Şarkı, murabba ve bentli şekiller

Tülinay cumartesi akşamı dedesiyle bir Türk sanat müziği konserine gitti. Girişte dağıtılan programda her eserin altında iki ad duruyordu: biri «beste», öteki «güfte» satırında. Pazartesi edebiyat dersinde öğretmen Divan şiirinin nazım şekillerini tahtaya yazarken listeye «şarkı»yı da ekleyince Tülinay itiraz etti: şarkı müzikti, şiirin şekli olamazdı. Program hâlâ çantasındaydı; kanıt olsun diye çıkardı. Güfte satırlarının altında sözler basılıydı, dörder dizelik öbekler hâlinde. Her öbeğin son dizesi harfi harfine aynıydı. Tülinay kâğıda bir süre baktı. Salonda dinlediği ezgi bu sözlerin üstüne sonradan kurulmuştu; sözlerin kendisi kâğıtta, ezgisiz de bir düzen taşıyordu.

• Bir Divan şiirinin biriminin beyit mi bent mi olduğunu dize öbeklerine ve kafiye düzenine bakarak ayırt edersin.
• Murabba ve şarkı bentlerinin kafiye düzenini harflerle yazar, şarkıda nakarat dizesini gösterirsin.
• Şarkıyı murabbadan bestelenme amacı, nakarat ve konu bakımından ayırırsın.
• Terkib-i bent ile terci-i bendi vasıta beytinin değişip değişmediğine bakarak tanırsın.

Beyitten büyük bir birim

Şimdiye dek incelediğimiz üç büyük şekilde söz iki dizede kapanıyor, şiir bu ikililerin art arda gelmesiyle uzuyordu. Divan şairi bu ölçüyü kimi zaman büyütür. Dört, beş ya da altı dizelik öbekleri, hatta birkaç beyitten oluşan kümeleri birim olarak seçer ve şiiri bu öbekleri art arda dizerek kurar. Böyle bir öbeğe bent denir. Ders kitaplarında bentlerle kurulan Divan şekillerine toplu olarak musammat ya da bentli nazım şekilleri adı verilir.

Şiir Bilgisi modülünde benti dörtlükten uzun dize öbeği olarak tanımıştık; halk şiirinde dört dizelik öbeğin adı dörtlük olduğu için bu sınır işe yarıyordu. Divan şiirinde adı belirleyen, öbeğin kaç dize tuttuğundan çok şiir içindeki görevidir. Beyitten büyük olan ve şiir boyunca aynı kalıpla yeniden kurulan öbek benttir; dört dizelik birimlerle yazılan murabbada da birimin adı budur. Rubai ve tuyuğ da dört dizedir, ama ikisi tek bir dört dizelikte biter, kalıp yinelenmez. Bentli şekilde ise aynı kalıp şiir boyunca tekrar tekrar doldurulur.

Bentli şekillerin çoğu adını bir bentteki dize sayısından alır: dörtlü bentlere murabba, beşli bentlere muhammes, altılı bentlere müseddes denir. Şarkı bu ailenin içinde adını sayıdan değil amacından alan şekildir. Terkib-i bent ile terci-i bentte ise bent dizelerden değil, beyitlerden örülür.

Murabba: dört dizelik bentler

Aşağıdaki üç bent, kalıbı göstermek için bu derse özel yazıldı. Bentler bir şairden alınmadı; aruz hesabı da yapılmadı.

Geçer bu gün de, ardında bir eski zaman kalır

Ateş söner, bacada ince bir duman kalır

Yelken açılır, kıyıda boş bir liman kalır

Ekin biçilir, tarlada savrulmuş harman kalır

Bahçede açan al gül bir sabah solgun oldu

Dalda öten bülbül bir akşam suskun oldu

Yol yürüyen ayaklar, dizler yorgun oldu

Söyle, bu yorgunluğa hangi derman kalır

Eğri söz bir gün döner, söyleyene tuzak olur

Doğru söz acı da olsa gönle bir ocak olur

Sabırla sulanan fidan bir gün gölgeli budak olur

Mal da gider, mülk de gider; gönülde iman kalır

Şiir Bilgisi modülünde öğrendiğimiz redif ayırma yolunu uygulayalım: her dizenin son sesinden geriye doğru ilerleyeceğiz.

