Divan edebiyatının genel özellikleri

Belma, ödevi için okul kütüphanesinden bir divan şiiri seçkisi aldı. İlk gazeli okuyunca defterine şunu yazdı: «Şair sevdiği kızı anlatıyor: uzun boylu, pembe yanaklı, kaşları kavisli.» Birkaç sayfa sonra, yüz yıl kadar sonra yaşamış başka bir şairin gazelinde aynı servi boyla, aynı gül yanakla, aynı yay kaşla karşılaştı. Üçüncü şiirde de öyle. Defterdeki notu kalemle çizdi ve sayfanın altındaki açıklamalara baktı: «servi: sevgilinin boyu», «gül: sevgilinin yanağı», «yay: kaş». Seçkiyi hazırlayan, bu sözcükleri her şiirde yeniden açıklamak yerine sözlük maddesi gibi tek kez vermişti. Belma'nın bir kişinin portresi sandığı şey, yüzyıllar boyunca şairden şaire geçen ortak bir söz dağarcığıydı.

• Divan şiirini halk şiirinden ölçü, nazım birimi, dil, çevre, aktarım ve anlatım bakımından ayırt edersin.
• Servi–boy, gül–yanak, bülbül–âşık, mum–pervane gibi mazmunları bir beyitte bulup karşıladıkları kavramı söylersin.
• Farsça kurallı bir tamlamayı Türkçe söz dizimiyle karşılar, divan şiirindeki süslü dilin nasıl kurulduğunu açıklarsın.
• Bir beytin kendi içinde kapanan anlamını gösterir, «parça güzelliği» ilkesini gerekçesiyle anlatırsın.

Aynı yüzyıllarda başka bir çevre

Halk edebiyatı modülünde sazla, ezgiyle ve kahvehane anlatısıyla yaşayan ürünleri tanıdın; şimdi aynı yüzyıllarda şehirde, kâğıt üzerinde yaşayan öbür geleneğe geçiyoruz. Dönemler haritasında Divan edebiyatını Halk edebiyatıyla aynı aralığa, 13. ile 19. yüzyıllar arasına yerleştirmiştik. İki gelenek birbirini izlemez, yan yana yürür; aralarındaki fark zamanda değil, seslendikleri insanlarda, kullandıkları ölçüde ve dilde yatar.

Ders kitaplarında Divan şiirinin saray ve medrese çevresinde yetiştiği, okurunun da Arapça ve Farsça bilen eğitimli şehirli olduğu belirtilir. Bu gelenek kendi adını şiirlerin toplandığı kitaptan alır. Ders kitaplarında «klasik Türk edebiyatı» ve «yüksek zümre edebiyatı» adlarıyla da anılır.

İki gelenek, altı ölçüt

Modülün geri kalanında sık sık bu tabloya döneceksin. Soldaki sütun Halk edebiyatı modülünde gördüklerini özetliyor, sağdaki bu dersin konusu:

Ders kitapları bir farkı daha kafiye üzerinden söyler: halk şiirinde kafiye kulak için, divan şiirinde göz için kurulur. Yani divan şairi kafiyede yalnız sese değil, sözcüğün yazılışına da bakar.

Tablonun hiçbir satırı tek başına karar verdirmez. Mahlas örneğin bu tabloya girmez, çünkü âşık da divan şairi de çoğu zaman şiirinin sonunda kendi şair adını anar. Bir metni yerleştirirken satırları birlikte oku.

Ölçü ve birim: aruz, beyit

Aruz, hecelerin uzunluğuna ve kısalığına dayanan ölçüdür; nasıl duyulduğunu Şiir Bilgisi modülündeki aruz dersinde öğrenmiş, Kutadgu Bilig'in bu ölçüyle yazıldığını da Geçiş dönemi modülünde görmüştün. Divan şairi şiirinin her dizesini seçtiği kalıba uydurur.

Divan şiirinde nazım birimi çoğunlukla beyittir: iki dizede kapanan söz. Bu kural bir eğilimdir. Rubai ve tuyuğ dört dizelik birimle, şarkı ve murabba bentlerle kurulur. Gazel, kaside, rubai, tuyuğ, mesnevi, şarkı ve murabba bu modülün sonraki derslerinde tek tek açılacak; şimdilik adlarını tanıman yeterli.

