Gazel

Edebiyat öğretmeni grup çalışması için aynı şairin altı gazelini fotokopiyle çoğaltıp altı öğrenciye birer tane dağıttı. Günseli kendi kâğıdındaki gazelin ilk beytini defterine kocaman harflerle, başlık gibi yazdı; son beyitte geçen adın altını çizip kenarına «sevgilisinin adı» notunu düştü. Sonra masadakiler kâğıtlarını ortaya serdi. Gazellerden biri baharla, biri ayrılıkla, biri bir içki meclisiyle açılıyordu; konular birbirine hiç benzemiyordu. Oysa altı kâğıdın altısında da son beyitte aynı ad duruyordu, hep aynı yerde. Altı ayrı derdi aynı kişiye anlatmak belki mümkündü; adın her seferinde tam son beyitte belirmesi ise başka bir şey söylüyordu. Günseli notunu sildi: o ad şiirin kime yazıldığını değil, kimin yazdığını gösteriyordu.

• Bir gazelde matlayı, maktayı, mahlası ve hüsn-i matlayı yerlerinden ve kafiye ilişkilerinden tanırsın.
• Gazelin beyit sonlarında redifi ayırıp kalan ortak sesi kafiye olarak belirler, düzeni aa ba ca biçiminde yazarsın.
• Konusuna göre âşıkane, rindane, hakimane ve tasavvufi gazeli içerikten ayırırsın.
• Gazeli beyit sayısı ve kafiye düzeniyle kasideden ve mesneviden ayırırsın.

Divan şiirinin en çok yazılan şekli

Şiir Bilgisi modülünde gazelle iki kez karşılaştık. Kafiye şeması dersinde aa ba ca düzeninin bu şekille anıldığını gördük; nazım şekillerinin haritasını çizerken de gazeli beyit sayısı, bölüm adları ve konusuyla tek satırda tanıttık. Bu ders o satırın içine giriyor.

Gazel, Divan şiirinde aşkı, güzelliği, ayrılığı, şarabı ve tasavvufu işleyen, beyitle kurulan ve aruzla yazılan nazım şeklidir. Ders kitapları sözcüğün Arapçada sevgiliyle ya da sevgili üzerine söyleşmek anlamına geldiğini belirtir; şeklin konusu da adından gelir. Uzunluğu ders kitaplarında 5–15 beyit olarak verilir. Bir Divan şairinin şiirlerini topladığı kitapta, yani divanında, en büyük yeri çoğunlukla gazeller tutar. Fuzuli, Baki ve Nedim gazelleriyle en çok anılan şairler arasındadır; bu adlar yüzyıl derslerinde ayrı ayrı açılacak.

Ses ağını bir gazelde izlemek

Kuralları ezberlemeden önce bir gazelin içinde dolaşalım. Aşağıdaki beş beyit, yapıyı göstermek amacıyla bu derse özel yazılmış bir gazel örneğidir; ölçüsü gözetilmedi, hiçbir şaire ait değildir. Sondaki ad da derse özel uydurulmuş bir mahlastır.

Kış biter, toprak uyanır, taze bir bahar ister gönül

Yâr gelmezse bahçe neylesin, yine kış, yine kar ister gönül

Gözlerim yollarda kaldı, bekleyişten yoruldum

Çöl gibi kurudu dil, serin bir pınar ister gönül

Sâki, doldur kadehi, gece uzun, meclis tamam

Bu gece ne uyku ne öğüt, ne de karar ister gönül

Dünya bir han, biz yolcuyuz, kimse kalmaz bu konakta

Göçüp giden neylesin mülkü, kalıcı bir diyar ister gönül

Gülgûn'a sorsan ne ister: saray mı, köşk mü, hazine mi?

Dostun kapısında bir taş, bir yıkık duvar ister gönül

Kafiye ve redif dersindeki yöntemi kullanıp dize sonlarını sondan başa doğru çözelim.

1. Son sözcükleri alt alta yaz. İlk beyitte «bahar ister gönül» ve «kar ister gönül». Sonraki beyitlerin ikinci dizelerinde «pınar ister gönül», «karar ister gönül», «diyar ister gönül», «duvar ister gönül».
2. En sondaki parçayı ayır. «Gönül» altı dizede de aynı sözcük, aynı anlamla duruyor: rediftir.
3. Bir önceki parçaya geç. «İster» de altı dizede aynı fiil, aynı kişiyle ve aynı zamanla çekimli; o da redife katılır. Redif «ister gönül» olarak belirlendi.
4. Kalan sözcüklerde ortak sesi say. «Bahar» ile «kar» sondan karşılaştırılınca «r» ortak, «a» ortak, sonra «h» ile «k» ayrılıyor. «Pınar», «karar», «diyar», «duvar» da aynı yerde ayrılır: «n», «r», «y», «v». Kafiye iki sesten oluşan «ar»dır, yani tam kafiyedir.