1. Birinci bent. Dört dize de «kalır» ile bitiyor: aynı sözcük, aynı anlam, aynı çekim. Bu rediftir. Geriye «zaman, duman, liman, harman» kalıyor. Sondan sayınca «n», «a» ve «m» dördünde de ortak; dördüncü seste «a, u, i, r» ayrılıyor. Kafiye «man»dır ve üç sesten oluştuğu için zengin kafiyedir. Bendin dört dizesi aynı sese bağlandı: aaaa.
2. İkinci bent. İlk üç dizede redif «oldu». Kalan «solgun, suskun, yorgun» sondan «n» ve «u» seslerini paylaşıyor, üçüncü seste «g» ile «k» ayrılıyor; kafiye «un», yani tam kafiye. Bu yeni ses b harfiyle gösterilir. Dördüncü dize ise «derman kalır» ile birinci bendin sesine geri dönüyor: bbba.
3. Üçüncü bent. İlk üç dizede redif «olur»; «tuzak, ocak, budak» sözcüklerinde «ak» ortak, öncesinde «z, c, d» ayrılıyor. Yeni ses c'dir. Son dize «iman kalır» ile birinci bende bir kez daha bağlanır: ccca.

Murabbanın kafiye düzeni ders kitaplarında aaaa bbba ccca biçiminde yazılır. İlk bent bütünüyle tek sese kurulur; sonraki her bentte üç dize kendi sesini seçer, son dize şiiri birinci bende bağlar. Bu bağ olmasaydı üç bent, üç ayrı küçük şiir gibi dururdu. Murabbanın konusu tek bir alana bağlı değildir: örneğimiz dünyanın geçiciliği üzerine öğüt veriyor, ama aynı kalıpla aşk da, düşünce de işlenebilir.

Şarkı: beste için yazılan şiir

Şarkı, beste yapılması için yazılan bir Divan şeklidir; ders kitapları onu Türklerin bu şiire kattığı şekiller arasında sayar. Dörder dizelik bentlerle kurulur; bent sayısı genellikle üç ile beş arasındadır. Konusu çoğunlukla aşk, eğlence ve doğanın güzellikleridir. Şarkıyı tanıtan en belirgin öğe nakarattır: her bendin sonunda değişmeden yinelenen dize. Bu şekil 18. yüzyıl şairi Nedim'in adıyla birlikte anılır; Nedim'i ve Lale Devri'ni yüzyıl derslerinde ayrıca açacağız.

Şimdi kalıbı, yine bu sayfa için yazdığımız üç bentte izleyelim:

Bahçeye bahar indi, açtı al erguvan

Gel ki gecenin sazı sensin, ey can

Fıskiye coştu, sazlarla doldu meydan

Gel ki gecenin sazı sensin, ey can

Sazende tel düzenler, bekler ta sabah

Fıskiyenin sesiyle gönül olur ferah

Bu gece dudaklarda ne yakınma ne ah

Gel ki gecenin sazı sensin, ey can

Ay doğdu, suya düştü, yol yol serildi nur

Sazın her telinde ayrı bir huzur

Bu bahçede gönüller hep şen, hep mesrur

Gel ki gecenin sazı sensin, ey can

Birinci bentte «erguvan», «can» ve «meydan» sondan «n» ile «a» seslerini paylaşır; kafiye «an»dır. Burada redif yoktur, çünkü sözcüklerin sonunda görevi aynı bir ek ya da sözcük tekrar etmiyor. İkinci bentte «sabah, ferah, ah» sözcükleri «ah» ile, üçüncü bentte «nur, huzur, mesrur» sözcükleri «ur» ile bağlanır. Her bendin son dizesi ise kelimesi kelimesine aynıdır: «Gel ki gecenin sazı sensin, ey can». Nakarat budur ve birinci bentte ikinci dize olarak da geçer.

Nakarat dizesini büyük harfle gösterirsek düzen aAaA bbbA cccA olur. Ders kitaplarında bu düzen farklı harflerle de yazılabilir; değişmeyen iskelet şudur: nakarat ilk bentte kurulur, sonraki her bendin son dizesinde aynen geri gelir. Beste yapıldığında nakarat her seferinde aynı ezgiyle söylenir; dinleyen, kancadaki programın kâğıt üstünde gösterdiği yinelemeyi kulağıyla duyar.

