Rubai ve tuyuğ

Ilgım, kuzeninin nişanında babaannesinin karşılıklı söylediği mânileri telefonuna yazmıştı. Ertesi gün ödev için bir Divan şiiri seçkisini karıştırırken dörder dizelik kısa şiirlerle dolu bir bölüme rastladı. Her birinin dördüncü dizesi ilk iki dizenin sesine dönüyor, üçüncü dize kafiyenin dışında kalıyordu. Sayfanın kenarına «bunlar da mâni» diye yazdı. Akşam birini babaannesinin ezgisine uydurmayı denedi. Ezgi yedinci hecede kapanıyor, dize ise sürüp gidiyordu; ikinci dizede heceleri yuttu, üçüncüde bıraktı. Babaannesi kitabı alıp ezgisiz, sesli okudu: kimi heceyi uzatıyor, kimini kısa geçiyordu ve dizeler kendi ritmini buluyordu. Ilgım kenardaki notu silmedi; altına kısa bir soru yazdı. Ses düzeni aynıysa bu dörtlükleri mâniden ayıran neydi?

• Dört dizelik, aaxa düzenli bir şiirin rubai, tuyuğ ya da mâni olduğunu ölçüsüne, geleneğine ve kafiyesinin niteliğine bakarak belirlersin.
• Bir rubaide serbest kalan üçüncü dizenin işini ve asıl düşüncenin hangi dizede durduğunu gösterirsin.
• Tuyuğdaki cinaslı kafiyeyi redif tekrarından ayırıp her sözcüğün o dizedeki anlamını açıklarsın.
• Ders kitaplarında rubaiyle ve tuyuğla anılan şairleri doğru şekle bağlarsın.

Kafiye düzeni tek başına karar vermez

Nazım şekillerinin haritasını çizdiğimiz derste rubai ile tuyuğ birer satırla geçmişti; Divan edebiyatının genel özelliklerini işlerken de beyit eğiliminin dışında kalan şekiller arasında anılmışlardı. Bu ders o iki satırı açıyor ve Ilgım'ın sorusuna cevap arıyor.

Sorunun düğümü şurada: Türk şiirinde aaxa düzeniyle kafiyelenen en az üç dörtlük vardır. Halk şiirinin anonim kolunda mâni, Divan şiirinde rubai ve tuyuğ. Üçünde de ilk iki dize ile sonuncusu aynı sese bağlanır, üçüncü dize serbest bırakılır. Dize sayısına ve kafiye düzenine bakan okur bu yüzden üçünü birbirinden ayıramaz. Ayrım başka ölçütlerde yapılır: dizeler hangi ölçüyle yazılmış, şekil hangi gelenekten gelmiş, kafiye sözcükleri nasıl seçilmiş ve şiir neyi konu ediniyor. Ilgım'ın denemesi bu ölçütlerden birini, ölçüyü, farkında olmadan sınamıştı. Mâninin ezgisi yedi heceye göre kurulmuştu; aruzla yazılmış bir dize ise uzun ve kısa hecelerin dizilişinden doğan başka bir ritim taşır.

Rubai: İran şiirinden gelen dörtlük

Ders kitaplarında rubai, İran edebiyatından Türk şiirine geçmiş, dört dizeden oluşan bir Divan şeklidir. Adı Arapçada «dörtlü» anlamına gelir. Her rubai kendi başına bir bütündür: dört dize söylenir ve şiir orada kapanır. Şairler bu dörtlükleri çoğunlukla art arda yazar, ama her biri ayrı bir şiir olarak okunur.

Kafiye düzeni çoğunlukla aaxa'dır. Ders kitapları dört dizesi de aynı sesle biten, yani aaaa düzenli rubailerin de bulunduğunu not eder. Rubaiyi ayıran asıl özellik ölçüsüdür. Rubai aruzla yazılır, ama gazelde ya da kasidede kullanılan her kalıp ona uymaz. Ders kitaplarına göre rubaiye özgü kalıplar vardır ve bunlar aruzun ahreb ve ahrem adı verilen kalıplarından türer. Bu kalıpların ayrıntısı sınavda beklenmez; bilmen gereken, rubainin kendine ait bir ölçü ailesi olduğudur.

