Kaside

Feriha, okulunun kuruluş yıl dönümünde emekliye ayrılan müdür için okunan uzun konuşmayı dinledi. Ertesi hafta edebiyat dersinde kasidenin övgüyle anıldığını duyunca defterine «dalkavukluk şiiri» yazdı. Öğretmeni ondan o konuşmayı hatırladığı sırayla anlatmasını istedi. Feriha anlatırken kendisi şaşırdı: konuşma müdürle açılmamıştı. Önce bahçedeki çınarlardan ve serin bir eylül sabahından söz edilmiş, sonra «bu bahçeyi otuz yıl sulayan bir el var» cümlesiyle söz müdüre dönmüştü. Övgünün ardından konuşmacı, metni kendisinin yazdığını söyleyip biraz övünmüş; en sonda da müdüre uzun ve sağlıklı bir ömür dilemişti. Feriha'nın tek parça sandığı metin, beş ayrı işi sırayla yapıyordu.

• Bir kasidenin nesib, girizgâh, methiye, fahriye ve dua bölümlerini işlevleriyle sıralarsın.
• Ders için kurulmuş bir beytin kasidenin hangi bölümüne ait olduğunu gerekçesiyle belirlersin.
• Tevhid, münacat, nât, methiye ve hicviyeyi konusuna bakarak; bahariye ve şitaiyeyi nesibine bakarak adlandırırsın.
• Gazel ile kasideyi uzunluk, konu, bölüm ve mahlasın yeri ölçütleriyle ayırırsın.

Bir amaca yürüyen şiir

Gazelde beyitler birbirinden bağımsız durabiliyordu; beş beyitlik bir şiirde okur her beyte ayrı ayrı dönebilir. Kaside aynı beyit birimini ve aynı kafiye düzenini çok daha uzun bir yola taşır: ders kitaplarının verdiği alt sınır 33, üst sınır 99 beyittir. Bu uzunlukta beyitleri rastgele dizmek okuru yolda bırakır; şiir bir sıraya, bir iskelete ihtiyaç duyar. Ders kitaplarında kaside adının Arapça «kasd» kökünden geldiği, «amaçlamak, yönelmek» anlamı taşıdığı belirtilir; şeklin Arap şiirinden İran şiirine, oradan Türk şiirine geçtiği de aynı kitaplarda anlatılır.

Ad, şeklin nasıl çalıştığını da özetler. Kaside bir amaca doğru yürür: Allah'ı anmak, peygamberi övmek, bir devlet büyüğünü övmek ya da birini yermek. Şair bu amaca doğrudan atlamaz; okuru bir girişten geçirir, sonra bir köprüyle asıl konuya taşır, en sonda sözünü bağlar. Feriha'nın dinlediği konuşmanın beş adımı, bu yolculuğun gündelik bir benzeriydi.

Kafiye düzeni gazeldekiyle aynıdır. Şiir, ilk beytin iki dizesini aynı sesle bitirerek açılır; sonraki beyitlerde o ses yalnız ikinci dizede döner: aa ba ca da … Otuz üç beyit boyunca aynı kafiye ve redifi sürdürmek, şairden geniş bir sözcük birikimi ister.

Beş bölüm, beş iş

Ders kitapları kasidenin bölümlerini şöyle sıralar:

Bazı kasidelerde araya bir gazel bölümü girer; buna tegazzül denir. Her kasidede bulunmaz, bu yüzden beş temel bölümün sırasına dahil edilmez.

Bir kasideyi parça parça okumak

Gerçek bir kasideden alıntı yapmak yerine, bölümleri göstermek için bu ders için kurulmuş, hiçbir şaire ait olmayan altı beyite bakalım. Beyitler yapıyı göstermek için yazıldı; ölçüleri gözetilmedi.

