Divan nesri

Yümni, sınıf panosu için bir afiş hazırlıyordu ve başlığını çoktan koymuştu: «Divan edebiyatı: altı yüzyıllık şiir». Altına gazeli, kasideyi, rubaiyi, mesneviyi sıraladı. Eksik kalan yer için öğretmeninin verdiği seçkiyi karıştırırken iki metne takıldı. Birinde bir gezgin, uğradığı kentin çarşısını, hanlarını ve hamamlarını uzun cümlelerle anlatıyordu; ne beyit vardı ne ölçü. Ötekinde bir yazar, yaşamış şairleri tek tek tanıtıp her birinin hayatından birkaç satır verdikten sonra şiirinden bir iki beyit aktarıyordu. İkisi de aynı yüzyıllarda, aynı çevrede yazılmıştı. Yümni afişin başlığına baktı ve «şiir» sözcüğünün üstünü çizdi: geleneğin bir de düzyazı yüzü vardı.

• Verilen bir paragrafın sade, orta ya da süslü nesirle yazıldığını dil, sanat kaygısı ve okur ölçütleriyle belirlersin.
• Bir düzyazı parçasındaki seciyi bulur, kafiyeyi kuran sözcükleri gösterirsin.
• Tezkire, siyer, seyahatname, münşeat, sefaretname ve menakıbname türlerini tanımlarıyla eşleştirirsin.
• Ders kitaplarında geçen divan nesri eserlerini yazarlarıyla doğru biçimde bağlarsın.

Şiirin gölgesindeki düzyazı

Nesir, ölçü ve dize kaygısı taşımayan yazıdır; bugün düzyazı dediğimiz şey. Divan geleneğinde şairler divanlarını beyitlerle doldururken aynı çevrede tarih kitapları, gezi notları, mektuplar, şair biyografileri, dinî ve ahlaki eserler de düzyazıyla kaleme alındı. Yümni'nin seçkide karşılaştığı iki metin bu alandan geliyordu.

Ders kitaplarında belirtildiği gibi divan edebiyatında nesir şiir kadar önemsenmemiştir. Bir yazarın ustalığı öncelikle şiirinde aranır; düzyazı çoğu zaman bilgi aktarmanın, olayı kaydetmenin, devlet işini yürütmenin aracıdır. Bu genellemenin önemli bir istisnası vardır: düzyazıyı şiir kadar işlenmiş bir söz sanatına dönüştüren yazarlar da çıkmıştır. Onların yazdığına inşa, bu tür yazıyı yazan kişiye münşi denir.

Seci: düzyazının kafiyesi

Düzyazıyı şiire yaklaştıran başlıca araç secidir: nesirde, cümlelerin ya da söz öbeklerinin sonlarında kafiye kurulması. Ders kitapları onu kısaca «nesirde iç kafiye» diye de tanımlar. Dize yoktur, ölçü yoktur; ama okur, art arda gelen iki öbeğin aynı sesle bittiğini duyar.

Derse özel kurulmuş şu öbeklere bak: «gözlere nûr, gönüllere sürûr». İki öbek de «-ûr» sesiyle kapanıyor; «nûr» ışık, «sürûr» sevinç demektir. Bir başkası: «gönüller şâd ola, hâtırlar âbâd ola». Burada «ola» iki kez aynı anlamla tekrarlanıyor, yani redif işi görüyor; ondan önce gelen «şâd» ve «âbâd» ise «-âd» sesini paylaşıyor. Seciyi bulmak için öbeklerin sonuna bakar, ortak sesi ayırır, gerekirse redifi ondan ayrı işaretlersin. Bir paragrafta seci varsa yazar büyük olasılıkla sanat göstermeye çalışıyordur.

Aynı mektup, üç ayrı kalem

Ders kitapları divan nesrini üç kümede toplar: sade, orta ve süslü nesir. Farkı görmenin en kısa yolu, tek bir düşünceyi üç biçimde okumaktır. Aşağıdaki üç paragraf bu ders için yazıldı; hiçbirini bir yazara mal etme. Üçü de aynı şeyi söylüyor: mektubun geldi, sevindim; kış sert geçti, yollar kapandı; baharda görüşmeyi umuyorum.

