18. yüzyıl: Nedim ve Şeyh Galip

Güldane edebiyat defterine iki adı tek satırda topladı: «Nedim, Şeyh Galip — 18. yüzyıl; gül, bülbül, uzak bir sevgili, eski şiir». Aynı yüzyılda yaşamış iki divan şairi ona aynı havayı taşıyor gibi geldi. Sıra arkadaşı Gökmen Kağıthane'de oturuyor. Öğretmen derste Nedim'in bir şarkısından söz edip içinde Sadabad adının geçtiğini söyleyince Gökmen başını kaldırdı: Sadabad, onun her gün yanından geçtiği derenin kıyısındaki eski eğlence yerinin adıydı. Güldane'nin «uzak bahçe» sandığı yer, Gökmen'in her sabah okula çıktığı semtti. Aynı gün okunan Şeyh Galip beyti ise başka türlüydü: içinde tek bir sokak yoktu ve sınıf, beytin söylediğini çözmek için on dakika uğraştı. Defterdeki tek satır ikiye ayrılmak zorundaydı.

• Nedim'i Lale Devri, mahallîleşme ve şarkı bilgileriyle; Şeyh Galip'i Mevlevilik, Sebk-i Hindi ve «Hüsn ü Aşk» bilgileriyle eşleştirirsin.
• İki şairi çevre, akım, öne çıkan şekil, dil ve tema bakımından karşılaştıran bir tablo kurar ve tablodaki yanlış hücreyi bulursun.
• Derse özel bir beytin İstanbul'un gündelik hayatını mı yoksa çözülmesi gereken ince bir hayali mi taşıdığını gerekçesiyle söylersin.
• «Aynı yüzyıl, aynı üslup» yanılgısını iki şairin örneğiyle çürütürsün.

Barış yıllarında bir şehir

18. yüzyılın ilk çeyreğinde Osmanlı başkenti uzun bir savaş döneminin ardından nefes aldı. Ders kitapları Lale Devri'ni 1718 Pasarofça Antlaşması'ndan 1730'daki Patrona Halil İsyanı'na uzanan yıllar olarak verir. Bu yıllarda İstanbul'da bahçeler, köşkler ve kasırlar yapıldı; halk ve saray çevresi Boğaz kıyısındaki, dere boylarındaki mesire yerlerinde eğlenmeye çıktı. Matbaa, elçilikler ve dönemin siyasi arka planı Tarih akademisinin «Lale Devri» dersinde anlatılır. Bu derste o yılların şiire nasıl yansıdığına bakıyoruz.

Yüzyılın edebiyattaki iki büyük adı ise birbirine hiç benzemez. Biri gözünü şehre, kayığa, bahçeye, bayram yerine çevirir. Öteki gözünü içe, hayalin en ince noktasına çevirir. Güldane'nin defterindeki karışıklık tam burada başlıyordu.

Nedim: şehrin şairi

Nedim ders kitaplarında Lale Devri'nin şairi olarak anılır. Dönemin sadrazamı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın çevresinde bulunduğu, onun için kasideler yazdığı da kaydedilir. Ama Nedim'i öteki divan şairlerinden ayıran şey övgüleri değil, şiirine aldığı hayattır.

Önceki yüzyılların divan şiirinde bahçe çoğu zaman bir mazmundu: gül sevgilinin yanağı, servi boyu, bülbül âşıktı. Bu bahçenin adresi yoktu. Nedim'de bahçenin bir semti vardır. Ders kitapları onun İstanbul'un gündelik hayatını, eğlence ve mesire yerlerini, Sadabad gibi gerçek mekânları şiire taşıdığını belirtir. Sevgiliyle buluşmak için çıkılan yol, binilen kayık, kurulan sofra, çalınan saz şiirin içindedir.

Dil de bu hayata göre değişir. Nedim'in söyleyişi ders kitaplarında canlı ve halk söyleyişine yakın diye nitelenir; konuşma dilinden gelen sözler, deyimler, İstanbul'da gündelik hayatta kullanılan ifadeler şiire girer. Temalar da buna uyar: zevk, eğlence, anı değerlendirme çağrısı ve aşk.

Şiirin gerçek yerlere, yerli hayata ve konuşulan Türkçeye yönelmesine ders kitapları mahallîleşme (yerlileşme) adını verir ve Nedim'i bu akımın en önemli temsilcisi sayar. Burada önemli bir sınır var: Nedim divan geleneğinin dışına çıkmaz. Aruzla yazar, gazel ve kaside de yazar. Değişen, kalıbın içine konan hayattır.

Nedim'in adı en çok şarkı ile birlikte geçer. Bestelenmek için yazılan, nakaratlı bentlerle kurulan bu şekli «Şarkı, murabba ve bentli şekiller» dersinde işledik. Nedim bu şeklin ustası sayılır; şarkının eğlence ve aşk temaları onun şiir dünyasıyla örtüşür.

Şeyh Galip: hayalin inceldiği yer

Şeyh Galip bir Mevlevi şeyhidir; ders kitapları onun Galata Mevlevihanesi'nde şeyhlik yaptığını anlatır. Şiirinin kaynağı da bu çevredir: tasavvuf, ilahi aşk, insanın kendini bilmesi.