Murabba ile şarkı: benzer iskelet, ayrı amaç

İki şekil de dört dizelik bentlerle kurulur ve sonraki bentlerin son dizesi şiiri ilk bende bağlar. Bu yüzden kafiye düzenine bakarak birini ötekinden ayırmak çoğu zaman mümkün olmaz. Ayrım başka ölçütlerdedir:

Soruda dört dizelik bentli bir şiirle karşılaşırsan önce son dizelere bak: kelimesi kelimesine aynı mı, yoksa yalnız aynı sese mi dönüyor? Sonra konuya ve şiirin söyleniş amacına geç.

Beş ve altı dizelik bentler; tahmis

Bent beş dizeye çıkınca şiire muhammes, altı dizeye çıkınca müseddes denir. Muhammeste kafiye düzeni murabbanın iskeletini bir dize genişletir: aaaaa bbbba cccca.

Muhammesin özel bir kullanımı vardır. Bir şair, başka bir şairin gazelini alır ve her beytin önüne o beytin sesine uyan üç dize ekler. Böylece her beyit beş dizelik bir bende dönüşür. Bu işe tahmis denir. İlk bentte eklenen üç dize matlanın sesine bağlanır ve bent bütünüyle tek seste kalır. Sonraki bentlerde eklenen üç dize beytin ilk dizesiyle kafiyelenir, beytin ikinci dizesi gazelin sesine döner. Gazelin aa ba ca düzeni böylece muhammesin aaaaa bbbba düzenine taşınmış olur.

Beyitlerden örülen bentler: terkib-i bent ve terci-i bent

Bu iki şekilde bent dizelerden değil, beyitlerden kurulur. Her bent, gazel gibi kafiyelenen birkaç beyitten oluşur; bu bölüme hane denir. Her hanenin ardından, kendi içinde kafiyeli ve hanenin sesinden bağımsız bir beyit gelir. Haneleri birbirine bağlayan bu beyte vasıta beyti adı verilir. Derse özel yazılmış bir vasıta beyti şöyle olabilir:

Gelen konuk, giden yolcu; konan göçer elbet

Kimseye kalıcı olmaz ne mülk ne devlet

İki şeklin farkı yalnız bu beyitte görünür. Terkib-i bentte her hanenin sonundaki vasıta beyti başkadır; terci-i bentte ise aynı vasıta beyti her hanenin sonunda aynen tekrarlanır. Harflerle yazınca fark açıkça görünür:

• Terkib-i bent: aa ba ca XX · dd ed fd YY · gg hg ig ZZ
• Terci-i bent: aa ba ca XX · dd ed fd XX · gg hg ig XX

Adlar da ayrımı hatırlatır: «terkib» birleştirme, «terci» ise geri döndürme anlamına gelir. Konu bakımından ders kitapları terkib-i bentte çoğunlukla felsefi ve toplumsal konuların ya da bir ölümün ardından yazılan mersiyelerin, terci-i bentte ise çoğunlukla tasavvufi konuların ve Tanrı'nın birliği düşüncesinin işlendiğini belirtir. Ders kitaplarında Baki'nin Kanuni mersiyesi terkib-i bentle yazılmış bir mersiye örneği olarak gösterilir. Ziya Paşa'nın «Terkib-i Bent» ve «Terci-i Bent» adlı şiirleri ise Tanzimat modülünde karşımıza çıkacak.

Beyit mi bent mi: şekilleri ayıran tablo

Divan şiirinin şekillerini birimlerine göre iki öbeğe ayırmak, soruda karşına çıkan bir şiiri tanımanın ilk adımıdır:

Tabloyu kullanırken sırayı koru. Önce öbeklerin kaç dizeden oluştuğunu say. İki dizelik öbeklerde soruyu kafiye düzeni ve uzunluk çözer. Daha büyük öbeklerde yinelenen bir dize ya da beyit var mı diye bak; varsa yinelenen parçanın dize mi, beyit mi olduğu şarkıyı terci-i bentten ayırır.