Birinci paragraf: Mektubun geldi, okudum, çok sevindim. Bu yıl kış sert geçti, kar yağdı, yollar kapandı. Bahar gelince yanına varmayı umuyorum.

İkinci paragraf: Gönderdiğiniz mektup elimize ulaştı, okunup memnun olundu. Bu sene kış şiddetli geçtiğinden yollar kapanmış, ziyaretiniz ertelenmiştir. Bahar mevsiminde mülakat nasip olur ümidindeyiz.

Üçüncü paragraf: Nâme-i şerîfiniz vâsıl olup dîde-i hasrete nûr, dil-i mahzûna sürûr verdi. Şitâ-yı şedîdin berf ü bârânı râhları bend eyledi. Ümit odur ki bahar erişince gönüller şâd ola, hâtırlar âbâd ola.

Birinci paragraf bugün konuştuğumuz Türkçeye yakın; kısa cümleler, yabancı kökenli sözcük neredeyse yok. İkincide «sene», «şiddetli», «mülakat», «nasip», «ümit» gibi Arapça kökenli sözcükler var, ama cümle yapısı açık ve tamlamalar Türkçe kurulmuş; okumuş biri rahatça anlar. Üçüncüde iş değişir: «nâme-i şerîf» (değerli mektup), «dîde-i hasret» (özlem gözü), «dil-i mahzûn» (üzgün gönül), «şitâ-yı şedîd» (sert kış) Farsça kurallı tamlamalardır; «berf ü bârân» (kar ve yağmur) Farsça bağlaçla kurulmuştur; iki ayrı yerde seci vardır. Anlam aynıdır, ama üçüncü paragraf okurdan iki yabancı dilin kuralını bilmesini ister.

Üç nesri ayıran dört ölçüt

Dersin geri kalanı bu tabloya yaslanır:

Ders kitaplarında sade nesrin en çok anılan örneği Mercimek Ahmet'in Farsçadan yaptığı «Kabusname» çevirisidir. Orta nesrin örnekleri arasında Evliya Çelebi'nin on ciltlik «Seyahatname»'si gösterilir. Bu eser için bir kayıt düşmek gerekir: orta ile süslü nesir arasındaki çizgi kaynaktan kaynağa değişebilir ve aynı eserin bir bölümü süslü, başka bir bölümü orta nesirle yazılmış olabilir. Süslü nesir denince ders kitapları Sinan Paşa'nın Allah'a yakarış konulu «Tazarruname»'sini bu alanın ilk önemli örneklerinden biri sayar; 17. yüzyılın iki ünlü münşisi olarak da Veysi ile Nergisi'yi anar.

Tabloyu kullanırken tek satıra bakarak karar verme. Arapça kökenli birkaç sözcük paragrafı süslü yapmaz; ikinci paragrafta da bu sözcükler vardı. Belirleyici olan; tamlamaların yoğunluğu, seci ve yazarın anlaşılmaktan çok sanat göstermeyi öne alıp almadığıdır.

Düzyazının türleri

Divan nesri yalnız üslupla değil, konusuyla da ayrılır. Modülün müfredatı dört türü adıyla anar:

• Tezkire: Şairlerin hayatını anlatan, şiirlerinden örnekler veren ve onları değerlendiren eser; bir tür şair biyografileri sözlüğü. Ders kitaplarında Anadolu'daki ilk tezkire olarak Sehi Bey'in «Heşt Behişt»'i gösterilir; Latifi'nin «Tezkiretü'ş-Şuara»'sı ve Âşık Çelebi'nin «Meşairü'ş-Şuara»'sı da bu türün bilinen örnekleridir.
• Siyer: Hz. Muhammed'in hayatını anlatan eser. Veysi'nin siyeri, süslü nesrin bu türdeki örneği olarak anılır.
• Seyahatname: Gezilip görülen yerlerin, insanların, âdetlerin anlatıldığı gezi kitabı. Evliya Çelebi'nin eseri bu türün en tanınmış örneğidir; Seydi Ali Reis'in «Mir'atü'l-Memalik»'i de ders kitaplarında anılır.
• Münşeat: Mektup ve resmî yazı örneklerinin bir araya getirildiği eser. Münşi, yani inşa yazan kişi, kendi yazdıklarını ya da başkalarınınkini örnek olsun diye toplar; böyle bir derleme süslü nesrin vitrinidir.

Üç tür daha tek cümleyle anılmalı. Sefaretname, yabancı bir ülkeye giden elçinin gördüklerini anlattığı eserdir; ders kitapları Yirmisekiz Mehmet Çelebi'nin Fransa sefaretnamesini örnek verir. Menakıbname, din büyüklerinin ve velilerin hayatını, erdemlerini anlatır. Tarih türü ise olayları sırasıyla kaydeden kitapları kapsar; ders kitapları onları çoğunlukla orta nesrin konuları arasında sayar.

Bir paragrafı yerine koymak

Sınavda karşına çoğunlukla adı verilmemiş bir paragraf çıkar. Dört adımı bu sırayla uygula:

• Tamlamaları say. «-ı, -i» ile bağlanmış Farsça tamlamalar art arda geliyorsa süslü nesre doğru ilerliyorsun.
• Öbek sonlarını dinle. Seci varsa sanat kaygısı ön plandadır.
• Okuru düşün. Metin halka bir şey öğretmek için mi yazılmış, bilgi kaydetmek için mi, yoksa ustalık göstermek için mi?
• Konuya bak. Şair hayatı tezkireyi, gezi seyahatnameyi, mektup derlemesi münşeatı gösterir.

Yümni'nin seçkideki gezgin metni üç aşamadan geçince orta nesre ve seyahatnameye, şairleri tanıtan metin de tezkireye yerleşir. Divan nesrinde roman, hikâye ya da gazete yazısı yoktur. Ders kitapları bu türlerin Tanzimat döneminde, Batı etkisiyle ve gazeteyle birlikte geldiğini anlatır; onları Tanzimat modülünde göreceksin.

Sırada yüzyıllar

Şekilleri ve nesri tanıdıktan sonra modül, geleneği kuran insanlara döner. Sonraki derste 13. ile 15. yüzyıllar arasına gideceğiz: Ahmet Fakih, Şeyyad Hamza, Ahmedi, Mevlid'in yazarı Süleyman Çelebi ve Türkçeyi Farsçayla karşılaştırdığı «Muhakemetü'l-Lügateyn» adlı eseriyle Ali Şir Nevai. Listedeki son eser bir divan değil, Türkçeyi Farsçayla ölçüp biçen bir düzyazıdır; nesri tanıdıktan sonra onu bir şiir kitabıyla karıştırmayacaksın.

Örnek 1 — Paragrafın nesrini bulmak

Soru: Bu ders için kurulan aşağıdaki paragrafı nesrin hangi kümesine koyarsın? «Vakt-i seherde nesîm-i bahar vezân oldu, sahn-ı bostan gül ü reyhan ile handân oldu. Bülbül-i şeydâ nağmeye başladı, âşıkların gönlünü dağladı.»

• A) Sade nesir
• B) Orta nesir
• C) Halk hikâyesi düzyazısı
• D) Süslü nesir
• E) Tanzimat gazete yazısı

Çözüm: Önce tamlamalara bak: «vakt-i seher», «nesîm-i bahar», «sahn-ı bostan», «bülbül-i şeydâ» art arda gelen Farsça kurallı tamlamalardır; «gül ü reyhan» Farsça bağlaçla kurulmuştur. Sonra öbek sonlarını dinle: «vezân / handân» ve «başladı / dağladı» seci oluşturuyor. Amaç bilgi vermek değil, baharı sanatla anlatmak. Üç ölçüt aynı yeri gösterir. Cevap: D.