Şeyh Galip'in söyleyişi Nedim'inkine ters yönde ilerler. Gerçek bir semti, bir iskeleyi aramaya gerek yoktur; şiir gözle görülen dünyadan çok zihinde kurulan hayalle çalışır. Ders kitapları onun ince hayallerini ve kapalı anlatımını vurgular. Okur bir beyti ilk okuyuşta anlamayabilir; benzetmenin hangi iki şeyi birbirine bağladığını adım adım çözmesi gerekir.

Bu üslubun adı Sebk-i Hindi'dir (Hint üslubu). Ders kitapları Şeyh Galip'i bu üslubun Türk edebiyatındaki son büyük temsilcisi sayar. Ayrıca onu «divan şiirinin son büyük şairi» diye anar: geleneğin son yüzyıllarında, onun ölçüsünde bir şair daha yetişmediği kabul edilir.

Şeyh Galip'in en tanınmış eseri «Hüsn ü Aşk»'tır. Mesnevi dersinde gördüğün gibi bu eser, kahramanları güzellik ve aşk gibi kavramlar olan alegorik, tasavvufi bir mesnevidir. Hikâyeyi burada yeniden anlatmayacağız; sınav için gereken üç bilgi şunlar: türü mesnevi, anlatım biçimi alegori, konusu tasavvufi.

İki örnek beyit

Aşağıdaki iki beyti bu ders için yazdık; hiçbir şaire ait değiller ve aruz kalıbına göre kurulmadılar, bu yüzden ölçü sayımı yapmıyoruz. Amaç, iki söyleyişi tanımaktır.

1 Sabahtan kayıklar dizildi iskeleye

Gel gülüm, bir gün de biz gidelim mesireye

2 Gölgem senin kapında benden önce bekledi

Mum ağladı, sanki benim yerime söyledi

Birinci beyit. İçinde iskele, kayık ve mesire yeri var; bunlar bir semtin gündelik görüntüleri. «Gel gülüm, bir gün de biz gidelim» bir konuşma cümlesidir, sevgiliye yapılan bir davettir. Anlamak için çözülecek bir hayal yok. Bu söyleyiş Nedim'in temsil ettiği mahallî tavra yakındır.

İkinci beyit. Burada bir yer adı yok. Gölgenin âşıktan önce sevgilinin kapısına varması gerçekte olamaz; şair özlemin büyüklüğünü bu hayalle anlatıyor: âşık o kadar acele ediyor ki gölgesi ondan önce yola düşmüş. İkinci dizede eriyen mumun damlaları gözyaşına benzetilmiş ve mum, âşığın söyleyemediğini söylüyor. Okur iki adımda çözüyor: önce imgeyi görüyor, sonra neyin yerine konduğunu buluyor. Bu, Sebk-i Hindi'ye yakın bir söyleyiştir.

Kafiye. Birinci beyitte «iskeleye» ile «mesireye» var. İki sözcüğün sonunda da yönelme bildiren «-ye» eki var; görevi her ikisinde aynı olduğu için redif sayılır. Geriye «iskele» ile «mesire» kalır: sondan bakınca yalnız «e» ortak, «l» ile «r» ayrılıyor. Kafiye yarımdır. İkinci beyitte «bekledi» ile «söyledi»nin sonundaki «-di» geçmiş zaman ekidir ve rediftir. «Bekle» ile «söyle»de sondan «e» ve «l» ortak, «k» ile «y» ayrılıyor; bir ünlü ve bir ünsüzden oluşan «le» tam kafiyedir.

İki şair, beş ölçüt

Tabloyu ezberlemek yerine her satırda iki şairi aynı soruyla sına: «Bu şair okuru nereye götürüyor?» Nedim'in cevabı bir semttir, Şeyh Galip'inki bir hayal. Çevre, dil ve tema satırları bu tek ayrımdan türer.

Aynı yüzyıl, ayrı yollar

Güldane'nin yanılgısı «yüzyıl» bilgisini üslup bilgisi sanmasından geliyordu. Bir yüzyıl bir takvim aralığıdır; aynı aralıkta yaşayan iki şair geleneğin iki ayrı yönünü sürdürebilir. 18. yüzyılda divan şiiri tek bir yöne akmadı: bir kol şiiri şehre ve konuşulan dile yaklaştırdı, öteki hayali olabildiğince inceltti. Sınavda bir yüzyıl adı gördüğünde şairi bulmak yetmez; o şairin hangi kolda durduğunu da sormak gerekir.

Bu iki kolu bu derste iki şairin adıyla tanıdın. Bir sonraki derste kolların kendisine geçiyoruz: Sebk-i Hindi'de kapalı anlatım ve ince hayal hangi yollarla kurulur, mahallîleşmede İstanbul ve gündelik yaşam şiire hangi kapılardan girer? Bir beytin hangi kola ait olduğunu, şairin adı verilmeden, yalnız metinden nasıl anlarsın?