Divan şairleri kusursuz bir ölçü, yerli yerinde bir kafiye ve ustalıkla örülmüş söz sanatları arar. Ders kitapları bunu biçim mükemmelliği diye adlandırır: şiir, kurallarına bütünüyle uyduğu ölçüde değerli sayılır.

Arap ve Fars edebiyatının izi

Türkler İslamiyet'i kabul ettikten sonra Arap ve Fars edebiyatıyla aynı kültür dairesine girdi. Divan şiiri nazım şekillerinin çoğunu, aruzu ve mazmun dağarcığının büyük bölümünü bu ortak gelenekten aldı. Dili de bu etkiyi taşır. Türkçenin ekleri ve fiilleri yerinde durur, ama sözcüklerin önemli bir kısmı Arapça ya da Farsçadır ve şairler Farsça kurallı tamlamalar kurar.

Farsça tamlamada sıra Türkçenin tersidir: tamlanan önde, tamlayan ya da sıfat arkadadır; ikisini «-ı, -i» sesi bağlar. Türkçe karşılığını bulmak için sözcükleri yer değiştirirsin:

«Derd-i aşk» öbeğinde dert öndedir, ama Türkçede «aşk derdi» deriz: tamlayan «aşk», tamlanan «dert». «Çeşm-i siyâh»ta göz önde, nitelediği renk arkadadır. Süslü dil yalnız sözcük seçimi değildir; bu tamlamalar zincirleme uzayabilir ve okurdan iki dilin kurallarını bilmesini bekler.

Mazmun: herkesin bildiği benzetme

Mazmun, divan şairlerinin kuşaklar boyunca ortak kullandığı, neyi karşıladığı gelenekçe belirlenmiş kalıp benzetme ve imgedir. Benzetme dersinde «servi boy» ve «gül yanak» öbeklerini iki temel öğesi kalmış teşbih örnekleri olarak çözmüştün. Mazmunda o benzetme bir şairin buluşu olmaktan çıkar, geleneğin malı olur. En sık karşılaşacakların:

• servi sevgilinin boyunu (uzunluk, düzgünlük), gül ya da lale yanağını,
• yay kaşını, ok kirpiğini,
• bülbül gül için feryat eden âşığı,
• mum sevgiliyi, çevresinde dönüp kanadını yakan pervane âşığı karşılar.

Tezat ve tenâsüp dersinde gül ile bülbülün, mum ile pervanenin birbirini çağıran hazır kümeler olduğunu görmüştün; orada aynı alana ait olmalarına bakıyorduk, burada her birinin kimin yerine geçtiğine bakıyoruz. Belma'nın yanılgısı tam bu noktadaydı: servi, gerçek bir boyun ölçüsü değil, geleneğin «güzel boy» için kullandığı sözcüktür.

Sevgili, âşık, rakip

Mazmunlar soyut ve idealize tipler kurar. Divan şiirinin sevgilisi bir kişinin portresi değildir; güzelliği servi, gül, yay ve okla çizilmiş, çoğu zaman ilgisiz ve uzak bir tiptir. Âşık acı çeker, sabreder, bülbül gibi inler, pervane gibi yanar. Aralarında bir de rakip durur. Ders kitapları divan şiirinde dinî-tasavvufi düşüncenin etkisini de vurgular: sevgili kimi beyitlerde ilahi sevgiliyi, şarap ilahi aşkı simgeleyen bir okumaya açıktır. Hangi okumanın öne çıktığı şiire ve şaire göre değişir.

Bütün değil, parça

Divan şiirinde güzellik çoğu zaman bütünde değil, parçada, yani beyitte aranır. Bir gazelin beyitleri aynı ölçü, kafiye ve redifle birbirine bağlanır; ama her biri kendi içinde anlamını tamamlar ve yerinden alınıp tek başına okunduğunda da anlaşılır. Ders kitapları bu ilkeye parça güzelliği der. Beyitler arasında konu bağı bulunmaması kusur sayılmaz.