1 Kış gitti; bağ, baştan başa bir gülistandır

Dallarda çiçek, derede ses; sevinçli bir zamandır

2 Dere buzunu çözdü, dallara su yürüdü

Her tomurcuk, uykusundan uyanan küçük bir candır

3 Bu güzelliği yalnız mevsime yorma, ey gönül

Asıl bahar, şehre adaletle gelen o sultandır

4 Onun kapısında doyar yoksul da garip de

Kapısı, yorgun yolcuya gece açılan bir handır

5 Bu övgüyü dizen dil de az bulunur bu çağda

Benim sözüm, bu bahçede dilden dile gezen destandır

6 Gül açtıkça ömrü uzasın, kapısı kapanmasın

Bu dileği kabul etmek, Rabbimden bir ihsandır

Bölümler. Birinci ve ikinci beyit baharı anlatır: nesib. Üçüncü beyit, baharın asıl kaynağının sultan olduğunu söyleyerek sözü övülene çevirir: girizgâh. Dördüncü beyit sultanın cömertliğini anlatır: methiye. Beşinci beyitte şair kendi sözünü över: fahriye. Altıncı beyit sultana uzun ömür diler: dua. Gerçek bir kasidede nesib ve methiye onlarca beyite yayılır; girizgâh ise çoğu zaman bir iki beyitle yetinir.

Kafiye ve redif. Şiir Bilgisi modülündeki yöntemle sondan başlayalım. İlk beytin dize sonları «gülistandır» ve «zamandır». En sondaki «-dır» iki sözcükte de bildirme ekidir, görevi aynıdır; redif olarak ayrılır. Geriye «gülistan» ile «zaman» kalır: «n» ortak, «a» ortak, ardından «t» ile «m» ayrılır. Kafiye «an»dır, iki sesten oluştuğu için tamdır. Sonraki beyitlerin ikinci dizeleri aynı düzeni sürdürür: «can-dır», «sultan-dır», «han-dır», «destan-dır», «ihsan-dır». Birinci dizeler serbest kalır. Harflerle gösterirsek her beytin ikinci dizesi a harfini alır, ilk dizeler b'den f'ye yeni harflerle yazılır.

İlk beyit, son beyit, en güzel beyit

Gazelde gördüğün adlar kasidede de kullanılır: ilk beyte matla, son beyte makta denir. Ders kitaplarında kasidenin en güzel beytine beytü'l-kasîd adı verilir. Yukarıdaki örnekte matla birinci beyit, makta altıncı beyittir.

Mahlasın yeri iki şekli ayıran işaretlerden biridir. Gazelde şair mahlasını çoğunlukla makta beytinde söyler. Kasidede ise mahlas çoğunlukla fahriye ya da dua bölümünde geçer; şair kendinden söz ettiği yerde adını da anar. Bazı ders kitapları mahlasın geçtiği beyte taç beyit der. Bu yüzden bir kasidede mahlası yalnız son beyitte aramak yanıltır.

Konusuna göre adlar

Kaside bir şekildir; konusuna göre ayrıca ad alır:

«Methiye» sözcüğü iki yerde karşına çıkar: bir devlet büyüğünü öven kasidenin türünü bildirir, aynı zamanda her kasidenin övgü bölümünün adıdır. Bir soru «methiye» dediğinde türden mi, bölümden mi söz ettiğine bak.

Hicviye, Feriha'nın yargısını sınar. Aynı şekille övgü yazıldığı gibi yergi de yazılabilir; şeklin kendisi bir tutumu değil, bir kalıbı adlandırır. 17. yüzyılda Nef'i, ders kitaplarında hem kasideleri hem hicivleriyle anılır; şairin ayrıntısı o yüzyılın dersinde açılacak. Ölen birinin ardından yazılan şiire mersiye denir; bu ad da şekli değil konuyu bildirir. Baki'nin Kanuni için yazdığı mersiye ders kitaplarında kaside değil, bentlerden oluşan terkib-i bend şekliyle örneklenir.

Methiyeyi yalnız kişisel bir yaltaklanma diye okumak da eksik kalır. Ders kitapları, şairin kasidesini bir büyüğe sunduğunu ve karşılığında caize adı verilen bir ödül aldığını anlatır. Övgü, dönemin saray çevresinde şairle hami arasındaki ilişkinin yerleşik diliydi.

