16. yüzyıl: Fuzuli ve Baki

Kâmile, okul koridorundaki edebiyat panosu için bir kart hazırlıyordu. İki adı yan yana yazdı, altına tek bir açıklama ekledi: «16. yüzyıl, İstanbul, aşk acısı.» Kartı asmadan önce sıra arkadaşı Peride'ye gösterdi. Peride ders kitabını açıp iki şairin tanıtım satırlarını yüksek sesle okudu. Birinin ömrü Bağdat çevresinde geçmişti, ötekinin İstanbul'da. Birinin şiiri ah, gözyaşı ve dertle anılıyordu; ötekininki bahar, meclis ve ömrün çabuk geçişiyle. Biri Azerbaycan Türkçesiyle yazmıştı, öteki İstanbul Türkçesiyle. Kâmile'nin kartında doğru kalan tek bilgi yüzyıldı. Aynı takvim yaprağı, aynı şiiri yazdırmamıştı.

• Fuzuli ile Baki'yi yaşadığı yer, kullandığı Türkçe, ana duygu ve şiirdeki tavır bakımından ayırırsın.
• Leyla vü Mecnun, Şikâyetname, Su Kasidesi, Hadikatü's-Süeda ve Kanuni Mersiyesi'ni şairine, türüne ve konusuna bağlarsın.
• Sultanüş-şuara unvanını ve mersiyenin terkib-i bent şeklini Baki üzerinden açıklarsın.
• Sahibi olmayan, derste yazılmış bir beytin ağır basan duygusunu sözcük seçiminden çıkarıp iki şairden hangisinin söyleyişine yaklaştığını gerekçelendirirsin.

Olgunluğa ermiş bir gelenek

Önceki derste 13. ile 15. yüzyıllar arasında Divan şiirinin Anadolu'da ve Orta Asya'da nasıl kök saldığını gördün. Ders kitapları 16. yüzyılı bu birikimin karşılığını verdiği yüzyıl olarak tanıtır: Divan şiirinin klasik ya da olgunluk dönemi. Aruz artık Türkçeye yabancı bir kalıp gibi durmaz, gazel ve kaside kurallarını yerleştirmiştir, şairler bir okul içinde birbirini okuyarak yetişir. Sarayın şiire ilgisi de bu yüzyılın tanıdık bir bilgisidir: Kanuni Sultan Süleyman kendisi de şiir yazar ve Muhibbi mahlasını kullanır. Siyasi ve askerî arka planı Tarih akademisinin Osmanlı yükselişini işleyen modülünde bulacaksın; burada şiirin kendisine bakıyoruz.

Müfredat bu yüzyıldan iki adı öne çıkarır. Divanlarında gazel ağır basar; beyit, aruz ve mazmun ortak alet çantalarıdır. Onları ayıran, aynı aletlerle kurdukları ses ve bu sesin taşıdığı duygudur.

Fuzuli: Bağdat çevresinden gelen içli ses

Fuzuli, ders kitaplarında Irak'ta, Bağdat ve çevresinde yaşamış bir şair olarak tanıtılır. Türkçesi Azerbaycan Türkçesidir (Azeri Türkçesi de denir). Üç dilde şiir yazmıştır: Türkçe, Farsça ve Arapça divanları vardır.

Şiirinin anahtar sözcüğü lirizmdir: duyguyu, özellikle aşkın verdiği acıyı içten bir sesle söyleyip okura geçirme gücü. Fuzuli'nin şiirindeki âşık acıdan kurtulmak istemez; dert onun için yakınılacak bir yük değil, aşkın kendisidir. Ders kitapları bu aşkı tasavvufi bir yorumla da okur: bir insana bağlanan gönül, sonunda Tanrı'ya varacak bir yolculuğun ilk durağındadır. Gazel dersindeki adlarla söylersek, Fuzuli'nin gazelleri çoğunlukla âşıkane ve tasavvufi havayı taşır.

Fuzuli'nin müfredatta sorulan eserleri farklı türlerdendir:

• «Leyla vü Mecnun»: Mesnevi dersinde gördüğün aşk mesnevisi. Halk edebiyatı modülünde halk hikâyelerini işlerken aynı aşk hikâyesinin halk arasında anlatılan biçimiyle karşılaşmıştın. Fuzuli hikâyeyi aruzlu beyitlerle, mesnevi şekliyle yazar; tasavvufi yorum da bu metne aittir.
• «Şikâyetname»: Şiir değil, nesirle yazılmış bir mektuptur. Fuzuli'ye bağlanan maaşın görevliler tarafından verilmemesini anlatır; ders kitapları mektubun bürokrasiyi ince bir alayla anlattığını da belirtir. Adındaki «name» parçası, eserin bir yazı ya da mektup olduğunu sezdirir.
• Su Kasidesi: Kaside dersinde gördüğün, «su» redifiyle anılan nât; konusu Hz. Muhammed'i övmektir.
• «Hadikatü's-Süeda»: Kerbela olayını anlatan, nesir ağırlıklı bir eserdir.