Bununla bağlantılı bir ilke daha vardır: önemli olan ne söylendiği değil, nasıl söylendiğidir. Aşk, ayrılık, sevgilinin güzelliği, dünyanın geçiciliği yüzyıllar boyu işlendi. Şairden yeni bir konu beklenmez; bilinen mazmunu daha ince, daha şaşırtıcı bir söyleyişle dile getirmesi beklenir. Bir şairin başka bir şairin şiirine aynı ölçü ve kafiyeyle karşılık yazmasına nazire denir; bu gelenek de ustalığın söyleyişte ölçüldüğünü gösterir.

Derse özel iki beyti çözmek

Aşağıdaki iki beyit bu ders için kurulmuştur; kimseye ait değildir ve ölçü iddiası taşımaz, yalnız mazmunları ve beyit yapısını göstermek için yazıldı:

Geçti bahçeden o servi, gül yanak cânâne yine

Feryat edip bülbül döndü dîvâne yine

Meclisin ortasında bir mum ağlar sabaha dek

Yaktı kanadını, döndü ateşe pervâne yine

Birinci adım, mazmunları topla. «O servi» derken boy söylenmeden yalnız serviden söz edilir; okur geleneği bildiği için sevgiliyi anlar. «Gül yanak» sevgilinin yanağıdır, «cânâne» ise sevgili demektir. Feryat eden bülbül âşıktır. İkinci beyitte ağlayan mum sevgiliyi, kanadı yanan pervane âşığı karşılar.

İkinci adım, beyitleri ayrı ayrı oku. Birinci beyit kendi içinde kapanır: sevgili bahçeden geçti, âşık yeniden aklını yitirdi. İkinci beyit de öyle: mum gece boyu eridi, pervane yanmayı bile bile yine ona döndü. Biri bahçede, öteki bir meclis odasında geçer; aralarında konu bağı yoktur.

Üçüncü adım, onları neyin bağladığına bak. Üçüncü dize dışındaki üç dize «yine» sözcüğüyle biter ve sözcük her seferinde aynı anlamı taşır; bu rediftir. Ondan önce «cânâne, dîvâne, pervâne» sözcükleri aynı «-âne» sesini paylaşır. Meclisi ve mumu anlatan dize bu sese katılmaz. Beyitleri bir arada tutan konu değil, bu ses düzenidir.

Sırada gazel

Beytin kendi içinde kapanması en açık biçimde gazelde görülür. Sonraki derste beş ile on beş beyit arasında kurulan bu şeklin ilk beytine neden matla, son beytine neden makta dendiğini, en güzel beyte verilen beytü'l-gazel adını ve aşk ile şarabın neden onun iki büyük konusu olduğunu açacağız.

Örnek 1 — Tabloyla yer belirlemek

Soru: Elimizdeki metin hakkında dört bilgi var: ikişer dizelik öbeklerden oluşuyor, hecelerin uzunluğu ve kısalığı belli bir kalıba göre diziliyor, «derd-i aşk» gibi tamlamalar içeriyor ve sevgili servi boyla anılıyor. Bu şiir hangi geleneğe yerleştirilir?

• A) Söyleyeni bilinmeyen türkü ve mâni
• B) Âşıkların sazla söylediği koşma
• C) Divan şiiri
• D) Tekke çevresinde söylenen ilahi
• E) İslamiyet öncesi sözlü şiir

Çözüm: Bilgileri tablonun satırlarıyla eşleştir. İkişer dizelik öbek beyittir; uzun ve kısa hecelerin kalıba dizilmesi aruzdur; «derd-i aşk» Farsça kurallı tamlamadır; servi boy bir mazmundur. Dört satır da sağ sütunu gösterir. Halk şiirinin üç kolu ve İslamiyet öncesi şiir hece ölçüsüne ve dörtlüğe yaslanır. Cevap: C.

