Mesnevi

Şennur, Divan edebiyatı ünitesinin özet sayfasına şunu yazdı: «Roman bize Tanzimat'la geldi; demek Divan şairleri uzun hikâye anlatmadı, kısa gazellerle yetindi.» Akşam ninesinin kitaplığında sırtında «Leyla vü Mecnun» yazan kalın bir cilt buldu. Sayfalar beyitle doluydu, ama gazel defterindeki beyitlere benzemiyorlardı. Bir genç aşkı yüzünden çöllere düşüyor, aileler araya giriyor, olaylar sayfadan sayfaya birbirine ekleniyordu. Şennur beyitlerin sonlarına baktı: her beyit kendi sesini kuruyor, ardından gelen beyit başka bir sesle kapanıyordu. Özet sayfasındaki cümlenin ikinci yarısının üstünü çizdi. Roman yoktu, doğru; hikâye ise vardı ve başka bir kalıpla anlatılıyordu.

• Bir beyit dizisinde her beytin redifini ayırıp kafiyesini bulur, aa bb cc düzenini gösterip şekli mesnevi olarak adlandırırsın.
• Mesnevinin uzun anlatılara elverişli oluşunu kafiye düzeniyle ve beyitler arasında süren olay zinciriyle açıklarsın.
• Mevlid, Leyla vü Mecnun, Hayriyye ve Hüsn ü Aşk'ı şairi ve konusuyla eşler, hamse kavramını tanımlarsın.
• Mesneviyi kafiye düzeni, uzunluk ve konu ölçütleriyle gazelden ve kasideden ayırırsın.

Her beyit kendi sesiyle

Rubai ile tuyuğ sözünü dört dizede bitiriyordu; gazelle kaside ise beyitlerini tek bir sese, ilk beytin sesine bağlıyordu. Mesnevi hem bu bağı hem de uzunluk sınırını kaldırır. Mesnevi, Divan edebiyatının beyit birimini ve aruz ölçüsünü kullanan, kafiyesini her beytin içinde tamamlayan nazım şeklidir. Ders kitapları adının Arapçada «ikişerli» anlamına geldiğini belirtir: kafiye ikişer dizede, yani beytin içinde tamamlanır. Kafiye düzeni bu yüzden aa bb cc dd biçimindedir. Birinci beytin sesi ikinci beyte taşınmaz; her beyit başka bir sesle bağlanır ve o sesi iki dizesi arasında tüketir.

Beyit sayısı için bir sınır konmamıştır. Gazelin üst sınırı on beş, kasidenin üst sınırı doksan dokuz beyittir; bir mesnevi ise birkaç yüz beyitte de biter, birkaç bin beyite de uzar.

Bir mesnevi parçasını sondan çözmek

Aşağıdaki beş beyit bu ders için kuruldu; onları bir şaire mal etme, ölçüleri de hesaba katılmadı. Yalnız ses düzenini ve olayların beyitten beyte nasıl aktığını göstermek için kuruldu.

Uzak bir kasabada yaşardı bir nakkaş

Fırçası inceydi, gözü keskin, eli yavaş

Bir sabah kapısında bir yolcu belirdi

Mühürlü bir mektubu titreyerek verdi

Dağları aştı nakkaş, ırmakları geçti

Her gece yıldızlara bakıp yolunu seçti

Saraya varınca gördü bomboş bir duvar

Dedi: Bu taşa bir bahçe sığar, bir de bahar

Gece gündüz çalıştı, ne uyudu ne yedi

Bahçe bitince sultan yalnız bir söz dedi

Kafiye ve redif dersindeki sırayı her beyit için ayrı ayrı uygulayalım: önce en sondaki ek ya da sözcük, görevi aynıysa redife; sonra kalan sesler sondan sayılır.

