13–15. yüzyıl şairleri

Zelal, sınıftaki münazarada Türkçenin şiir ve bilim dili olup olamayacağı sorusunun ancak Cumhuriyet yıllarında sorulduğunu savundu. Grubundaki Rıfkı, ödev listesinden bir eser adı okudu: «Muhakemetü'l-Lügateyn». Zelal adı yabancı bulup geçecekti; Rıfkı sözcükleri ayırınca durdu. «Muhakeme»yi ikisi de akşam haberlerindeki dava haberlerinden tanıyordu. «Lügat»ı Zelal'in babaannesi, sözlük demek yerine hâlâ kullanıyordu. Öğretmen sondaki «-eyn» ekinin Arapçada ikilik bildirdiğini tahtaya yazdı. Ad, «iki dilin muhakemesi» anlamına geliyordu. Kitabın yazarı 15. yüzyılda yaşamış bir şairdi; iki dili karşılaştırıp Türkçenin tarafını tutuyordu. Zelal'in yüzyıllar sonrasına yerleştirdiği tartışma, bir eserin adında çoktan yazılıydı.

• 13–15. yüzyıllarda Türkçe divan şiirinin Anadolu'da hangi siyasi çevrede ve hangi destekle kök saldığını açıklarsın.
• Beş ana şairi, Ahmet Fakih'ten Süleyman Çelebi'ye kadar, eserleriyle ve o eserlerin konusuyla eşleştirirsin.
• Muhakemetü'l-Lügateyn'in savını özetler, eserin dönemin Türkçeye bakışı hakkında neyi kanıtladığını söylersin.
• Derse özel bir beytin konusunu bulup onu bu dönemin eserlerinden biriyle gerekçesiyle ilişkilendirirsin.

Saray Farsça yazarken

Divan edebiyatının genel özelliklerini işlediğimiz derste bu geleneğin Anadolu'da 13. yüzyılda başladığını görmüştün. Başlangıç ortamı Türkçe için elverişli değildi. Ders kitaplarında Anadolu Selçuklu sarayında yazışmanın ve edebiyatın daha çok Farsçayla, bilim ve din kitaplarının ise çoğunlukla Arapçayla yazıldığı anlatılır. Türkçe halkın konuştuğu dildi; sarayın kâğıdına geç girdi.

Selçuklu gücü dağılıp Anadolu'da beylikler kurulunca durum değişti. Ders kitapları, beyliklerin Türkçe eser yazılmasını desteklediğini, Arapça ve Farsçadan Türkçeye çeviriler yaptırdığını belirtir. Küçük bir sarayın okuru Farsça bilen birkaç kişi değil, Türkçe konuşan çevresiydi. Karamanoğlu Mehmet Bey'e geleneksel olarak bağlanan Türkçe fermanı ve siyasi arka planın ayrıntısını Tarih akademisinin «II. Beylikler Dönemi» dersi anlatır. Bu derste aynı ilginin edebiyattaki izini sürüyoruz.

Ders kitapları bu üç yüzyılı Anadolu'da Türkçe divan şiirinin oluşum dönemi olarak anar. Konular çoğunlukla dinî ve öğreticidir; dilin, sonraki yüzyıllarla karşılaştırıldığında daha yalın olduğu da kaydedilir. Aynı dönemde Türkçe tek bir yazı dili de değildi: Anadolu şairleri Oğuz Türkçesiyle yazarken doğuda, Orta Asya'da Çağatay Türkçesi gelişiyordu. Bu ayrım, dersin son şairini doğru yere koymak için gerekli.

13. yüzyıl: öğüt ve kıssa

Ahmet Fakih, Anadolu'da Türkçe şiir yazan ilk adlar arasında ders kitaplarına girer. Ders kitaplarının onunla eşleştirdiği eser Çarhname'dir. Adın ilk parçası «çarh», dönen çark, dolayısıyla durmadan dönen felek demektir. Eser bu imgeden yola çıkar: dünya geçicidir, felek kimseye sabit bir yer bırakmaz, insan bu yüzden dünyaya gönül bağlamamalıdır. Çarhname öğüt veren, öğretici bir eserdir.