Bu çözümde dikkat isteyen bir yer var. «Bahar» sözcüğünün sonundaki «ar» bir ek değildir; sözcüğün kendi gövdesidir. Ses olarak geniş zaman ekine benzemesi onu redife katmaz. Redif yalnız görevi aynı olan ek ve sözcüklerden oluşur; gövdeye ait ses kafiyede kalır.

Şimdi beyitlerin ilk dizelerine bakalım: «yoruldum», «tamam», «konakta», «hazine mi». Bunların hiçbiri «ar ister gönül» sesine katılmaz ve birbirleriyle de eşleşmez. Şema böylece aa ba ca da ea olur. Kafiye şeması dersinde bu harfleri yazmayı öğrenmiştik; şimdi harflerin ne iş gördüğü görünüyor. Birinci beyit sesi kurar, sonraki her beyitte ikinci dize o sese geri döner. Gazelin beş beytini ya da on beş beytini bir arada tutan şey bu tek sestir.

Beyitlerin adları

Beyitlerin adları yerlerini anlatır. Matla Arapçada doğuş yeri demektir; güneşin doğduğu yer gibi, gazel de bu beyitte doğar ve sesini burada kurar. Makta ise kesilme yeri, sözün bittiği yerdir. Ders kitaplarında beyitlere verilen adlar şöyledir:

Mahlas, Divan şairinin şiirlerinde kullandığı şair adıdır. Örnek gazelimizde «Gülgûn» maktada geçiyor ve şair kendine üçüncü kişi gibi seslenerek sözü bağlıyor. Kancadaki yanılgı buradan doğuyordu: mahlas çoğu zaman bir seslenme ya da bir soru içinde gelir, bu yüzden ilk okumada sevgilinin adı gibi görünebilir. Ayırt etmenin yolu adın yerine bakmaktır. Aynı ad bir şairin bütün gazellerinde son beyitte yinelenir. Ders kitapları mahlasın bazen maktadan bir önceki beyitte de bulunabildiğini not eder.

Matlanın başlık olmadığını da aynı örnek gösteriyor. Divan şiirinde gazeller çoğunlukla başlıksızdır; ilk beyit şiirin dışında duran bir etiket değil, şiirin ilk iki dizesidir ve gazelin sesini o kurar.

Hüsn-i matla her gazelde bulunmaz. Örnek gazelimizin ikinci beyti şöyle kurulsaydı:

Gözlerim yollarda kaldı, yâri getiren bir katar ister gönül

Çöl gibi kurudu dil, serin bir pınar ister gönül

iki dize de «ar ister gönül» ile biteceği için şema aa aa ba ca biçimine dönerdi. Matladan sonra gelen ve onun gibi kendi içinde kafiyelenen bu beyte hüsn-i matla denir.

Beytü'l-gazel ise ölçüyle değil, değerlendirmeyle belirlenir. Bir beytin en güzel olduğuna okur, eleştirmen ya da gelenek karar verir. Sınavda senden beklenen, bu adın neyi anlattığını bilmektir; bir gazeldeki şah beyti seçmek bir zevk yargısıdır.

Her beyit kendi başına

Divan şiirinin genel özelliklerini işlerken parça güzelliği ilkesini görmüştük: anlam beyitte kapanır, beyit yerinden alınsa da okunur. Gazel bu ilkenin en çok sınandığı şekildir. Örnek gazeli bir öykü gibi okumaya kalkarsan üçüncü beyitte takılırsın. Birinci beyit baharı ve yârin yokluğunu, ikincisi bekleyişi anlatıyor; üçüncüsü birden bir içki meclisine geçiyor, dördüncüsü dünyanın geçiciliği üzerine bir düşünceye dönüşüyor. Bu bir dağınıklık değildir. Ders kitapları gazelin bu özelliğini şöyle anlatır: her beyit anlamca kendi içinde tamamlanır ve beyitler arasında bir olay ya da düşünce zinciri aranmaz. Gazeli bir arada tutan, ortak kafiye ve redifle birlikte gazelin genel havasıdır.

Beyitlerin birbiriyle ilişkisine bakılarak verilen iki ad daha vardır. Bütün beyitleri aynı konuyu işleyen, beyitleri anlamca birbirine bağlanan gazele müselsel gazel denir; adı «zincirleme» anlamına gelir. Bütün beyitleri aynı güzellikte olan, bu yüzden içinden bir şah beyit seçilemeyen gazele de yek-âhenk gazel denir. Biri anlam bağına, öteki beyitlerin değerine bakarak verilmiş addır; ikisini karıştırmamak gerekir.