Halk şiirindeki akrabalar

Bu kalıplar halk şiirinden tanıdık gelebilir. Anonim halk şiiri dersinde türküde değişen bentlerin ardından hep aynı kavuşağın geldiğini görmüştük; şarkının nakaratı Divan şiirinde aynı işi görür, bentleri ezgide birleştirir. Âşık edebiyatının nazım şekillerini işlerken koşmanın xaxa bbba ccca düzenini çözmüştük; orada da ilk dörtlükten sonra gelen her dörtlük, dördüncü dizesiyle başa bağlanıyordu. Murabbanın bbba ccca iskeleti bu bakımdan koşmayı hatırlatır. Ayrım gelenektedir: koşma hece ölçüsüyle söylenen ve öbeğine dörtlük denen bir halk şeklidir; murabba aruzla yazılan ve öbeğine bent denen bir Divan şeklidir.

Bu derste kafiyenin bentleri nasıl bir arada tuttuğunu izledik. Divan geleneğinde kafiye yalnız şiirde kalmadı: düzyazıda söz öbeklerinin sonuna taşınan kafiyenin de bir adı var, seci. Sonraki ders bu aracı ve Divan nesrinin sade, orta ve süslü diye ayrılan üç düzeyini açacak. Şairlerin hayatlarını anlatıp şiirlerinden örnek veren tezkireler, Hz. Muhammed'in hayatını konu alan siyer, gezi izlenimlerinin toplandığı seyahatname ve mektupların derlendiği münşeat da o dersin konuları arasında.

Örnek 1 — Öbekleri saymak

Soru: On iki dizelik, boşluk bırakılmadan basılmış bir şiirde ses düzeni şöyle: ilk dört dize aynı ses; beşinci, altıncı ve yedinci dize yeni bir ses, sekizinci dize ilk ses; dokuzuncu, onuncu ve on birinci dize başka bir ses, on ikinci dize yine ilk ses. Hiçbir dize kelimesi kelimesine yinelenmiyor ve şiir öğüt veriyor. Şiirin şekli hangisidir?

• A) Altı beyitlik bir gazel
• B) Mesnevi
• C) Üç bentlik bir murabba
• D) Kaside
• E) Rubai

Çözüm: Ses düzenini harfle yazalım: aaaa bbba ccca. Ses dört dizede bir yenilenip her dördüncü dizede ilk sese dönüyor; birim dört dizelik benttir. Beyitli şekillerden gazel ve kaside aa ba ca biçiminde kafiyelenir; mesnevide her beyit ayrı sesle aa bb cc diye ilerler. Rubai tek dört dizede biter. Nakarat bulunmadığı ve konu öğüt olduğu için şarkı da düşünülmez. Cevap: C.

Örnek 2 — Nakaratı bulmak

Soru: Bu sayfa için yazılmış iki bentte nakarat hangi dizedir, ses düzeni harflerle nasıl yazılır?

Erik çiçek açtı yine, beyaza büründü dal

Bu mevsim de geçmeden bir akşam bize kal

Kovanlar doldu şimdi, peteklerde akar bal

Bu mevsim de geçmeden bir akşam bize kal

Sabahı bekleyen kuşlar susar bir an

Gece iner tepelere, uyur koca orman

Uzaktan çan sesiyle geçer bir kervan

Bu mevsim de geçmeden bir akşam bize kal

• A) Nakarat birinci dizedir; düzen aaaa bbbb
• B) Nakarat «Bu mevsim de geçmeden bir akşam bize kal» dizesidir; düzen aAaA bbbA
• C) Nakarat yoktur; her iki dize kendi sesini kurar
• D) Nakarat beşinci dizedir; düzen abab cccb
• E) Nakarat ikinci bendin tamamıdır; düzen aaaa aaaa

Çözüm: «Dal, kal, bal» sondan «l» ve «a» seslerini paylaşır, kafiye «al»dır. İkinci bentte «an, orman, kervan» yeni bir ses kurar: «an». «Bu mevsim de geçmeden bir akşam bize kal» birinci bentte ikinci ve dördüncü dize olarak, ikinci bentte de son dize olarak aynen yineleniyor. Değişmeden dönen dize nakarattır; büyük harfle gösterilince düzen aAaA bbbA olur. Cevap: B.