Nesibine göre adlar

Bazı kasideler, giriş bölümünde anlattığı konuya göre de adlandırılır. Nesibinde baharı anlatan kasideye bahariye, kışı anlatana şitaiye, bayramı anlatana ıydiye denir. Bu ad, konusuna göre verilen addan bağımsızdır: yukarıdaki altı beyit hem bahariyedir (nesib baharı anlatır) hem methiyedir (bir sultanı över). Kasideler redifiyle de anılabilir; ders kitaplarında en sık verilen örnek, «su» redifiyle yazıldığı için Su Kasidesi adıyla bilinen Fuzuli nâtıdır.

Divan'ın dinî kasidesi, tekkenin dinî şiiri

Ders kitapları divanların çoğunlukla tevhid, münacat ve nâtla açıldığını belirtir. Halk edebiyatı modülünde, «Dinî-tasavvufi halk edebiyatı» başlıklı derste, tekkede söylenen ilahiyi ve iki gelenekte de adı geçen nâtı görmüştün. Konu ortaktır, şekil ve dil ayrılır: Divan şairi Allah'ı ya da peygamberi aruzla, beyitlerle, Arapça ve Farsça sözcüklerin yoğun olduğu bir dille, çoğunlukla kaside şekliyle över; tekke şairi aynı konuyu hece ölçüsüne, dörtlük birimine ve gündelik Türkçeye yakın bir söyleyişe taşır. Bir soruda «nât» adını görünce şekil hakkında karar verme; birime, ölçüye ve uzunluğa bak.

Gazel ile kaside

Gazel dersinde gazelin kendi terimleri ayrıntısıyla işlendi. Burada iki şekli karşılaştırmak için gereken ölçütleri bir araya topluyoruz:

Tablonun son satırı en sık kullanılan tuzağı gösterir. Kafiye düzeni iki şekli birbirinden ayırmaz; ayıran ölçütler uzunluk, konu ve kasidenin bölümleridir. Kasidenin içinde aşk beyitleri görürsen tegazzülü düşün: kırk beyitlik bir şiirin ortasındaki birkaç aşk beyti onu gazele çevirmez.

Kaside, konusuna ulaşmak için onlarca beyitlik bir yol yürür. Sonraki derste ölçek tersine dönüyor: düşünceyi dört dizeye sığdıran iki şekil, felsefi konularıyla anılan rubai ve ders kitaplarında Türklere özgü sayılan tuyuğ. Dize sayıları aynı olan bu iki şekli birbirinden neyin ayırdığı, o dersin sorusu.

Örnek 1 — Söz kime dönüyor?

Soru: Ders için kurulmuş bu beyit, bir kasidede kış betiminin hemen ardından geliyor. Hangi bölüme aittir?

Kar yağdı sanma bu beyazlık, gökten inen bir lütuftur

O lütfu yeryüzüne taşıyan, kapısı açık vezirdir

• A) Nesib
• B) Methiye
• C) Fahriye
• D) Girizgâh
• E) Dua

Çözüm: İlk dize hâlâ kışın imgesini, karı kullanıyor; ikinci dize ise o beyazlığı bir vezire bağlayarak sözü övülene çeviriyor. Betimden övgüye geçiren beyit girizgâhtır. Nesib yalnız betimde kalırdı; methiye vezirin erdemlerini sayardı; fahriye şairin kendisinden, dua vezirin geleceğinden söz ederdi. Cevap: D.

Örnek 2 — Uzun bir şiirde aşk beyitleri

Soru: Ferruh bir divanda, aa ba ca düzeniyle kafiyelenmiş kırk iki beyitlik bir şiir okuyor. Şiir baharla açılıyor, sonra bir sadrazamı uzun uzun övüyor, arada sevgiliden söz eden birkaç beyit taşıyor ve sadrazama dua ederek bitiyor. Ferruh aşk beyitlerine bakıp şiire gazel diyor. En doğru değerlendirme hangisidir?

