü usulü, zorla evlendirme), vatan ve hürriyet, tarih. Üçünde de oyun bir derse dönüşür. Bu yüzden Tanzimat oyunları çoğu zaman bir fikri savunur; seyirci salondan bir yargıyla çıksın istenir.

Resmî gazeteden fikir gazetesine

Gazete tarafında sıra, «kim çıkarıyor?» sorusuyla kurulur. Ders kitapları şu çizgiyi verir:

Bu tablonun soruya dönüşen yeri ikinci sütundur. Resmî gazete devletin sesidir; yarı resmî gazete devletin desteğini alan ama başka birinin çıkardığı yayındır; özel gazete ise yazarın kendi girişimidir. Tanzimat edebiyatının 1860'la başlatılmasının nedeni budur: yazar ilk kez kendi gazetesinde kendi fikrini yazabilmiştir.

Gazete sayfasında doğan türler

Gazete yalnız haber taşımadı, yeni yazı türlerine de yer açtı. Ders kitaplarında şu türler gazeteyle birlikte anılır:

• Makale: Bir düşünceyi kanıtlarıyla savunan yazı. Şinasi'nin gazetesinin açılış sayısında çıkan Mukaddime ilk örnek sayılır.
• Fıkra: Gündelik bir konuyu kısa ve kişisel bir yorumla ele alan gazete yazısı. Halk edebiyatındaki güldürücü fıkrayla aynı tür değildir; adları ortaktır.
• Eleştiri: Bir yapıtın ya da bir sanat görüşünün değerini tartan yazı. Dönemin edebî tartışmaları gazete sayfalarında yürüdü.
• Tefrika roman: Gazetede parça parça, sayıdan sayıya yayımlanan roman. Tanzimat romanlarının önemli bir kısmı kitaplaşmadan önce okurla bu yolla buluştu.

Tefrikayı tanımak için bu ders için kurduğumuz, gerçek bir gazeteye ait olmayan şu künyeye bak:

«Ev Kandili», sayı 47 — «Kayıp Mektup», üçüncü kısım. … Kapı çalındığında Mihrican mektubu yastığın altına sakladı. (Mabadı var.)

Adım 1: Künyede bir gazete adı ve sayı numarası var; metin bir kitapta değil, gazetede çıkıyor.

Adım 2: Romanın adının yanında «üçüncü kısım» yazıyor; demek ki önceki iki sayıda ilk kısımlar çıkmış.

Adım 3: Parça bir merak noktasında kesiliyor ve sonunda «mabadı var», yani «devamı var» notu duruyor.

Sonuç: Bu, tefrika romandır. Muhterem'in cuma akşamı beklediği şeyle aynı mekanizma: okuru bir sonraki sayıya bağlamak.

Gazete ve sade dil

Gazete, divan şiirinin dar ve eğitimli okurundan çok daha geniş bir kitleye yazıyordu. Bu kitleye ulaşmak isteyen yazar, art arda dizilen Farsça ve Arapça tamlamalarla dolu bir cümle kuramazdı. Mukaddime'nin ders kitaplarında aktarılan ilkesi de budur: gazete halkın anlayacağı bir dille yazılmalıdır. Noktalama işaretlerinin kullanılmaya başlanması da aynı ihtiyaca hizmet eder; uzun cümleyi bölünebilir ve izlenebilir kılar.

Burada bir ölçüye dikkat et. Sadeleşme Tanzimat'ta başlar ama tamamlanmaz. Ders kitapları bu kuşağın sade dili savunduğunu, ama kendi yazılarında bu ilkeye her zaman uyamadığını da belirtir. Gazete, sadeleşmeyi zorunlu kılan ortamı yarattı; sonucun kendisi sonraki dönemlere kaldı.

İki kurumu birlikte okumak

Tiyatro ile gazete aynı insanların elinde büyüdü. Şinasi hem ilk özel gazeteyi çıkardı hem ilk yerli oyunu yazdı; Namık Kemal hem gazete yönetti hem de bir oyunuyla şehri coşturdu. Bu ortaklık rastlantı değildir. Gazete okuyana yazıyla, tiyatro izleyene sözle ve hareketle seslendi; ikisi de toplum için sanat anlayışının iki eli gibi çalıştı. Bir soruda bir eseri ya da yayını görünce önce hangisine ait olduğunu, sonra kimin çıkardığını ya da yazdığını, en son da hangi «ilk»le anıldığını sor.

Modülü kapatan soru kampı bu üç basamaklı soruyu sürekli soracak. Birinci kuşağı ikinci kuşaktan, toplum için sanatı sanat için sanattan ayırman gerekecek; Şinasi'nin, Namık Kemal'in, Recaizade'nin ve Hâmit'in eserleri birbirine karışmış seçenekler hâlinde gelecek; ilk özel gazete, ilk yerli oyun, ilk yerli roman ve ilk çeviri roman aynı soruda yan yana duracak. Hangi bilginin hangi kuşağa ve hangi ada ait olduğunu sınamak orada yapılacak.