Örnek 3 — Dönen beyit

Soru: Beş haneden oluşan bir şiirde her hane yedi beyittir ve aa ba ca düzeninde kafiyelenir. Her hanenin ardından kendi içinde kafiyeli bir beyit gelir; bu beyit beş hanenin sonunda da kelimesi kelimesine aynıdır. Şiir Tanrı'nın birliğini işler. Şiirin şekli hangisidir?

• A) Terkib-i bent
• B) Murabba
• C) Gazel
• D) Mesnevi
• E) Terci-i bent

Çözüm: Haneler beyitlerden kurulmuş ve aralarına bir vasıta beyti girmiş; bu iki özellik terkib-i bent ile terci-i bendi işaret eder. Vasıta beytinin her hanede aynen dönmesi terci-i bendi gösterir; terkib-i bentte bu beyit her seferinde değişirdi. Tasavvufi konu da ders kitaplarının terci-i bent için verdiği bilgiyle örtüşür. Murabba dizelerden kurulan bentlerle, gazel ve mesnevi bentsiz beyitlerle yazılır. Cevap: E.

Örnek 4 — Aynı iskelet, ayrı şekil

Soru: Türker dokuz bentlik bir şiir okuyor. Her bent dört dizedir; düzen aaaa bbba ccca biçiminde ilerliyor. Bentlerin son dizeleri ilk bendin sesine dönüyor, ama hiçbiri ötekinin aynısı değil. Şiir devlet işlerinde adaletin önemi üzerine öğüt veriyor. Türker şiire «şarkı» diyor. Türker'in adlandırmasını düzelten bilgi hangisidir?

• A) Şiir rubaidir, çünkü dört dizelik birimle yazılmıştır.
• B) Şiir terkib-i benttir, çünkü bentlerin son dizeleri değişiyor.
• C) Şiir gazeldir, çünkü son dizeler ilk sese dönüyor.
• D) Nakarat yok, bent sayısı şarkının olağan sınırını aşıyor ve konu öğüt; bu özellikler murabbayı gösterir.
• E) Şiir mesnevidir, çünkü her bent kendi sesini kurar.

Çözüm: Dört dizelik bent ve bbba iskeleti murabba ile şarkıda ortaktır; ayrım başka ölçütlerdedir. Şarkının son dizesi kelimesi kelimesine yinelenen bir nakarattır, bentleri genellikle üç ile beş arasındadır ve konusu çoğunlukla aşk ve eğlencedir. Burada dizeler yalnız sese dönüyor, bent sayısı dokuz ve konu öğüt. Terkib-i bent beyitlerden kurulan hanelerle yazılır; rubai tek dört dizedir; gazel ve mesnevi beyitlidir. Cevap: D.

• Şarkıyı yalnız bir müzik türü sanmak. Divan şiirinde şarkı, bestelenmek amacıyla yazılan ve dört dizelik bentlerle kurulan bir nazım şeklidir; ezgi sözlerin üstüne sonradan kurulur.
• Dört dizelik her Divan şiirini rubai ya da tuyuğ saymak. Rubai ve tuyuğ tek dört dizede biter; murabba ve şarkıda dört dizelik bentler art arda gelir.
• Murabbayı şarkıdan kafiye düzeniyle ayırmaya çalışmak. İkisinde de ikinci bentten itibaren dördüncü dize başa bağlanır. Ayrım nakaratta, bestelenme amacında, konuda ve bent sayısındadır.
• Terkib-i bent ile terci-i bendi karıştırmak. Vasıta beyti her hanede değişiyorsa terkib-i bent, aynen dönüyorsa terci-i benttir; «terci» sözcüğü geri döndürmeyi anlatır.
• Terci-i bendin dönen beytini nakarat sanıp şiiri şarkı saymak. Terci-i bentte yinelenen parça bir beyittir ve beyitlerden kurulan hanelerin ardından gelir; şarkının nakaratı dört dizelik bendin tek bir dizesidir.
• Benti yalnız dörtlükten uzun öbeğe ayırmak. Divan şiirinde beyitten büyük ve şiir boyunca yinelenen her öbek benttir; murabbanın dört dizelik birimi de bent adını alır.