1. Birinci beyit: «nakkaş» ile «yavaş». Sonda ek yok, redif yok. Sondan sayınca «ş» ve «a» ortak, ardından «k» ile «v» ayrılıyor. Kafiye «aş», tam kafiye.
2. İkinci beyit: «belirdi» ile «verdi». Sondaki «-di» iki fiilde de aynı geçmiş zaman ekidir; redif olarak ayrılır. Kalan «belir» ile «ver» köklerinde yalnız «r» ortaktır, bir önceki seste «i» ile «e» ayrılır. Kafiye «r», yarım kafiye.
3. Üçüncü beyit: «geçti» ile «seçti». Redif yine geçmiş zaman eki «-ti». Kalan «geç» ile «seç» sondan «ç» ve «e» seslerini paylaşır; kafiye «eç», tam kafiye.
4. Dördüncü beyit: «duvar» ile «bahar». Ek yok. «Ar» ortak, «v» ile «h» ayrılıyor; tam kafiye.
5. Beşinci beyit: «yedi» ile «dedi». Redif «-di». Kalan «ye» ile «de» yalnız «e» sesinde buluşur; yarım kafiye.

Beş beytin beşi de ayrı bir ses taşıyor: «aş», «r», «eç», «ar», «e». Şema harfle aa bb cc dd ee diye yazılır. Redif ve kafiye her beytin içinde ayrı ayrı belirlenir; bir beyitte redif bulunması öbür beyitlerde de bulunacağını göstermez.

Aynı parçayı gazel düzenine çevirmek istesek ikinci, üçüncü, dördüncü ve beşinci beytin ikinci dizelerini «aş» sesiyle bitirmek zorunda kalırdık: «savaş», «telaş», «kumaş»… Beş beyitte bu iş zor değildir; beş yüz beyitte şairin elindeki sözcükleri tüketir.

Uzun anlatıya neden elverişli?

Ders kitapları mesnevinin uzun konuları işlemeye uygunluğunu iki nedene bağlar. İlki az önce gördüğümüz kafiye kolaylığıdır: şair her beyitte yeniden başladığı için tek bir sese bağlı kalmaz ve anlatı istediği kadar uzayabilir.

İkincisi beyitlerin birbirine bağlanma biçimidir. Gazel dersinde beyitlerin birbirinden bağımsız durduğunu, birinden ötekine bir olay zinciri kurulmadığını öğrenmiştik. Mesnevide durum tersine döner. Yukarıdaki parçada yolcu gelmeden nakkaş yola çıkmaz, yola çıkmadan saraya varmaz; beyitlerin yerini değiştirirsen hikâye bozulur. Kişiler, yolculuklar, olaylar ve bir son: bunlar bir anlatının malzemesidir.

Bu iki özellik yüzünden ders kitapları mesnevinin Divan edebiyatında roman ve hikâyenin yerini tuttuğunu söyler. Kancadaki yanılgının düzeltildiği yer burasıdır. Batılı anlamda roman Tanzimat'la gelir; uzun anlatı ise daha önce de vardır ve manzumdur.

Mesnevide işlenen konular geniştir: aşk hikâyeleri, dinî konular, ahlak öğütleri, tasavvufi düşünceler, savaşlar, bir şehrin güzelliklerinin anlatıldığı tasvirler. Bir şiirin mesnevi olduğuna konudan değil, kafiye düzeninden karar verilir.

Nereden geldi, ilk örnek hangisi?

Ders kitapları mesnevinin Türk edebiyatına İran edebiyatından geçtiğini belirtir. Geçiş Dönemi modülünde Kutadgu Bilig'i işlerken bu şekli ilk kez görmüştük. Ders kitapları aruzla Türkçe söylenmiş mesnevilerin ilki olarak 11. yüzyılda yazılan bu eseri gösterir. Bu bilgi, şeklin Divan edebiyatından önce Türkçeye girdiğini de ortaya koyar.

Burada bir ad karışıklığına dikkat et. Mevlana'nın Farsça yazdığı ünlü eserin adı da «Mesnevi»dir. Eser, şeklinin adıyla anılır; bir soruda «Mesnevi» sözcüğünü tırnak içinde görürsen bir eserden, tırnaksız görürsen bir nazım şeklinden söz ediliyordur.