Örnek 1 — Gösterinin biçimini tanımak

Soru: Bir kasabada akşam kurulan bir gösteride Kavuklu ile Pişekâr seyircinin arasında, önceden yazılmış bir metin olmadan söyleşiyor; tiplerin konuşmasından kahkahalar yükseliyor. Bu gösteriyi Tanzimat'ta gelen tiyatrodan ayıran özellik hangisidir?

• A) Güldürü amacı taşıması
• B) Birden çok kişinin rol alması
• C) Metnin yazılı olmaması, sözün o an kurulması
• D) Seyirci önünde oynanması
• E) Konuşmaya dayalı olması

Çözüm: Güldürü, birden çok oyuncu, seyirci ve konuşma iki tiyatroda da bulunabilir; bunlar ayırt edici değildir. Ayıran ölçüt metindir: orta oyunu doğaçlamaya dayanır, Batılı tiyatro yazarı belli, önceden yazılmış bir metne. Cevap: C.

Örnek 2 — Gazeteyi niteliğiyle eşlemek

Soru: Gazete adlarını nitelikleriyle eşleyen bir öğrenci, «devletten destek gören ama bir yabancının çıkardığı» notunu hangi gazetenin yanına yazmalıdır?

• A) Hürriyet
• B) Ceride-i Havadis
• C) Tercüman-ı Ahval
• D) Tercüman-ı Hakikat
• E) Takvim-i Vekayi

Çözüm: Takvim-i Vekayi doğrudan devletin resmî gazetesidir. Şinasi'nin ilk gazetesi Tercüman-ı Ahval de Ahmet Mithat'ın yayımladığı Tercüman-ı Hakikat da özel girişimlerdir; Hürriyet ise iki birinci kuşak yazarının yurt dışında çıkardığı yayındır. Bir İngiliz'in çıkardığı ve ders kitaplarında yarı resmî diye nitelenen gazete Ceride-i Havadis'tir. Cevap: B.

Örnek 3 — Künyeden türü çıkarmak

Soru: Ders için kurulmuş şu künyeyi oku: «Gölge Postası, sayı 9 — "Dağ Evi", beşinci kısım … (Mabadı var.)» Künyenin gösterdiği yayın biçimi hangisidir?

• A) Bir makalenin tek sayıda yayımlanması
• B) Bir oyunun temsil duyurusu
• C) Resmî bir duyurunun ilanı
• D) Bir şiir seçkisinin tanıtımı
• E) Bir romanın gazetede tefrika edilmesi

Çözüm: Sayı numarası metnin gazetede çıktığını, «beşinci kısım» önceki dört kısmın daha önce yayımlandığını, «mabadı var» notu da devamın sonraki sayıda geleceğini gösterir. Makale tek yazıda biter; oyun duyurusunda kısım numarası olmaz. Cevap: E.

Örnek 4 — Yazıldığı amaca göre oyunu ayırmak

Soru: Ders kitaplarında temsilden ziyade okunmaya uygun bulunan oyunlar hangi yazarındır?

• A) Şinasi
• B) Ali Bey
• C) Abdülhak Hâmit
• D) Ahmet Vefik Paşa
• E) Namık Kemal

Çözüm: Şinasi'nin ve Namık Kemal'in oyunları seyirciye seslenir; Ahmet Vefik Paşa ve Ali Bey güldürüyle anılır. Uzunluğu ve ağır diliyle temsile elverişsiz bulunan oyunlar Abdülhak Hâmit'in «Eşber», «Tarık», «Finten» gibi eserleridir. Cevap: C.

• Tiyatroyu Tanzimat'la başlatmak. Karagöz, orta oyunu ve meddah çok daha eskidir. Tanzimat'la gelen, yazılı metne ve bilinen bir yazara dayanan Batılı tiyatrodur.
• Resmî, yarı resmî ve özel gazeteyi birbirine katmak. Takvim-i Vekayi devletin sesidir, Ceride-i Havadis devlet destekli bir yabancı girişimidir; Türklerin kendi girişimiyle çıkan ilk gazete ise Şinasi'nin Agah Efendi'yle birlikte yayımladığı Tercüman-ı Ahval'dir.
• Her Tanzimat oyununu temsil için yazılmış sanmak. Abdülhak Hâmit'in oyunlarının çoğu ders kitaplarında okura yönelik eserler olarak geçer.
• Gazete fıkrasını halk fıkrasıyla karıştırmak. Gazetedeki fıkra gündelik bir konuyu kısa bir yorumla ele alan yazıdır; sözlü gelenekteki kısa güldürücü anlatı başka bir türdür.
• Ahmet Vefik Paşa'yı yalnız çevirmen saymak. Molière'i yerli kişi ve ortamla uyarlamış, Bursa'da bir tiyatro binası da kurdurmuştur.