Örnek 2 — Mazmunu karşılığıyla eşlemek

Soru: Derse özel yazılmış şu beyitte bülbül ve gül hangi kavramları karşılar? «Gül açıldı bu sabah, bülbülün âhı dinmez / Bin feryat etse de gülün yüzü ona dönmez»

• A) Bülbül sevgiliyi, gül âşığı
• B) Bülbül rakibi, gül şairi
• C) İkisi de yalnız bahçedeki gerçek bir kuşu ve çiçeği
• D) Bülbül hükümdarı, gül sarayı
• E) Bülbül âşığı, gül sevgiliyi

Çözüm: Gelenekte gül için inleyen bülbül âşıktır, uğrunda feryat edilen gül ise sevgilidir. Beytin ikinci dizesi bunu doğrular: bütün feryada karşın yüzünü çevirmeyen, ilgisiz sevgili tipidir. C mazmunu görmezden gelip sözcükleri yalnız gerçek anlamıyla okur; A eşleşmeyi tersine çevirir. Cevap: E.

Örnek 3 — Tamlamayı çevirmek

Soru: «Gül-i ter» tamlamasının Türkçe söz dizimiyle karşılığı ve türü hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Taze gül; sıfat tamlaması
• B) Gülün terlemesi; isim tamlaması
• C) Terin gülü; isim tamlaması
• D) Gül gibi ter; benzetme
• E) Gül ve ter; bağlaç öbeği

Çözüm: Farsça tamlamada nitelenen önde, niteleyen arkadadır. «Ter» burada «taze» anlamında bir sıfattır ve «gül» sözcüğünü niteler. Sözcükleri Türkçe sıraya koyunca «taze gül» çıkar; niteleyen bir sıfat olduğu için öbek sıfat tamlamasıdır. B ve C, «ter» sözcüğünü Türkçedeki anlamıyla okuyup sırayı da karıştırır. Cevap: A.

Örnek 4 — Konu bağı olmayan beyitler

Soru: Behçet, bir gazelin ilk beytinin sevgilinin güzelliğinden, ikinci beytinin dünyanın geçiciliğinden söz ettiğini görüyor ve «bu şiirde bütünlük yok, şair dağınık yazmış» diyor. Behçet'in yargısını düzelten açıklama hangisidir?

• A) Gazel hece ölçüsüyle yazıldığı için beyitler bağımsızdır.
• B) Divan şiirinde güzellik çoğu zaman beyitte aranır; her beyit kendi içinde kapanır, beyitleri ise ölçü, kafiye ve redif birbirine bağlar.
• C) İkinci beyit bir dörtlüğün parçası olduğu için ayrı okunmamalıdır.
• D) Gazelde bütün beyitler aynı konuyu işlemek zorundadır; şiir kurala uymuyor demektir.
• E) Konu farkı, şiirin halk şiiri olduğunu gösterir.

Çözüm: Parça güzelliği ilkesine göre beyitler arasında konu bağı aranmaz; bu bir kusur değildir. Beyitleri bir arada tutan ses ve ölçü düzenidir. A ölçüyü, C birimi yanlış verir; D ilkenin tersini kural sayar; E konu farkından geleneğe yanlış bir sıçrama yapar. Cevap: B.

• Mazmunu gerçek betim sanmak. Servi boylu, gül yanaklı sevgili bir kişinin portresi değil, geleneğin ideal tipidir; iki ayrı şairde aynı imgenin görünmesi kopya değil, ortak dağarcıktır.
• Mahlası halk şiirinin işareti saymak. Divan şairleri de şiirlerinin sonunda mahlaslarını anar. Halk şiirini divan şiirinden ayıran mahlas değil; ölçü, birim, dil ve çevredir.
• «Divan şiiri yalnız beyitle kurulur» demek. Genel birim beyittir, ama rubai ve tuyuğ dört dizelik birimle, şarkı ve murabba bentlerle kurulur.
• Farsça tamlamayı Türkçe sırayla okumak. «Derd-i aşk» «derdin aşkı» değil, «aşk derdi»dir; tamlanan önde, tamlayan arkadadır.
• Beyitler arasındaki konu kopukluğunu kusur saymak. Parça güzelliği ilkesinde her beyit kendi anlamını tamamlar; şiiri bir arada tutan ses düzenidir.
• Divan ile Halk edebiyatını ardışık sanmak. 13.–19. yüzyıllar iki geleneğin ortak aralığıdır; aynı yıllarda farklı çevrelere seslenirler.