Bir mesnevinin bölümleri

Uzun mesneviler çoğunlukla belli bir sırayla açılır ve kapanır. Ders kitaplarında sayılan giriş bölümleri arasında tevhid (Allah'ın bir oluşu), münacat (Allah'a yakarış) ve nât (peygamber övgüsü) bulunur. Bu adları kaside dersinde kasidenin konularına verilen adlar olarak görmüştük; mesnevide aynı konular, şiirin başında yer alan bölümlerin adı olur. Girişte şairin eseri neden yazdığını anlattığı bölüme sebeb-i telif denir. Asıl hikâye bu bölümlerden sonra gelir. Eserin bitiş bölümüne hatime adı verilir.

Hamse: beş mesnevilik dizi

Bir şairin yazdığı beş mesneviden oluşan diziye hamse denir; sözcük Arapçada «beş» anlamındadır. Hamse yazan şaire hamse sahibi denir. Ders kitaplarında Türk edebiyatında hamse sahibi şairlerin başında Ali Şir Nevai anılır; Anadolu sahasında Taşlıcalı Yahya da hamse sahipleri arasında sayılır. Hamse bir nazım şekli değildir, bir şairin mesnevilerinden kurulan bir bütündür; bu yüzden «hamse» sorusunda kafiye düzeni değil, eser sayısı ve şeklin adı aranır.

Müfredattaki dört mesnevi

YKS müfredatında dört mesnevi şairiyle birlikte anılır. Her birinin konusu tek satırda şöyledir:

Dört eser dört ayrı konu alanını temsil eder: dinî, aşk, ahlak ve tasavvuf. Fuzuli'nin eserinde Mecnun'un sevgiliye duyduğu aşk, ders kitaplarında Allah'a duyulan aşka uzanan bir yolun başlangıcı olarak yorumlanır. Şeyh Galip'in eserinde ise kahramanların adları soyut kavramlardır: «hüsn» güzellik demektir, «aşk» da kendi anlamını taşır. Kişilerin bir kavramı temsil ettiği bu tür anlatıya alegori denir. Bu dört şairin öteki yönleri yüzyıl derslerinde ayrıca açılacak.

Beyitle kurulan üç şekil

Gazel ile kasideyi kafiye düzeni ayırmıyordu. Mesneviyi ikisinden ayıran ilk ölçüt ise tam da kafiye düzenidir; uzunluk ve konu ancak ikinci sırada gelir.

Gazel, kaside ve mesnevinin birimi beyitti. Sonraki derste birim değişiyor: dizeler bent adı verilen öbeklerde toplanıyor. Dört dizelik bentlerle kurulan murabba ile bestelenmek amacıyla yazılan şarkı, bentli şekillerin Divan şiirindeki iki önemli örneği olarak orada ele alınacak.

Örnek 1 — Dize sonlarından şekle

Soru: Ders için yazılmış üç beyit veriliyor:

Kervan çıktı yola, sabah serin, gök pak

Develer sıra sıra, önde bir çan, bir bayrak

Öğlende bir kuyuya vardılar, dibi taş

Kova boş çıktı, gözlerde birikti yaş

Akşam bir han göründü uzaktan

Yolcular sevindi, kurtuldu tuzaktan

Bu parçanın kafiye düzeni ve uyduğu şekil hangisidir?

• A) aa ba ca; gazel
• B) aa ba ca; kaside
• C) aa bb cc; mesnevi
• D) abab cc; rubai
• E) aaxa bb; tuyuğ

Çözüm: Birinci beyitte «pak» ile «bayrak» sondan «ak» sesinde buluşur; ikinci beyitte «taş» ile «yaş» ek taşımadan «aş» sesinde; üçüncü beyitte «-tan» ayrılınca «uzak» ile «tuzak» «uzak» sesinde birleşir. Üç beyit üç ayrı sesle kapanıyor; hiçbiri önceki beytin sesine dönmüyor. Bu düzen aa bb cc'dir. Olayların sırayla ilerlemesi de anlatıya uygun şekli destekler. A ve B'deki düzen yalnız ilk beytin kendi içinde kafiyeli olduğu şekillere aittir. Cevap: C.

Örnek 2 — Beytin içinde redif

Soru: Bu ders için kurulmuş beyit: «Ninesi ocak başında her gece ateş yakardı / Torunu kucağında alevlere bakardı.» Redif ile kafiye bu beyitte nasıl ayrılır?