Örnek 1 — Beytin yolu

Soru: Aşağıdaki beyit yalnız bu derste kullanılmak üzere yazıldı: «Bayram yeri kuruldu, salıncaklar dönüyor / Gel de bak, Kağıthane'de bütün şehir gülüyor». Beyit söyleyişiyle hangi şaire ve hangi yönelime yakındır?

• A) Şeyh Galip; ince hayallerle kurulan kapalı söyleyiş
• B) Fuzuli; ayrılık acısını işleyen lirizm
• C) Nedim; şehrin gündelik hayatını şiire taşıyan mahallîleşme
• D) Nabi; öğüt veren hikemî söyleyiş
• E) Şeyh Galip; alegorik mesnevi

Çözüm: Beyitte gerçek bir semt adı, bayram yeri, salıncak ve «gel de bak» diye başlayan bir konuşma çağrısı var. Çözülmesi gereken bir hayal yok, öğüt de yok. Bunlar şehir hayatının şiire girmesidir; ders kitapları bu yönelimi mahallîleşme olarak adlandırır ve Nedim'le anar. Cevap: C.

Örnek 2 — Hücre hatası

Soru: Eflatun iki şair için bir çalışma tablosu hazırladı. Hangi hücrede yanlış bilgi var?

• A) Nedim — çevre: Lale Devri İstanbul'u
• B) Şeyh Galip — tema: ilahi aşk ve tasavvuf
• C) Nedim — öne çıkan şekil: şarkı
• D) Şeyh Galip — akım: mahallîleşme
• E) Nedim — dil: halk söyleyişine yakın

Çözüm: Şeyh Galip'in bağlı olduğu üslup Sebk-i Hindi'dir; mahallîleşme Nedim'in sütununa aittir. Öteki dört hücre ders kitaplarındaki bilgilerle örtüşür. İki akımın adı da aynı yüzyıla bağlandığı için bu iki hücre en sık karışanlardır. Cevap: D.

Örnek 3 — Eserden türe

Soru: Gani, «Hüsn ü Aşk» için bir kimlik kartı yazacak. Kartın şair, tür ve anlatım biçimi satırları hangi seçenekte doğru doldurulmuştur?

• A) Şeyh Galip; mesnevi; kavramların kişileştirildiği alegori
• B) Nedim; şarkı; eğlence çağrısı
• C) Fuzuli; mesnevi; gerçek bir aşk hikâyesi
• D) Şeyh Galip; gazel; tek beyitlik öğüt
• E) Nabi; mesnevi; oğluna öğüt

Çözüm: Eser Şeyh Galip'indir ve uzun bir hikâye anlattığı için mesnevi şekliyle yazılmıştır. Kahramanları güzellik ve aşk gibi kavramlardır; bu da alegoridir. C seçeneği «Leyla vü Mecnun»u yazan Fuzuli'ye, E ise «Hayriyye»yi yazan Nabi'ye götürür. Cevap: A.

Örnek 4 — Takvim ile üslup

Soru: Güldane'nin ilk yazdığı not şuydu: «Nedim ile Şeyh Galip aynı yüzyılda yaşadığına göre şiirleri aynı havayı taşır.» Bu notu düzelten açıklama hangisidir?

• A) İki şair de Mevlevi olduğundan şiirleri aynıdır.
• B) Aynı yüzyılda yaşamak üslubu belirlemez; Nedim şiiri şehre ve konuşma diline yaklaştırırken Şeyh Galip ince hayallerle kapalı bir söyleyiş kurar.
• C) Nedim 16. yüzyıl şairidir, bu yüzden not yanlıştır.
• D) İkisi de Sebk-i Hindi temsilcisidir ama biri şarkı yazar.
• E) İkisi de halk şiiri geleneğinde yazmıştır.

Çözüm: Notun hatası yüzyıl bilgisini üslup bilgisine çevirmektir. İki şair de 18. yüzyıl divan şairidir; biri mahallîleşmeyle, öteki Sebk-i Hindi ile anılır. A ve D yalnız bir şaire ait bilgiyi ikisine birden yayar; C yüzyılı yanlış verir; E iki şairi geleneğin dışına taşır. Cevap: B.

• Aynı yüzyılı aynı üslup sanmak. Nedim ve Şeyh Galip 18. yüzyılın iki ayrı yönünü temsil eder; yüzyıl bilgisi tek başına akımı göstermez.
• Mahallîleşmeyi divan geleneğinden kopuş sanmak. Nedim aruzla ve divan şekilleriyle yazar; değişen şekil değil, şiire giren hayat ve dildir.
• «Hüsn ü Aşk»ı yanlış şaire vermek. Eser Şeyh Galip'indir; aşkı işleyen öteki büyük mesnevi «Leyla vü Mecnun» ile, dolayısıyla Fuzuli ile karıştırılır.
• Şeyh Galip'i mahallîleşmeyle, Nedim'i Sebk-i Hindi ile eşlemek. Kapalı anlatım ve ince hayal Şeyh Galip'e; İstanbul ve konuşma dili Nedim'e aittir.
• Şarkıyı bir halk şiiri türü sanmak. Şarkı divan şiirinin bir şeklidir ve beste yapılsın diye yazılır; Nedim onun ustası sayılır.