17. yüzyıl: Nef'i, Nabi, Şeyhülislam Yahya

Behice, kütüphanede bulduğu bir divan seçkisinde «Şeyhülislam» unvanını taşıyan bir şairin gazelini okudu. Beyitlerde kadeh, meyhane, saki ve vaizlere takılan bir rind vardı. Defterine kesin bir not düştü: «Ya unvan yanlış yazılmış ya şiir başkasının.» Teneffüste notu sıra arkadaşı Bahri'ye gösterdi. Bahri hiç tartışmadan telefonunu açtı ve dinlediği bir pop şarkısının sözlerini uzattı: nakaratta şarkıcı her seferinde kalbinin yandığını, artık yaşayamadığını söylüyordu. «Bunu duyan itfaiyeyi mi arıyor?» diye sordu. Behice güldü, ama notunu silmeden önce bir şeyi kabul etti: şarkının sözü, söyleyenin gün içinde yaşadıklarının tutanağı değildi. Belki gazeldeki kadeh de öyleydi.

• Nef'i, Nabi ve Şeyhülislam Yahya'yı öne çıkan nazım şekli, tarz ve eser bakımından birbirinden ayırırsın.
• Derse özel kurulmuş bir beyitte fahriye coşkusunu, hikemî öğüdü ve rindane söyleyişi gerekçesiyle tanırsın.
• Hiciv, hicviye ve taşlama adlarını hangi gelenekte ve hangi açıdan kullanıldıklarına göre doğru yere koyarsın.
• Mazmun geleneğini hesaba katarak bir şairin unvanı ile şiirinin temaları arasındaki ilişkiyi değerlendirirsin.

Üç şair, üç ayrı ağırlık

Önceki derste 16. yüzyılın iki büyük adını, lirizmiyle Fuzuli'yi ve gazelin ustası sayılan Baki'yi gördün. 17. yüzyılda Divan şiiri bu birikimin üstüne yürür; ders kitapları bu yüzyıl için üç adı birlikte anar: Nef'i, Nabi ve Şeyhülislam Yahya. Hepsi aruzla, beyitle, ortak mazmun dağarcığıyla yazar. Onları ayıran şey, her birinin şiirde neye ağırlık verdiğidir. Nef'i'de söyleyişin coşkusu ve gösterişi, Nabi'de söylenen düşünce, Yahya'da gazelin akıcı ve rindane sesi öne çıkar. Yüzyılın siyasi ve askerî olayları Tarih akademisinin Osmanlı'nın 17. yüzyılını işleyen derslerinde anlatılıyor; burada yalnız şiirin kendi ölçütleriyle ilerleyeceğiz.

Nef'i: kasidenin gür sesi

Nef'i, ders kitaplarında Divan edebiyatının kaside alanındaki en büyük şairi olarak kabul edilir. Kaside dersinde şeklin beş bölümünü görmüştün; Nef'i'nin adı özellikle bunlardan biriyle, şairin kendi sözünü ve kalemini övdüğü fahriye bölümüyle anılır. Onun fahriyeleri ders kitaplarında coşkulu, gösterişli, yüksek perdeden bir söyleyişin örneği olarak verilir: şair kendini bir hükümdar gibi, sözünü bir kılıç ya da şimşek gibi anlatır, abartıdan çekinmez.

Nef'i'nin ikinci alanı hicivdir, yani bir kişiyi ya da bir durumu yerme. Ders kitapları onun hicivlerini «Siham-ı Kaza» adlı eserde topladığını belirtir; ad, «kaza okları» anlamına gelir. Hicivlerinin keskinliği şairin kendi hayatına da dokunmuştur: ders kitaplarında Nef'i'nin hicivleri yüzünden öldürüldüğü anlatılır. Bu bilgiyi bir sınav sorusunda gördüğünde, Nef'i'yi hiciv ile kaside arasındaki ortak bir çizgide düşünmen yeter: övgüde de yergide de söz yüksek sesle ve iddialı kurulur.

Hiciv, hicviye, taşlama: aynı iş, üç ad

Bu sözcükler sınavda birbirinin yerine kullanılmaz; her biri başka bir soruyu cevaplar.

Âşık edebiyatının şekillerini anlattığımız derste taşlama ile hicviye arasında bir yakınlık kurulmuştu: biri saz şairinin, öteki divan şairinin yergisidir. Kural şudur: «hiciv» bir tavrı, «hicviye» o tavırla yazılmış kasideyi, «taşlama» aynı tavırla yazılmış koşmayı adlandırır. Nef'i'den söz eden bir soru «hangi alanda öne çıkar» diye sorarsa cevap kaside ve hiciv olur; «taşlama» seçeneği ise halk şiirine aittir.