Konusu ders kitaplarında felsefi ve tasavvufi olarak verilir. Hayatın anlamı, ölümün kaçınılmazlığı, kader, dünyanın geçiciliği rubainin en sık döndüğü sorulardır. İran edebiyatında bu şekil en çok Ömer Hayyam'ın adıyla anılır. Türk Divan şiirinde ise ders kitapları rubaileriyle tanınan şair olarak Azmizade Haleti'yi gösterir.

Bir rubaiyi dizesi dizesine okumak

Aşağıdaki dörtlük bu derste, yapıyı göstermek için kuruldu. Hiçbir şaire ait değildir ve ölçüsü gözetilmedi; aruz bakımından bir rubai kalıbına uyduğu iddia edilmiyor. Burada yalnız kafiye düzenine, redife ve düşüncenin dizelere dağılışına bakacağız.

Sabah olur, akşam olur, bu fani zaman geçer

Çöl yolundan çan sesiyle uzun bir kervan geçer

Kimi burada saray kurdu, kimi bir kulübe

Kalan bir iyi addır yalnız; mülk geçer, sultan geçer

Kafiye ve redif dersinde öğrendiğimiz sıra burada da işe yarar: önce en sondaki parça, sonra ondan öncesi.

1. Son sözcükleri ayır. Birinci dize «zaman geçer», ikinci dize «kervan geçer», dördüncü dize «sultan geçer» ile bitiyor. Üçüncü dize «kulübe» ile kapanıyor.
2. Redifi bul. «Geçer» üç dizede de aynı fiil, aynı anlam ve aynı çekimle duruyor: rediftir.
3. Geriye kalanlarda ortak sesleri bul. «Zaman», «kervan» ve «sultan» sondan karşılaştırılınca «n» ortak, «a» ortak; bir önceki seste «m», «v» ve «t» ayrılıyor. Üç dizenin paylaştığı ses «an»dır; iki sesten oluşan bu kafiye tamdır.
4. Düzeni yaz. «Kulübe» bu sese katılmıyor ve x ile gösteriliyor. Düzen aaxa'dır.

Şimdi düşüncenin dizelere nasıl dağıldığına bakalım. İlk iki dize günün ve yolun akışını gösteriyor: zaman da kervan da geçip gidiyor. Üçüncü dize kafiyeden bağımsız kalır ve insanlara döner; saray kuranla kulübe kuranı aynı cümlede anar ama bir hüküm vermez. Hüküm dördüncü dizede gelir: geriye yalnız iyi bir ad kalır, mülk de sultan da geçicidir. Ders kitapları rubaide asıl düşüncenin çoğunlukla son dizede söylendiğini belirtir. Kafiyesiz üçüncü dize bu sona giden yolu açar; dördüncü dize hem ilk iki dizenin sesine geri döner hem de düşünceyi bağlar. Ses ile anlam aynı noktada kapanır.

Tuyuğ: Türklerin Divan şiirine kattığı dörtlük

Tuyuğ da dört dizeden oluşur ve çoğunlukla aaxa düzeniyle kafiyelenir. Ders kitapları onu rubaiden kökeniyle ayırır: rubai İran şiirinden alınmıştır, tuyuğ ise Türklere özgü bir şekil olarak gösterilir. Divan şiirinin şekillerinin büyük bölümü Arap ve İran şiirinden gelirken tuyuğ bu genel akışın dışında kalır.

Tuyuğun ölçüsü de bellidir. Ders kitaplarına göre tuyuğ aruzun «fâilâtün fâilâtün fâilün» kalıbıyla yazılır. Rubai kendi kalıp ailesine bağlıyken tuyuğ bu tek kalıba bağlanır; iki dörtlüğü aruz bakımından ayıran ölçüt budur.