• A) Redif yok; kafiye «akardı», zengin kafiye
• B) Redif «-ardı»; kafiye «ak», tam kafiye
• C) Redif «bakardı»; kafiye yok
• D) Redif «-dı»; kafiye «akar», zengin kafiye
• E) Redif «-ardı»; kafiye «k», yarım kafiye

Çözüm: Sondaki «-dı» iki fiilde de hikâye ekidir; önündeki «-ar» iki fiilde de geniş zaman ekidir. İkisi aynı görevle tekrarlandığı için redif «-ardı» olur. Geriye «yak» ile «bak» kökleri kalır. Sondan «k» ortak, «a» ortak, ardından «y» ile «b» ayrılıyor. Kafiye «ak»tır ve iki ses taşıdığı için tam kafiyedir. D redifi eksik ayırdığı için geniş zaman ekini kafiyeye katıyor; E sayımı ilk seste kesiyor. Cevap: B.

Örnek 3 — Eser, şair, konu

Soru: Şükriye, müfredattaki dört mesnevi için bir eşleme tablosu hazırlıyor. Tablosundaki satırlardan hangisi yanlıştır?

• A) «Mevlid» — Süleyman Çelebi — Hz. Muhammed'in doğumu
• B) «Leyla vü Mecnun» — Fuzuli — aşk, tasavvufi yorumla
• C) «Hayriyye» — Nabi — oğluna öğüt
• D) «Hüsn ü Aşk» — Fuzuli — alegorik, tasavvufi hikâye
• E) «Hayriyye» — 17. yüzyıl — hikemî, öğretici

Çözüm: «Hüsn ü Aşk» Şeyh Galip'in eseridir ve 18. yüzyıla aittir. Fuzuli'nin müfredatta adı geçen mesnevisi «Leyla vü Mecnun»dur. Öteki satırlarda eser, şair, yüzyıl ve konu doğru eşlenmiştir. İki eserin de tasavvufla anılması bu karışıklığı kolaylaştırır; eşlemede şairin adına bak. Cevap: D.

Örnek 4 — Beş eserlik bir bütün

Soru: Bir edebiyat tarihi notunda şöyle deniyor: «Şair, ikisi aşk hikâyesi, biri ahlak öğütleri, ikisi tasavvufi düşünceler üzerine beş mesnevi yazmış ve bunları bir bütün olarak düşünmüştür.» Bu bütüne verilen ad hangisidir?

• A) Hamse
• B) Divan
• C) Sebeb-i telif
• D) Hatime
• E) Tezkire

Çözüm: Bir şairin beş mesneviden oluşan dizisine hamse denir; adı «beş» anlamındadır. Divan bir şairin şiirlerini topladığı kitaptır ve tek tek mesnevilerin dizisi değildir. Sebeb-i telif ile hatime bir mesnevinin içindeki bölümlerdir: biri eserin yazılma nedenini anlatır, öteki eseri bitirir. Tezkire şairlerin hayatını ve şiirlerini tanıtan eserdir. Cevap: A.

• Her beyti kafiyeli diye ilk beyti matla sanmak. Mesnevide bütün beyitler kendi içinde kafiyelidir; ilk beytin ötekilerden bir farkı yoktur. Matla ile anılan düzen gazelle kasidenin düzenidir.
• Redifi bütün beyitlere taşımak. Mesnevide redif ve kafiye her beyit için ayrı ayrı bulunur. Bir beyitteki «-di» redifi, sonraki beyitte bulunmayabilir.
• «Mesnevi» eseri ile mesnevi şeklini karıştırmak. Mevlana'nın Farsça eseri şeklin adını taşır. Tırnak içindeki ad bir eseri, tırnaksız ad bir nazım şeklini gösterir.
• Hamseyi bir nazım şekli sanmak. Hamse beş mesneviden oluşan dizidir; kendine özgü bir kafiye düzeni yoktur.
• Fuzuli ile Şeyh Galip'in mesnevilerini değiştirmek. İkisi de tasavvufla anılır. «Leyla vü Mecnun» Fuzuli'nin, alegorik «Hüsn ü Aşk» Şeyh Galip'indir.
• Roman yok diye uzun anlatı da yok sanmak. Divan edebiyatında uzun hikâyeler manzum olarak, mesneviyle anlatılır.