Bu listeyi tek bir başlık altına sıkıştırmak hata doğurur. Fuzuli'yi yalnız «gazel şairi» diye ezberleyen öğrenci, Şikâyetname'yi şiir sanır.

Baki: İstanbul'un ahenkli sesi

Baki ders kitaplarında İstanbul'da yetişmiş bir şair olarak tanıtılır. Yaşadığı çağda sultanüş-şuara, yani «şairlerin sultanı» unvanıyla anılmıştır. Unvan bir eserin adı değildir; şairin kendi çağında gördüğü itibarı bildirir.

Dili İstanbul Türkçesidir. Baki'yi öne çıkaran özellik, söyleyişinin akıcılığı ve ahenkidir: sözcüklerin ses değerini, seslerin birbirini çağırmasını ustaca kullanır. Şiirinde dünya hayatının zevkleri, bahar, meclis ve şarap sık geçer; bu sevincin hemen yanında ömrün geçiciliği ve ölümün kaçınılmazlığı durur. Ders kitapları bu tutumu rint tavrıyla ilişkilendirir: dünyanın tadını bilen, gösterişli sofuluğa itibar etmeyen kişinin bakışı. Gazel dersindeki adlarla Baki'nin gazelleri çoğunlukla rindane çizgide anılır.

Baki'nin müfredattaki ünlü eseri Kanuni Mersiyesidir. Kanuni Sultan Süleyman'ın ölümü üzerine yazılmıştır. Mersiye, ölen birinin ardından yazılan şiirin adıdır ve konuyu bildirir; şekli bildirmez. Baki'nin bu şiiri, kaside ve bentli şekiller derslerinde gördüğün gibi, bentlerden ve her bendin sonundaki vasıta beyitlerinden kurulan terkib-i bent şekliyle yazılmıştır. Bir soru «Kanuni Mersiyesi hangi şekildedir» diye sorarsa kaside seçeneği çeldiricidir.

İki beyit, iki ses

Söyleyiş farkını görmek için bu sayfaya özel yazdığımız iki beyite bakalım. Beyitler hiçbir şaire ait değildir; ölçüleri gözetilmedi, yalnız duygu ve sözcük seçimi gösterilmek istendi.

I Gözyaşım sel oldu, gönlüm o selde yıkık bir han

Yine de bu yıkıntıdan gitmesin o yârdan nişan

II Bahar bağa döndü, bülbül dalda, kadeh elde

Gül de solar, ömür de geçer; bu demi sür, ey gönül

Adım 1: Sözcük alanını çıkar. Birinci beyitte «gözyaşı», «sel», «yıkık», «yıkıntı» kümesi var; hepsi kayıp ve acıya ait. İkinci beyitte «bahar», «bülbül», «kadeh», «gül», «dem» kümesi var; hepsi bir bahçe meclisini kurar.

Adım 2: Söyleyenin isteğine bak. Birinci beyitte söyleyen acının bitmesini değil, sevgiliden kalan izin silinmemesini istiyor. İkinci beyitte söyleyen, gülün de ömrün de geçeceğini bildiği için «bu demi sür» diyor; sevinç ile ölüm düşüncesi aynı dizede yan yanadır.

Adım 3: Sese kulak ver. İkinci beytin ilk dizesinde «bahar», «bağa», «bülbül» sözcükleri «b» sesiyle başlar; ses tekrarı dizeye bir akış verir. Birinci beyitte ağırlık seste değil, imgededir: gönül yıkık bir hana benzetilir.

Adım 4: Eğilimi adlandır. Birinci beyit, Fuzuli'ye ders kitaplarının bağladığı acıyı isteyen âşık tavrına yaklaşır. İkinci beyit, Baki'ye bağlanan dünya zevki, ölüm bilinci ve ahenk birleşimine yaklaşır. Bu bir benzerlik değerlendirmesidir: beyitlerin hiçbiri bu şairlerin değildir, sınavda da derse özel bir beyit gerçek bir şaire mal edilmez.

Omurga: iki şairin karşılaştırması

Soruların çoğu bu tablonun satırlarını birbirine karıştırarak kurulur. Yer ile dili birlikte ezberle: Bağdat çevresi Azerbaycan Türkçesini, İstanbul İstanbul Türkçesini getirir. Eseri de türünden ayırmadan öğren: Şikâyetname bir mektup, Leyla vü Mecnun bir mesnevi; Baki'nin mersiyesi ise terkib-i bent.

Sırada 17. yüzyıl

16. yüzyıl Divan şiirinin iki ayrı sesini aynı anda duyurdu. Sonraki ders 17. yüzyıla geçiyor ve orada şairler daha keskin uzmanlık alanlarıyla anılıyor: Nef'i'nin övgüde coşan kasideleri ve iğneli hicivleri, Nabi'nin öğüt veren hikemî şiiri ile oğluna seslenen «Hayriyye»si, bir de Şeyhülislam Yahya. Gazel dersinde hakimane diye adlandırdığın düşünce şiirinin bir yüzyıl boyunca nasıl güçlendiğini o derste izleyeceksin.