Tuyuğun kafiyesinde ayırt edici bir eğilim vardır: kafiyeler çoğunlukla cinaslıdır. Kafiye ve redif dersinde cinaslı kafiyeyi tanımıştık: kafiye yerinde, yazılışça özdeş ama anlamca ayrı sözcüklerin buluşması. Tuyuğda aynı sözcük kafiye yerinde üç kez görünür, ama her görünüşünde başka bir şeyi adlandırır. Konu bakımından tuyuğ rubai kadar belirgin bir alana bağlanmaz; ders kitapları onu daha çok ölçüsüyle ve cinasıyla tanımlar. Tuyuğ ile birlikte anılan şairler arasında ders kitaplarında Kadı Burhaneddin ve Ali Şir Nevai yer alır. Bu şairlerin hayatı ve öteki eserleri yüzyıl derslerinde açılacak.

Cinası bir tuyuğda çözmek

Aşağıdaki dörtlük de bu derste kuruldu ve kimseye ait değildir. Ölçüsü gözetilmedi; «fâilâtün fâilâtün fâilün» kalıbına uyduğu iddia edilmiyor. Örnek yalnız cinaslı kafiyenin nasıl işlediğini göstermek için var.

Bahar geldi, yeşile büründü kır

Gönlüne yük olan o kederi kır

Gençlik bir rüzgârdır, eser ve geçer

Bir sabah aynaya bakarsın: saçın kır

Kafiye yerinde üç kez «kır» duruyor. Tekrar eden bir sözcük gördüğümüzde ilk akla gelen redif olur. Ama redif için sözcüğün anlamının ve görevinin de aynı kalması gerekir. Üç «kır»ı tek tek soralım:

• Birinci dizede «kır», şehrin dışındaki açık arazidir; bir yer adıdır.
• İkinci dizede «kır», «kırmak» fiilinin emir kipidir: kederini parçala, ondan kurtul.
• Dördüncü dizede «kır», beyazı siyahına karışmış saçı niteleyen sıfattır: saçın ağarmış.

Yazılış üç dizede de aynıdır, anlam ise üç kez değişir. Bu yüzden tekrar redif değildir; aralarındaki kafiye cinaslıdır. Üçüncü dize «geçer» ile biter ve bu sese katılmaz: düzen yine aaxa. Cinası bulmanın yolu ses saymak değil, her sözcüğün o dizede ne anlama geldiğini sormaktır.

Mâniyle karşılaştırma

Anonim halk şiiri dersinde kesik mâniyi görmüştük: ilk dizesi yedi heceden kısa kalan, kafiyeleri cinasla kurulan mâni. Tuyuğ ile kesik mâni bu bakımdan birbirine yaklaşır; ikisinde de aynı sözcük kafiye yerinde başka anlamlarla döner. Bazı ders kitapları tuyuğu bu benzerlik yüzünden mâninin Divan şiirindeki karşılığına benzetir. Benzerlik ölçüde biter: mâni heceyle, tuyuğ aruzla yazılır.

Konu da tek başına ayırt etmez. Aşağıdaki mâniyi bu derste kurduk; konusu rubaininkine yakındır:

Dağda duman tütüyor

Kervan yolu bitiyor

Saray da kalmaz, han da

Ömür akıp yitiyor

Heceleri sayalım: «Dağ-da du-man tü-tü-yor» 7, «Ker-van yo-lu bi-ti-yor» 7, «Sa-ray da kal-maz han da» 7, «Ö-mür a-kıp yi-ti-yor» 7. Dört dize de yedi hecedir. Dize sonlarındaki «-üyor» ve «-iyor» şimdiki zamanı bildiren tek bir ektir; görevi üç dizede değişmediğinden redif sayılır. Ek ayrılınca «tüt», «bit» ve «yit» kalır ve bunların ortak sesi yalnız «t»: yarım kafiye. Düzen aaxa. Konu dünyanın geçiciliğidir, yani felsefidir. Yine de bu dörtlük rubai değil, mânidir: hece ölçüsüyle kurulmuştur ve halkın ağzında söylenen anonim bir ürünün biçimini taşır.