Şeyyad Hamza ise aynı yüzyılda Yusuf u Züleyha mesnevisiyle anılır. Konu, Kur'an'da da anlatılan Hz. Yusuf kıssasıdır: kardeşlerinin kıskançlığıyla kuyuya atılan Yusuf'un Mısır'a satılması, Züleyha'nın ona duyduğu aşk ve Yusuf'un sonunda yükselmesi. Mesnevi şekli, yani beyitlerin kendi dizeleriyle kafiyelendiği uzun anlatı, Mesnevi dersinde ayrıntısıyla işlendi; burada yalnız eseri tanıman yeter.

Müfredatın ana adlarına bir ad daha eşlik eder: ders kitaplarında Hoca Dehhani, Anadolu'nun bilinen ilk divan şairi sayılır.

Konudan esere: iki örnek beyit

Şu beyitleri yalnız konuyu göstermek amacıyla kurduk; hiçbir şaire ait değiller. Amaç, beytin konusundan dönemin hangi eserine yaklaştığını bulmak.

1 Felek döner, kimseye kalmaz bu saray

Bugün gülen yarın ağlar, geçer her ay

2 Kardeşleri kıskandı, attılar onu kuyuya

Bir kervan geldi, kovasını sarkıttı suya

Konu. Birinci beyitte felek döner, saray elden çıkar, gülen ağlar: dünyanın geçiciliği ve bundan çıkan öğüt. Bu, Çarhname'nin konusudur. İkinci beyitte kıskanç kardeşler, kuyu ve kervan var; bunlar Hz. Yusuf kıssasının ilk halkalarıdır ve Şeyyad Hamza'nın mesnevisine götürür.

Kafiye. Birinci beyitte dize sonları «saray» ve «ay». Ek yok; sondan geriye «y» ortak, «a» ortak, sonra «ay» sözcüğünün sesi biter. Kafiye «ay»dır; bir ünlüyle bir ünsüzün ortaklığı tam kafiye kurar. İkinci beyitte «kuyuya» ile «suya» var. Sondaki «-ya» iki sözcükte de yönelme ekidir ve aynı görevi yapar; redif olarak ayrılır. Geriye «kuyu» ile «su» kalır: yalnız «u» ortaktır, kafiye yarımdır. İki beytin de dizeleri kendi arasında kafiyelendiği için mesnevi beytine uygundur.

14. yüzyıl: İskender'in hikâyesinde Osmanlı

Ahmedi, ders kitaplarında 14. yüzyılın başlıca şairi olarak geçer. Eseri İskendername, Büyük İskender'in hayatını ve seferlerini anlatan uzun bir mesnevidir. Eseri sınavda öne çıkaran ayrıntı içindeki bir bölümdür: Ahmedi, İskender'in hikâyesine Osmanlı padişahlarını anlatan bir kısım ekler. Bu bölüm, Osmanlı tarihini manzum olarak anlatan ilk örnekler arasında gösterilir. Yani bir şairin adını «tarih» konusu ile eşleştiren soru gelirse, düşünmen gereken ad Ahmedi'dir.

Aynı yüzyıldan iki ad daha bilmek işine yarar. Kadı Burhaneddin, Sivas çevresinde bir devlet kurmuş hükümdar ve şairdir; ders kitapları onu tuyuğlarıyla anar. Tuyuğun şekli «Rubai ve tuyuğ» dersinde işlendi. Nesimi ise Hurufilik inancına bağlı tasavvufi şiirleriyle tanınır.

15. yüzyıl: Bursa'da bir mevlit, Herat'ta bir dil davası

Süleyman Çelebi'nin eseri halk arasında Mevlid diye bilinir; şairin koyduğu ad ise Vesiletü'n-Necat, yani «kurtuluş vesilesi»dir. Konusu Hz. Muhammed'in doğumudur. Mesnevi dersinde şekliyle örneklenen bu eser, yüzyıllardır doğum, ölüm ve kandil gibi vesilelerle okunan mevlit geleneğinin kaynağıdır. Bir soruda «peygamberin doğumu» konusu görürsen eşleştireceğin ad budur.