Nabi: düşünce öne geçiyor

Ders kitapları Nabi'nin Urfa'dan İstanbul'a geldiğini anlatır ve onu hikemî şiirin temsilcisi sayar. «Hikemî» sözcüğü «hikmet»ten gelir; hikemî tarzda yazılan şiir didaktik, öğretici ve felsefi bir nitelik taşır. Şair sevgiliyi ya da bir büyüğü anlatmaktan çok, hayat, insan, toplum ve ahlak üzerine bir yargı bildirir. Modülün ilk dersinde, bu gelenekte çoğu zaman «nasıl söylendiğinin» önemsendiğini görmüştün. Nabi'de denge değişir: ölçü, kafiye, mazmun yerinde durur, ama okurun aklında kalan, beyitte bildirilen düşünce olur. Gazel dersinde konusuna göre adlar arasında hakimane gazeli, yani okura yaşamla ilgili bir ders çıkaran gazeli görmüştün. O derste bir gazelin tek bir beytine sinen bu hava, Nabi'de şairin bütün kimliğine yayılır. Bu yüzden Nabi'nin pek çok beyti atasözü gibi elden ele dolaşan, bağlamından koparılıp tek başına okunabilen öğütlere benzer. Toplumdaki aksaklıkları, rüşveti, gösterişi eleştiren beyitler de bu tarzın parçasıdır.

Nabi'nin en çok anılan eseri «Hayriyye»dir. Mesnevi dersinde adıyla geçen bu eser, şairin oğluna verdiği öğütleri mesnevi şekliyle sıralar; içeriği hikemî tarzın doğal bir uzantısıdır. Ders kitapları Nabi'nin bir başka mesnevisi olarak «Hayrabad»ı da anar. İki adı karıştırmamak için şunu hatırla: öğüt kitabı «Hayriyye»dir.

Nabi'nin etkisi kendi yüzyılıyla sınırlı kalmamıştır. Ders kitapları, ondan sonra gelen ve şiirde düşünceyi, öğüdü öne çıkaran şairlerin oluşturduğu çizgiye Nabi ekolü adını verir.

Şeyhülislam Yahya: unvan ile gazel

Şeyhülislam Yahya, adındaki unvanı taşıyacak kadar yüksek bir dinî görevde bulunmuş bir şairdir. Ders kitaplarında onun gazelleri rindane söyleyişin örneği olarak verilir. Rind, gelenekte dünyaya ve gösterişe bağlanmayan, kuru sofuluğa ve riyakârlığa takılan, meclisi ve kadehi seven bir tiptir. Rindane gazelde vaize, zahide, sofuya takılmalar; meyhane, saki, kadeh gibi sözcükler sık geçer.

Behice'nin takıldığı çelişki burada çözülür. Divan şiirinin genel özelliklerini anlattığımız derste mazmunun ortak bir dağarcık olduğunu, gül ile bülbülün herkesin kullandığı kalıplar olduğunu, gerçek bir sevgiliyi resmetmediğini görmüştük. Şarap, meyhane ve saki de bu dağarcığın parçasıdır. Ders kitapları bu sözcüklerin divan şiirinde hem dünyevi hem tasavvufi anlamla okunabildiğini belirtir. Bir şeyhülislamın rindane gazel yazması, şiirin kendi kurallarıyla tutarlıdır; şiirdeki kadeh, şairin günlük hayatının tutanağı sayılmaz.

Yahya'nın dili sade ve akıcıdır; ağır tamlamalara boğulmayan, kolay okunan beyitler kurar. Ders kitapları onu gazel alanında Baki'nin izleyicisi olarak anar. Önceki dersten hatırlayacağın gibi Baki gazelde akıcılığı ve söz ustalığıyla öne çıkıyordu; Yahya bu çizgiyi 17. yüzyılda sürdürür.

Üç beyit, üç tarz

Aşağıdaki üç beyit bu ders için yazıldı. Hiçbir şaire ait değildir, ölçü iddiası taşımaz; yalnız üç tarzı yan yana göstermek için kuruldu.