Konusuna göre gazel

Gazelin ana konusu aşktır; adı da sevgiliyle söyleşmekten geldiği için bu şaşırtıcı değildir. Şarap ise gazelde çoğu zaman tek başına durmaz, aşkın yanında gelir: sâki, kadeh ve meclis sevgilinin ve ayrılığın dünyasına aittir. Ders kitapları gazelleri ağır basan konuya göre de adlandırır:

• Âşıkane gazel: sevgiliye duyulan aşkı, ayrılığın acısını, sevgilinin güzelliğini işler.
• Rindane gazel: şarabı, meclisi, dünyanın tadını çıkarmayı ve rint tavrını öne çıkarır.
• Hakimane gazel: hayata dair düşünce ve öğüt verir; okura dersler çıkarır.
• Tasavvufi gazel: ders kitaplarında sufiyane adıyla da geçer; ilahî aşkı ve Tanrı'ya yönelişi anlatır.

Bu adlar bir gazelin hangi konunun ağır bastığına göre verilir. Örnek gazelimizde birinci ve ikinci beyit âşıkane, üçüncüsü rindane, dördüncüsü hakimane bir havaya sahip; beyit bağımsızlığı yüzünden tek bir gazelde farklı havalar yan yana bulunabilir. Divan şiirinde sevgili, şarap ve meyhane mecazlı olarak tasavvufi bir anlam da taşıyabilir. Bir beyti tasavvufi okumak ya da okumamak yoruma açıktır; soruda yalnız metindeki açık işarete göre karar ver.

Gazel, kaside ve mesnevi: ilk ayrım

Divan şiirinin üç büyük beyitli şekli aynı birimi paylaşır. Gazeli öbür ikisinden ilk bakışta ayıran şu satırdır:

Gazel kafiye düzeniyle mesneviden ayrılır: mesnevide her beyit kendi sesini kurar, gazelde bütün beyitler matlanın sesine döner. Kasideden ise kafiye düzeniyle ayrılamaz, çünkü ikisi aynı düzeni kullanır; ayrım uzunlukta ve konudadır.

Gazelin beş-on beş beyitlik alanında her beyit kendi başına durabiliyordu. Aynı aa ba ca düzeni otuz üç beyitten doksan dokuz beyte kadar uzayınca şair sözü planlamak zorunda kalır. Sonraki derste açılacak kaside bu planın şeklidir: bir tasvirle açılan nesib, asıl konuya geçişi sağlayan girizgâh, övgünün yapıldığı methiye, şairin kendini övdüğü fahriye ve dua bölümleri. Orada bir de kasidenin konusuna göre aldığı adlar var: Tanrı'nın birliği üzerine tevhid, Tanrı'ya yalvarış olan münacat, peygamber övgüsü nât, bir büyüğe övgü methiye ve yergi hicviye. Gazelin tek bir sesle bir arada tuttuğu beyitleri kaside bölümlere ayırarak taşır.

Örnek 1 — Gövdeyi ekten ayırmak

Soru: Aşağıdaki matla derse özel yazılmıştır. Redifi ve kafiyeyi doğru gösteren seçenek hangisidir?

Bir selam yolla, yüreğim bekler seni her akşam

Sen gelince bu yıkık evde olur yine bayram

• A) Redif «-am», kafiye yok
• B) Redif yok, kafiye «m», yarım kafiye
• C) Redif «akşam», kafiye «bayram»
• D) Redif yok, kafiye «am», tam kafiye
• E) Redif «-m», kafiye «a»

Çözüm: Sondan başlayalım. «Akşam» ile «bayram» iki ayrı sözcüktür. Sonlarındaki «-am» bir ek değil, iki sözcüğün de gövdesidir; bu yüzden redif ayrılmaz. Sondan sayınca «m» ortak, «a» ortak; bir önceki seste «ş» ile «r» ayrılır. Ortak ses «am»dır ve iki ses olduğu için tam kafiyedir. A ve E gövdeyi ek sanıp redif ayırıyor; B saymayı ilk seste kesiyor; C iki ayrı sözcüğü redif ve kafiye diye bölüyor. Cevap: D.

Örnek 2 — Beyitleri adlandırmak

Soru: Yedi beyitlik bir gazelde birinci beytin iki dizesi kendi arasında kafiyelidir. İkinci beytin yalnız ikinci dizesi bu sese bağlanır. Yedinci beyitte «Ey Gülgûn» diye başlayan bir seslenme vardır ve bu ad şairin öteki gazellerinin de son beyitlerinde geçmektedir. Bu gazelle ilgili hangisi doğrudur?