Örnek 2 — Türü tanımından bulmak

Soru: Vahap, ödevi için bir eser inceliyor. Eserde yazar, yaşamış şairleri birer birer tanıtıyor, her birinin nereli olduğunu ve nasıl yetiştiğini anlatıyor, ardından şiirlerinden seçtiği beyitleri aktarıp onları değerlendiriyor. Vahap'ın incelediği eser hangi türe girer?

• A) Tezkire
• B) Siyer
• C) Münşeat
• D) Sefaretname
• E) Menakıbname

Çözüm: Şairlerin hayatı, şiirlerinden örnek ve değerlendirme bir arada tezkirenin tanımıdır. Siyer Hz. Muhammed'in, menakıbname velilerin hayatını anlatır; münşeat mektup ve resmî yazı örneklerini toplar; sefaretname bir elçinin gözlemleridir. Cevap: A.

Örnek 3 — Seciyi bulmak

Soru: Derse özel kurulmuş şu cümlede seciyi oluşturan sözcükler hangileridir? «Kalem elime alındı, söz deryasına salındı; her satırda bir murâd, her harfte bir feryâd.»

• A) kalem / söz
• B) satır / harf
• C) alındı, salındı ile murâd, feryâd
• D) elime / deryasına
• E) her / bir

Çözüm: Seci öbeklerin sonunda kurulur. Birinci bölümde «alındı / salındı», ikinci bölümde «murâd / feryâd» aynı seslerle kapanıyor. Öteki seçenekler öbek sonunda yer almaz ya da ses benzerliği taşımaz; «her» ve «bir» tekrar eden sözcüklerdir ama kafiye kurmaz. Cevap: C.

Örnek 4 — Eserle yazarı bağlamak

Soru: Ders kitaplarında divan nesri için verilen eser–yazar bilgilerinden hangisi doğrudur?

• A) «Heşt Behişt» — Evliya Çelebi
• B) «Kabusname» çevirisi — Mercimek Ahmet
• C) «Tazarruname» — Sehi Bey
• D) «Seyahatname» — Latifi
• E) «Mir'atü'l-Memalik» — Sinan Paşa

Çözüm: Kabusname'yi Farsçadan Türkçeye Mercimek Ahmet çevirmiştir ve bu çeviri sade nesrin örneği olarak anılır. Öteki seçenekler adları karıştırır: «Heşt Behişt» Sehi Bey'in tezkiresi, «Tazarruname» Sinan Paşa'nın, «Seyahatname» Evliya Çelebi'nin, «Mir'atü'l-Memalik» Seydi Ali Reis'in eseridir. Cevap: B.

• Divan edebiyatını şiirden ibaret saymak. Tarih, gezi, mektup, biyografi ve dinî eserler aynı çevrede düzyazıyla yazıldı; nesir şiir kadar önemsenmese de geleneğin parçasıdır.
• Süslü resmî yazıyı «kötü yazılmış» saymak. Uzun tamlamalar ve seci, o çevrenin ölçüsüyle ustalık göstergesiydi; bugünkü açıklık beklentisiyle yargılamak dönemi kendi ölçütünden koparır.
• Birkaç Arapça sözcük görünce süslü nesir demek. Orta nesirde de Arapça-Farsça sözcük vardır; karar tamlama yoğunluğuna, seciye ve sanat kaygısına bakılarak verilir.
• Seciyi şiirdeki kafiyeyle karıştırmak. Seci düzyazıdadır; dize ve ölçü olmadan öbek sonlarında kurulur.
• Siyer ile menakıbnameyi karıştırmak. Siyer Hz. Muhammed'in hayatını, menakıbname din büyüklerinin ve velilerin hayatını anlatır.
• Romanı ya da gazete yazısını divan nesrine katmak. Bu türler Tanzimat'la gelir.