I Söz meydanında benim atımın tozuna yetişen olmadı

Kalemim şimşek oldu, her dizem göklere ulaşan bir yıldız

II Kibirle yükselen dal ilk rüzgârda kırılır

Başını eğen başaktır ambarı dolduran

III Ey zahit, uzun vaazına bir kadeh sohbet yeter

Gönül açık olunca bize bu meclis cennet yeter

Önce kimin konuştuğuna bak. Birinci beyitte şair kendinden, kaleminden, dizelerinden söz ediyor ve bunları şimşek ile yıldıza benzetiyor. Konu şairin kendisi, perde yüksek: bu, Nef'i'nin adıyla anılan fahriye coşkusudur.

Sonra beytin bir yargı bildirip bildirmediğine bak. İkinci beyitte ne sevgili ne bir büyük var. Dal ile başak üzerinden genel bir hüküm kuruluyor: kibir kırar, alçakgönüllülük kazandırır. Beyit bağlamından koparılsa da anlamını korur, bir öğüt gibi okunur: hikemî tarz.

En sonda kime seslenildiğine bak. Üçüncü beyitte söz zahide yöneliyor; uzun vaaz kadehle, sohbetle ve gönül açıklığıyla karşılanıyor. Dil sade, sözcükler kolay. Kuru sofuluğa takılan bu ses rindane söyleyiştir.

Matlaı çözümle. Üçüncü beyti bir gazelin ilk beyti, yani matlaı sayalım. Sondan başla: iki dize de «yeter» sözcüğüyle bitiyor, sözcük aynı anlamla tekrar ediyor; bu rediftir. Geriye «sohbet» ile «cennet» kalır. Sondan sese bak: «t» ortak, «e» ortak, ardından «b» ile «n» ayrılıyor. Ortak ses «et»tir; iki sesten oluşan bu benzerlik tam kafiyedir.

Karşılaştırma tablosu

Dersin omurgasını tek tabloda toplayalım:

Bir soruda bu şairleri ayırırken önce şekil adına (kaside mi, gazel mi), sonra tarz adına (fahriye ve hiciv mi, hikmet mi, rindlik mi), en sonda eser adına bak. Çoğu soruda bunlardan biri cevabı tek başına belirler.

Yüzyılın öbür akıntısı

Bu yüzyılda Divan şiirinde Fars şiirinde gelişmiş, ince hayallere ve kapalı anlatıma yaslanan Sebk-i Hindi üslubunun etkisi de görülür; bu üslubu bütün özellikleriyle modülün son dersinde ele alacağız.

Sonraki derste 18. yüzyıla geçiyoruz ve Divan şiiri birbirine zıt iki yöne açılıyor. Bir yanda Nedim var: Lale Devri İstanbul'unun bahçeleri, eğlenceleri ve gündelik konuşma dili şiire girer, şarkı şekli onunla parlar; ders kitapları bu yöneliş için mahallîleşme terimini kullanır. Öbür yanda «Hüsn ü Aşk»ın şairi Şeyh Galip, Sebk-i Hindi üslubunun ince ve kapalı hayalleriyle anılır. Aynı gelenek içinde biri sokağa, öteki iç dünyaya doğru yürüyen bu iki şairi neyin ayırdığını o derste göreceğiz.

Örnek 1 — Şair ile alanı eşlemek

Soru: 17. yüzyıl şairlerini öne çıktıkları alanla eşleyen seçeneklerden hangisi ders kitaplarındaki bilgiyle tutarlıdır?

• A) Nef'i, hikemî şiir; Nabi, rindane gazel; Yahya, kaside
• B) Nef'i, rindane gazel; Yahya, hikemî şiir; Nabi, kaside ve hiciv
• C) Nef'i, kaside ve hiciv; Nabi, hikemî şiir; Yahya, rindane gazel
• D) Nef'i, şarkı; Nabi, mahallîleşme; Yahya, Sebk-i Hindi
• E) Nef'i, kaside ve hiciv; Nabi, rindane gazel; Yahya, hikemî şiir

Çözüm: Nef'i kaside alanının en büyüğü sayılır ve hicivleriyle anılır. Nabi hikmet ve öğüt şiirinin temsilcisidir. Şeyhülislam Yahya rindane gazelleriyle bilinir. A ve B adları karıştırır; E, Nef'i'yi doğru verip ötekileri yer değiştirir. D'deki şarkı ve mahallîleşme 18. yüzyılda Nedim'le, Sebk-i Hindi ağırlıkla Şeyh Galip'le anılır. Cevap: C.

Örnek 2 — Beytin tarzını bulmak

Soru: Derse özel kurulan beyit şöyle: «Altın kesen dolar, gönül kesesi boş kalırsa / Zengin sanma kendini, asıl yoksulluk odur». Beyit hangi tarzı ve hangi şairin adıyla anılan çizgiyi yansıtır?