• A) Aşk beyitleri bulunduğu için şiir gazeldir.
• B) Şiir kasidedir; uzunluk, bölümler ve dua bunu gösterir, aradaki aşk beyitleri tegazzül olabilir.
• C) Matlaın sesi her beytin ikinci dizesinde döndüğü için şiir yalnız gazel olabilir.
• D) Şiir mesnevidir, çünkü uzundur.
• E) Şiir hicviyedir, çünkü sadrazamdan söz eder.

Çözüm: Kırk iki beyit gazelin sınırını aşar ve kasidenin aralığına girer. Bahar girişi nesibi, sadrazam övgüsü methiyeyi, kapanış duayı gösterir. Kafiye düzeni gazelle ortaktır, ayırıcı değildir; mesnevi aa bb cc ile kafiyelenir. Bir devlet büyüğünü öven şiir yergi sayılmaz. Cevap: B.

Örnek 3 — İki ölçütle iki ad

Soru: Bir kasidenin nesibi bayram sabahını, kalan bölümleri ise bir padişahı övmeyi işliyor. Bu kasideye nesibine ve konusuna göre verilecek adlar hangi seçenekte sırasıyla doğru verilmiştir?

• A) Bahariye, nât
• B) Şitaiye, methiye
• C) Iydiye, methiye
• D) Iydiye, münacat
• E) Bahariye, hicviye

Çözüm: Nesibe göre ad giriş bölümünün konusundan gelir: bayram anlatıldığı için ıydiye. Konuya göre ad bütün şiirin amacından gelir: padişah övgüsü methiyedir. Bahariye baharı, şitaiye kışı anlatır; nât peygamberi över, münacat Allah'a yakarır, hicviye yerer. Cevap: C.

Örnek 4 — Matlaın sesleri

Soru: Aşağıdaki matlayı bu ders için yazdık. Hangi parça redif, hangi sesler kafiyedir?

Yeşerdi bağ, açtı çiçek, geldi bahar yeniden

Dallar kızardı, gün gördü yüzü al nar yeniden

• A) Redif «yeniden», kafiye «ar»; tam kafiye
• B) Redif yoktur, kafiye «ar yeniden»; zengin kafiye
• C) Redif «ar yeniden», kafiye yoktur
• D) Redif «yeniden», kafiye «r»; yarım kafiye
• E) Redif «den», kafiye «yeni»; zengin kafiye

Çözüm: Sondan başlayalım. «Yeniden» iki dizede de aynı anlamla, aynı görevle tekrar eden bir sözcüktür; redif olarak ayrılır. Geriye «bahar» ile «nar» kalır: «r» ortak, «a» ortak, ardından «h» ile «n» ayrılır. Kafiye «ar»dır; iki ses olduğu için tamdır. D yalnız bir sesi sayıp «a»yı atlar; B ve C redifi kafiyeye karıştırır. Cevap: A.

• Kasideyi baştan sona övgü sanmak. Övgü methiye bölümündedir; ondan önce nesib ve girizgâh, sonra fahriye ve dua gelir.
• «Methiye»yi tek anlamda okumak. Hem devlet büyüğünü öven kaside türünün hem her kasidedeki övgü bölümünün adıdır.
• Gazel ile kasideyi kafiye düzeniyle ayırmaya çalışmak. İkisi aa ba ca düzenini paylaşır; ayırıcı olan uzunluk, konu ve bölümlerdir.
• Mahlası yalnız son beyitte aramak. Kasidede mahlas çoğunlukla fahriye ya da dua bölümünde geçer.
• Nesibe göre adı konuya göre adla karıştırmak. Bahariye girişin konusunu, methiye ya da nât şiirin amacını bildirir; bir kaside iki adı birlikte taşıyabilir.
• Nât adını görüp şekli kaside saymak. Nât konuyu bildirir; tekkede heceli dörtlüklerle yazılmış nât da vardır.