Ali Şir Nevai ise Anadolu'nun dışında, Herat'ta, Timurlu hükümdarı Hüseyin Baykara'nın çevresinde yaşadı ve Çağatay Türkçesiyle yazdı. Hem Türkçe hem Farsça şiir söyledi: Türkçe şiirlerinde Nevai, Farsça şiirlerinde Fani mahlasını kullandı. Beş mesneviden oluşan bir hamse yazdı; şairleri tanıtan Mecalisü'n-Nefais de onundur. Muhakemetü'l-Lügateyn ise bir şiir kitabı değil, düzyazıyla yazılmış bir eserdir: Nevai savını beyitlerle değil, nesirle kurar.

Zelal'i şaşırtan eser Muhakemetü'l-Lügateyn'dir. Nevai bu kitapta Türkçe ile Farsçayı karşılaştırır. Savının özeti şöyle: Türkçe, ince anlam ayrımlarını karşılayan sözcükler bakımından zengindir; bunu örnek sözcüklerle gösterir ve Türkçenin Farsçadan üstün olduğunu savunur. Kendi çağındaki Türk şairlerinin Farsçaya yönelmesini eleştirir, Türkçeyle de usta işi şiir yazılabileceğini öne sürer. Kitap Farsçayı yok saymaz; iki dili bilen bir şairin tartısıdır.

Bu yüzyıl Anadolu'da başka adlar da yetiştirdi. Şeyhi'nin Harname'si, bir eşeğin başından geçenlerle yergi yapan bir mesnevi olarak bilinir. Ahmet Paşa ve Necati de bu yüzyılın şairleridir; Necati, şiirine atasözlerini ve deyimleri katmasıyla anılır.

Şair, eser, nitelik

Tabloyu ezberlemenin kısa yolu her satırda üç soruyu sormaktır: eser neyi anlatıyor, hangi şekille, kimin için? Çarhname öğüt verir, Yusuf u Züleyha bir kıssa aktarır, İskendername tarihe kapı açar, Mevlid bir doğumu anlatır, Muhakemetü'l-Lügateyn ise bir dili savunur.

Kanıtın gösterdiği

Zelal'in yanılgısı bir genellemeden geliyordu: divan şairi Farsçaya hayrandı, Türkçeyi ancak yakın tarih savundu. Bu derste gördüklerin genellemeyi iki yerden deler. Anadolu beylikleri Türkçe eseri bilinçli olarak destekledi; Nevai ise Türkçenin değerini bir kitabın konusu yaptı. Divan şiirinde Arapça ve Farsçanın etkisi sonraki yüzyıllarda arttı, bu doğru; ama başlangıçta dilin kendisi tartışılıyor ve Türkçe savunuluyordu.

Oluşum döneminin bu birikimi 16. yüzyılda olgunluğa ulaşır. Sonraki derste o yüzyılın iki büyük adına geçiyoruz: «Leyla vü Mecnun» ve «Şikâyetname» ile anılan, lirizmiyle öne çıkan Fuzuli ile sultanüş-şuara unvanını taşıyan, Kanuni için yazdığı mersiyeyle tanınan Baki. Aynı gelenekte yazan bu iki şairi birbirinden ne ayırır, o dersin sorusu.

Örnek 1 — Adı çözünce konu

Soru: Rifat, Ahmet Fakih'in eserinin adını görünce içeriğini tahmin etmeye çalışıyor. «Çarhname» adındaki ilk sözcüğün anlamından yola çıkılırsa eserin konusu hangisi olur?

• A) Bir peygamberin kuyudan çıkıp yükselişi
• B) Türkçenin başka bir dille karşılaştırılması
• C) Bir hükümdarın seferleri
• D) Dönen feleğin önünde dünyanın geçiciliği ve insana öğüt
• E) Hz. Muhammed'in doğumu

Çözüm: «Çarh» dönen çark, mecazen felektir. Felek durmadan döndüğü için kimsenin talihi sabit kalmaz; eser bundan dünyanın geçiciliği öğüdünü çıkarır. A Şeyyad Hamza'nın, B Nevai'nin, C Ahmedi'nin, E Süleyman Çelebi'nin eserine aittir. Cevap: D.