• A) Fahriye coşkusu; Nef'i
• B) Hikemî tarz; Nabi
• C) Rindane söyleyiş; Şeyhülislam Yahya
• D) Hiciv; Nef'i
• E) Mahallîleşme; Nedim

Çözüm: Beyitte şair kendini övmüyor, birini yermiyor, vaize de takılmıyor. Zenginlik ve yoksulluk üzerine genel bir yargı bildiriyor; beyit bağlamından koparılsa da bir öğüt gibi okunur. Düşüncenin öne çıktığı bu tarz hikemîdir ve ders kitaplarında Nabi'nin adıyla anılır. Cevap: B.

Örnek 3 — Unvan ile tema

Soru: Bircan, Şeyhülislam Yahya'nın meyhane ve kadeh geçen gazellerini görünce bu şiirlerin ona ait olamayacağını söylüyor. Bircan'ın yanılgısını en iyi açıklayan bilgi hangisidir?

• A) Şeyhülislam Yahya yalnız kaside yazmıştır.
• B) Divan şiirinde meyhane ve kadeh sözcükleri yalnız hiciv metinlerinde geçer.
• C) Rindane gazel 18. yüzyılda ortaya çıkmıştır.
• D) Yahya'nın gazelleri Nabi'ye aittir.
• E) Kadeh, meyhane, saki ortak mazmun dağarcığının parçasıdır; dünyevi ya da tasavvufi anlamla okunabilir ve şairin gündelik hayatını belgelemez.

Çözüm: Divan şiiri ortak bir mazmun dağarcığıyla yazılır. Rindane gazelin sözcükleri bu dağarcıktan gelir; ders kitapları bu sözcüklerin iki anlamla okunabildiğini belirtir. A, Yahya'nın gazel şairi olduğunu görmezden gelir; B ve C dayanaksız bir sınır çizer; D eser–şair eşleşmesini bozar. Cevap: E.

Örnek 4 — Yergi adlarını yerine koymak

Soru: Danyal üç metin okuyor: Nef'i'nin yergi şiirlerini toplayan bir eser, bir vezirin rüşvetini yeren otuz beş beyitlik bir kaside ve köydeki haksız ağayı yeren on bir heceli dörtlüklerden kurulu bir halk şiiri. Üç metne verilecek adların okunma sırasına göre doğru dizildiği seçenek hangisi?

• A) «Siham-ı Kaza»; hicviye; taşlama
• B) «Hayriyye»; hicviye; taşlama
• C) «Siham-ı Kaza»; taşlama; hicviye
• D) «Hayrabad»; methiye; koçaklama
• E) «Siham-ı Kaza»; methiye; ağıt

Çözüm: Nef'i'nin hicivleri «Siham-ı Kaza»da toplanır; «Hayriyye» ve «Hayrabad» Nabi'nindir. Yergi konulu kaside hicviyedir, methiye övgüdür. On bir heceli dörtlüklerle yazılan koşma yergi taşıyorsa taşlama adını alır; ağıt yas, koçaklama yiğitlik anlatır. C son iki adı yer değiştirmiştir. Cevap: A.

• Nef'i'yi gazel şairi sanmak. Ders kitaplarında Nef'i'nin adı kaside, fahriye ve hicivle birlikte geçer; gazelde öne çıkarılan 17. yüzyıl şairi Şeyhülislam Yahya'dır.
• «Hayriyye» ile «Hayrabad»ı karıştırmak. İkisi de Nabi'nindir; oğluna öğüt veren mesnevi «Hayriyye»dir.
• «Siham-ı Kaza»yı Nabi'ye vermek. Hiciv eseri Nef'i'nindir; Nabi'nin eleştirisi öğüt ve hikmet diliyle kurulur.
• Taşlamayı Divan şiirine yerleştirmek. Taşlama âşık edebiyatında koşmanın türüdür; Divan'daki yakın karşılığı hicviyedir.
• Şeyhülislam unvanını rindane gazelle çelişki saymak. Kadeh ve meyhane mazmun dağarcığındandır; şiir şairin günlük hayatının tutanağı değildir.
• Üç şairi Sebk-i Hindi ile ayırmaya çalışmak. Üslubun bu yüzyıldaki etkisi bilinir, ama Nef'i, Nabi ve Yahya'yı birbirinden ayıran işaretler şekil, tarz ve eserdir; üslubun kendisi ayrı bir dersin konusudur.