• A) İkinci beyit hüsn-i matladır.
• B) Birinci beyit matla, yedinci beyit maktadır; «Gülgûn» şairin mahlasıdır.
• C) Yedinci beyit beytü'l-gazeldir, çünkü mahlas taşır.
• D) «Gülgûn» sevgilinin adıdır, çünkü seslenme içinde geçer.
• E) Gazel yedi beyit olduğu için kasidedir.

Çözüm: İlk beyit, iki dizesi kafiyeli olduğu için matladır. İkinci beytin ilk dizesi kafiyesiz olduğundan hüsn-i matla yoktur. Son beyit maktadır; aynı adın şairin öteki gazellerinde de son beyitte yinelenmesi onun mahlas olduğunu gösterir. Mahlas taşımak bir beyti şah beyit yapmaz; şah beyit değerlendirmeyle seçilir. Yedi beyit gazelin 5–15 aralığındadır, kasidenin en az otuz üç beytine uzaktır. Cevap: B.

Örnek 3 — İkinci beyit de kafiyeli mi?

Soru: Örnek olarak yazılmış bir gazelin ilk iki beyti şöyledir:

Bu şehrin taşı toprağı sensiz bana zindan oldu

Her sabah gözümün önü bir kara duman oldu

Kapına vardım da açılmadı, döndüm yine evime

Bir bakış vaat etmiştin, o da bana yalan oldu

İkinci beyit için hangisi söylenebilir?

• A) Matladır, çünkü gazelin ilk dizesini taşır.
• B) Hüsn-i matladır, çünkü iki dizesi de kafiyelidir.
• C) Maktadır, çünkü mahlas taşır.
• D) Kafiye düzenini aa bb biçimine çevirir.
• E) Gazelin ses düzenine uyan sıradan bir beyittir; ikinci dizesi matlanın sesine döner, ilk dizesi serbest kalır.

Çözüm: İlk beyitte redif «oldu», kafiye «zindan» ile «duman» arasındaki «an» sesidir; matla kendi içinde kafiyelidir. İkinci beyitte «evime» bu sese katılmaz, «yalan oldu» ise matlanın sesine döner: düzen ba. İki dizesi de kafiyeli olmadığı için hüsn-i matla değildir; mahlas taşımadığı ve son beyit olmadığı için makta da değildir. aa bb mesnevinin düzenidir. Cevap: E.

Örnek 4 — Bağlı beyitler

Soru: Cemalettin, yedi beyitlik bir gazeli okurken her beytin bir öncekinin düşüncesini sürdürdüğünü, yedisinin de yalnız sevgilinin gözlerini anlattığını fark ediyor. Bu gazel için kullanılan ad hangisidir?

• A) Müselsel gazel
• B) Yek-âhenk gazel
• C) Rindane gazel
• D) Hakimane gazel
• E) Hüsn-i matla

Çözüm: Gazelde beyitler çoğunlukla anlamca bağımsızdır; bütün beyitleri tek bir konuyu işleyip birbirine bağlanan gazel müselseldir. Yek-âhenk ad beyitlerin konusuna değil, hepsinin eşit güzellikte olmasına bakar. Rindane şarabı ve meclisi, hakimane öğüdü öne çıkarır. Hüsn-i matla bir gazel türü değil, matladan sonraki kafiyeli beytin adıdır. Cevap: A.

• Maktadaki adı sevgili sanmak. Mahlas çoğu zaman bir seslenme içinde gelir. Adın son beyitte ve şairin öteki gazellerinde de aynı yerde durması onun şair adı olduğunu gösterir.
• Matlayı başlık gibi okumak. Matla şiirin ilk beytidir ve gazelin sesini kurar; iki dizesinin kendi arasında kafiyeli olması onu tanımanın ölçütüdür.
• Gövdedeki sesi ek sanıp redife katmak. «Bahar» sözcüğünün sonundaki «ar» ek değildir; redif yalnız görevi aynı olan ek ve sözcüklerden oluşur.
• Gazeli kasideden kafiye düzeniyle ayırmaya çalışmak. İkisi de aa ba ca ile kafiyelenir; ayrım uzunlukta ve konudadır. Mesnevi ise aa bb cc ile ayrılır.
• Müselsel ile yek-âhengi karıştırmak. Müselsel beyitlerin anlam bağına, yek-âhenk beyitlerin eşit güzelliğine verilen addır.
• Şah beyti ölçüyle bulmaya çalışmak. Beytü'l-gazel bir değerlendirmedir; kafiye ya da yer onu belirlemez.