Örnek 2 — Bir özetten eseri bulmak

Soru: Ders için yazılmış şu özeti okuyalım: «Eser, beyitleri kendi içinde kafiyelenen uzun bir manzumedir. Bir peygamberin dünyaya gelişini anlatır; Türkiye'de bugün de kandil gecelerinde ve anma törenlerinde okunur.» Özet hangi şair ve eserle eşleşir?

• A) Ahmedi, İskendername
• B) Süleyman Çelebi, Vesiletü'n-Necat
• C) Şeyyad Hamza, Yusuf u Züleyha
• D) Ali Şir Nevai, Mecalisü'n-Nefais
• E) Ahmet Fakih, Çarhname

Çözüm: Üç ipucu var: mesnevi şekli, bir peygamberin doğumu, törenlerde okunma. Mevlit geleneğinin kaynağı olan ve konusunu peygamberin dünyaya gelişinden alan eser, Süleyman Çelebi'nin Vesiletü'n-Necat'ıdır. Yusuf u Züleyha da bir peygamberi anlatır ama doğumunu değil, kuyudan yükselişe uzanan hayatını işler. Cevap: B.

Örnek 3 — Nevai ne savunuyordu?

Soru: Muhakemetü'l-Lügateyn'in savını doğru özetleyen seçenek hangisidir?

• A) Türkçe, ince anlam ayrımlarını karşılayan sözcükleriyle Farsçadan üstündür ve Türk şairleri şiirlerini Türkçe yazabilir.
• B) Farsça şiir dili olarak Türkçeden üstündür; şairler Farsça yazmalıdır.
• C) Arapça ile Farsça karşılaştırıldığında Arapça daha zengindir.
• D) Çağatay Türkçesi Oğuz Türkçesinden ayrı bir dil sayılmalıdır.
• E) Şiirde dil önemli değildir; ölçü ve kafiye yeterlidir.

Çözüm: Eserin adı iki dilin karşılaştırıldığını söyler; karşılaştırılan diller Türkçe ile Farsçadır. Nevai Türkçenin sözcük zenginliğini örneklerle gösterir ve Türkçeyi üstün tutar. B savı tersine çevirir; C ve D eserde karşılaştırılmayan dilleri getirir; E eserin konusuyla ilgisizdir. Cevap: A.

Örnek 4 — Tablodaki yanlış satır

Soru: Zerda kendi çalışma tablosunu hazırlıyor. Satırlardan hangisinde bir bilgi yanlıştır?

• A) Ahmedi; İskendername; içinde Osmanlı padişahlarına ayrılmış bir bölüm vardır
• B) Şeyyad Hamza; Yusuf u Züleyha; bir peygamber kıssasını mesnevi şekliyle anlatır
• C) Ali Şir Nevai; Muhakemetü'l-Lügateyn; Anadolu'da Oğuz Türkçesiyle yazılmıştır
• D) Süleyman Çelebi; Mevlid; şairin verdiği ad Vesiletü'n-Necat'tır
• E) Ahmet Fakih; Çarhname; dünyanın geçiciliğini anlatıp öğüt verir

Çözüm: Şair ile eser her satırda doğru eşleşiyor; hata nitelik sütununda. Nevai Anadolu'da değil Herat'ta yaşadı ve Çağatay Türkçesiyle yazdı. Diğer dört satırın bilgileri konu anlatımındaki tabloyla örtüşür. Cevap: C.

• Divan şairlerinin Türkçeyi hep geri plana ittiğini sanmak. Beylikler Türkçe eseri destekledi, Nevai Türkçenin üstünlüğünü bir kitapla savundu.
• Ali Şir Nevai'yi Anadolu şairi saymak. Nevai Herat'ta, Çağatay Türkçesiyle yazdı; bu dersteki öteki ana adlar Anadolu'dadır.
• Mevlid ile Mesnevi'yi karıştırmak. «Mevlid» Süleyman Çelebi'nin eseridir ve bir mesnevidir; «Mesnevi» ise bir nazım şeklinin adıdır.
• İskendername'yi yalnız bir Osmanlı tarihi sanmak. Eserin ana konusu İskender'dir; Osmanlı padişahları içindeki bir bölümde anlatılır.
• Çarhname'yi bir yolculuk ya da savaş anlatısı sanmak. «Çarh» felektir; eser dünyanın geçiciliği üzerine öğüt verir.