Örnek 1 — Eser, şair, tür

Soru: Eser, şair ve tür bilgisinin birlikte yanlış verildiği satır hangisidir?

• A) «Şikâyetname» — Fuzuli — nesirle yazılmış mektup
• B) Kanuni Mersiyesi — Baki — bentli bir şekil olan terkib-i bent
• C) Su Kasidesi — Fuzuli — nât
• D) «Leyla vü Mecnun» — Baki — mesnevi
• E) «Hadikatü's-Süeda» — Fuzuli — Kerbela olayını anlatan eser

Çözüm: «Leyla vü Mecnun» bir mesnevidir; tür bilgisi doğrudur, ama eser Baki'nin değil Fuzuli'nindir. Öteki satırlarda üç bilgi de birbirini tutar. Baki'nin müfredattaki eseri Kanuni Mersiyesi'dir. Cevap: D.

Örnek 2 — Duygudan eğilime

Soru: Aşağıdaki beyti bu sayfa için biz yazdık; bir şairin divanından alınmadı.

Bu bezm içre gül gülsün, saki kadeh sunsun bize

Bir gün bu bahçe kalır, gelir ölüm sırası bize

Beytin ağır basan tavrı ve bu tavrın ders kitaplarında en çok bağlandığı şair hangi seçenekte doğru eşleşmiştir?

• A) Ayrılık acısı — Fuzuli
• B) Ölüm bilinciyle dünyanın tadını çıkarma — Baki
• C) Öğüt verme — Fuzuli
• D) Yergi — Baki
• E) Peygamber övgüsü — Fuzuli

Çözüm: «Bezm», «gül», «saki», «kadeh» meclis ve sevinç kümesini kurar; ikinci dize bu sevincin yanına ölümü koyar. Sevinç ile ölüm bilincinin yan yana durması, ders kitaplarının Baki'ye bağladığı rint tavrıdır. Beyitte ayrılık acısı, öğüt, yergi ya da peygamber övgüsü yoktur. Cevap: B.

Örnek 3 — Adı «name» olan eser

Soru: Kerimcan, «Şikâyetname»yi Fuzuli'nin sevgiliden yakınan bir gazeli sanıyor. Onu düzelten bilgi hangisidir?

• A) Eser bir gazeldir, ama sevgiliden değil felekten yakınır.
• B) Eser bir kasidedir ve padişahı över.
• C) Eser Baki'nindir ve bir mersiyedir.
• D) Eser bir mesnevidir ve Kerbela'yı anlatır.
• E) Eser nesirle yazılmış bir mektuptur; konusu Fuzuli'ye bağlanan maaşın verilmemesidir.

Çözüm: Şikâyetname şiir değil nesirdir ve mektup biçimindedir. Yakınılan şey sevgili değil, bağlanan maaşı vermeyen görevlilerdir. Kerbela'yı anlatan eser Hadikatü's-Süeda'dır; mersiye ise Baki'nin ölen padişahın ardından söylediği şiirdir. Cevap: E.

Örnek 4 — Bir padişahın ardından

Soru: Kanuni Sultan Süleyman'ın ölümü üzerine yazılan ünlü mersiyenin şairi ve nazım şekli hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Baki — terkib-i bent
• B) Fuzuli — kaside
• C) Baki — kaside
• D) Fuzuli — terkib-i bent
• E) Baki — mesnevi

Çözüm: Mersiye konuyu bildirir; ölen padişahın ardından yazılmış bir ağıttır. Şiir Baki'nindir ve bentlerden kurulan terkib-i bent şeklindedir. Kaside seçeneği, «bir padişahla ilgili uzun şiir» çağrışımına güvenen öğrenciyi yakalar. Cevap: A.

• Aynı yüzyılı aynı dil sanmak. Fuzuli Bağdat çevresinde Azerbaycan Türkçesiyle, Baki İstanbul'da İstanbul Türkçesiyle yazar.
• Şikâyetname'yi şiir saymak. Eser nesirle yazılmış bir mektuptur; konusu bağlanan maaşın verilmemesidir.
• Kanuni Mersiyesi'ni kaside sanmak. Mersiye konunun adıdır; Baki'nin şiiri terkib-i bent şeklindedir.
• Sultanüş-şuarayı eser adı sanmak. «Şairlerin sultanı» anlamında, Baki'nin çağında anıldığı unvandır.
• Leyla ile Mecnun'u yalnız halk hikâyesi bilmek. Hikâye halk arasında da anlatılır; Fuzuli'nin «Leyla vü Mecnun»u ise aruzlu bir mesnevidir.
• Derse özel beyti şaire mal etmek. Bir beytin Fuzuli'ye ya da Baki'ye yakın olması onu o şairin beyti yapmaz.