Üç şekli bir tabloda toplayalım:

Dört dizelik bir şiiri sınıflandırma sırası

Tablonun satırları bir karar sırasına çevrilebilir. Önce ölçüye bak: hece sayıları eşitse ve şiir halk ağzında söyleniyorsa mâniye yönel. Ölçü aruzsa şiir Divan şiirine aittir ve iki aday kalır. Soruda ölçü kalıbı verilmişse karar oradadır: «fâilâtün fâilâtün fâilün» tuyuğu, rubaiye özgü kalıplar rubaiyi gösterir. Kalıp verilmemişse kafiyeye ve konuya bak: cinaslı kafiye tuyuğu düşündürür; ölüm, kader ve hayatın anlamı üzerine bir hükümle biten dörtlük rubaiyi. Şair adı verilmişse eşleştirme de yardım eder. Kafiye düzeninden ise hiçbir zaman karar çıkarma; üç şekil o noktada birleşir.

Rubai de tuyuğ da sözünü dört dizede tamamlar ve dizeleri tek bir sesle bağlar. Mesnevi ölçeği bütünüyle değiştiriyor: orada kafiye her beyitte iki dize arasında kurulup orada tamamlanır, ardından gelen beyit yeni bir sesle açılabilir. Bu düzen şaire bir aşk hikâyesini ya da bir öğüt kitabını binlerce beyit boyunca sürdürme imkânı verir. Hangi uzun konuların bu şekille yazıldığı ve ses düzeninin bu uzunluğu nasıl taşıdığı, o dersin konusu.

Örnek 1 — Hükmü taşıyan dize

Soru: Aşağıdaki rubai örneği bu ders için yazılmıştır; ölçüsü gözetilmemiştir.

Dün açan gül bugün soldu, savruldu dalından

Su durmadan akıp gider, haber vermez yolundan

Sen ki bu bahçede kendini kalıcı sanırsın

Bil ki kimse kurtulmaz zamanın elinden

Bu dörtlükle ilgili hangisi doğrudur?

• A) Kafiye düzeni aabb'dir ve asıl düşünce ilk dizededir.
• B) Redif «dalından», kafiye yoktur.
• C) Düzen aaxa'dır; redif «-ından, -undan, -inden» ekleri, kafiye «l» sesidir ve asıl düşünce dördüncü dizededir.
• D) Üçüncü dize kafiyesiz olduğu için dörtlük kusurludur.
• E) Kafiye cinaslıdır, çünkü üç sözcük aynı seslerle biter.

Çözüm: Dize sonları «dalından», «yolundan», «elinden». Sondaki «-ından, -undan, -inden», üçüncü kişi iyelik ekine ayrılma hâli ekinin eklenmesiyle oluşmuştur; ünlüsü uyuma göre değişse de üç dizede aynı görevi gördüğünden rediftir. Kalan «dal», «yol» ve «el» yalnız «l» sesini paylaşır: yarım kafiye. «Sanırsın» bu sese katılmaz; düzen aaxa'dır. İlk iki dize gülü ve akan suyu gösterir, üçüncü dize okura döner, hüküm dördüncü dizede gelir: kimse zamandan kurtulamaz. Serbest üçüncü dize bu şekilde olağandır, kusur sayılmaz. Üç sözcük ayrı sözcükler olduğu için ortada cinas da yoktur. Cevap: C.

Örnek 2 — Üç kez «bel»

Soru: Aşağıdaki dörtlük bu ders için kurulmuştur; ölçüsü gözetilmemiştir.

Yâr selvi boylu, ince bel

Aşılmaz karlı dağda bel

Toprak bekler, gönül bekler bahar

Bağa varsam elimde bir bel

Kafiye yerindeki «bel» sözcükleri için hangisi doğrudur?

• A) Üçü de aynı anlamda olduğundan rediftir.
• B) Birinci ve ikinci aynı, üçüncüsü farklı olduğundan yalnız son dize kafiyelidir.
• C) Kafiye yoktur, çünkü üç dize aynı sözcükle biter.
• D) Düzen abab'dır.
• E) Birincisi vücudun beli, ikincisi dağdaki geçit, üçüncüsü toprak kazmaya yarayan kürektir; yazılışı aynı, anlamı farklı olduğundan kafiye cinaslıdır.

Çözüm: Her «bel»in o dizedeki anlamını soralım. Sevgilinin ince beli bir vücut bölümüdür. Karlı dağda aşılmaz olan bel, iki tepe arasındaki geçittir. Bağa giderken elde tutulan bel ise bir bahçe aletidir. Anlam üç kez değiştiği için tekrar redif değildir; aynı yazılışlı, ayrı anlamlı sözcüklerle kurulmuş cinaslı kafiyedir. Üçüncü dize «bahar» ile dışarıda kalır; düzen aaxa'dır, abab değil. Cevap: E.

Örnek 3 — Üç dörtlük, üç ad

Soru: Bir öğretmen tahtaya dört dizelik, aaxa düzenli üç şiirin bilgilerini yazıyor. Birinci şiir aruzun «fâilâtün fâilâtün fâilün» kalıbıyla yazılmış, kafiyeleri cinaslıdır. İkinci şiir bir düğünde söylenmiş, dizeleri yedişer hecedir, söyleyeni bilinmez. Üçüncü şiir aruzun rubaiye özgü bir kalıbıyla yazılmış, son dizesinde ölümün kaçınılmazlığı üzerine bir hüküm verir. Sırasıyla şekiller hangisidir?

• A) Rubai, mâni, tuyuğ
• B) Tuyuğ, mâni, rubai
• C) Mâni, tuyuğ, rubai
• D) Tuyuğ, rubai, mâni
• E) Rubai, tuyuğ, mâni

Çözüm: Kafiye düzeni üçünde aynıdır; karar ölçüden ve gelenekten çıkar. «Fâilâtün fâilâtün fâilün» kalıbı ve cinaslı kafiye tuyuğu gösterir. Yedi heceli, anonim ve düğünde söylenen dörtlük mânidir. Rubaiye özgü aruz kalıbı ve son dizedeki felsefi hüküm rubaiyi gösterir. Cevap: B.

Örnek 4 — Şair ile şekli eşleştirmek

Soru: Şair ve şekil eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

• A) Ömer Hayyam — rubai
• B) Kadı Burhaneddin — tuyuğ
• C) Azmizade Haleti — rubai
• D) Ali Şir Nevai — tuyuğ
• E) Ali Şir Nevai — mâni

Çözüm: Ders kitaplarında Ömer Hayyam ve Azmizade Haleti rubaileriyle, Kadı Burhaneddin ve Ali Şir Nevai tuyuğlarıyla anılır. Mâni ise anonim halk şiirinin ürünüdür; söyleyeni bilinmez ve bir Divan şairine mal edilmez. Ali Şir Nevai'yi mâniye bağlayan eşleştirme bu yüzden yanlıştır. Cevap: E.

• Aaxa düzenli her dörtlüğü mâni saymak. Rubai ve tuyuğ da aaxa ile kafiyelenir; ölçü heceyse ve şiir anonimse mâniye, aruzsa Divan dörtlüklerine yönel.
• Rubaiyi konusuyla mâniden ayırmaya çalışmak. Hayatın geçiciliğini anlatan bir mâni de olabilir; ayrımı ölçü ve gelenek yapar.
• Tuyuğun kafiye yerindeki tekrarı redif sanmak. Sözcük her dizede başka bir anlam taşıyorsa tekrar redif değil, cinaslı kafiyedir; her sözcüğün o dizedeki anlamını sor.
• Rubainin üçüncü dizesini kusur saymak. Aaxa düzeninde üçüncü dize serbest kalır; asıl düşünce çoğunlukla son dizede söylenir.
• Kökenleri karıştırmak. Rubai İran edebiyatından gelir, tuyuğ Türklere özgüdür. Divan şiirinin Arap ve İran kaynaklı olması her şeklin oradan geldiği anlamına gelmez.