Halk hikâyesi, masal ve fıkra

Uluhan, küçük kardeşini uyutmak için bir anlatı uydurdu: «Bir varmış, bir yokmuş» dedi, sonra bir çoban oğlunun dağları aşıp yedi başlı devi yendiğini, padişahın kızıyla evlendiğini anlattı. Ertesi gün edebiyat ödevine şöyle yazdı: «Kerem ile Aslı da aynı türdendir; ikisinde de bir genç sevdiği için yollara düşer.» Akşam babaannesi Kerem'in hikâyesini anlatmaya başlayınca Uluhan dinledi ve ödevine dönüp baktı. Babaannesi Kerem'in uğradığı şehirlerin adını tek tek sayıyor, Kerem'in derdinin arttığı yerlerde susup bir türkü mırıldanıyordu. Hikâyede dev yoktu, peri yoktu. Kendi anlatısında ise ne bir şehir adı geçmişti ne bir dize. Konu benzerdi; anlatma biçimi, olayların geçtiği dünya ve dinleyenin ona inanma payı başkaydı.

• Bir anlatının masal, efsane, destan, halk hikâyesi ya da fıkra olduğunu gerçeklik iddiası, olağanüstülük, nazım–nesir ve kahraman ölçütleriyle belirlersin.
• Halk hikâyelerini aşk ve kahramanlık grubuna ayırır, Kerem ile Aslı, Âşık Garip, Arzu ile Kamber, Leyla ile Mecnun ve Köroğlu'yu doğru gruba yerleştirirsin.
• Bir masal metninde kalıp başlangıcı, kalıp bitişi, olağanüstü kişileri ve sayı motiflerini gösterirsin.
• Bir fıkrada durumu, karşılaşmayı ve nükteli sonu bulup fıkranın düşündürdüğü şeyi söylersin.

Anonim kolun anlatıları

Anonim halk edebiyatının şiirlerini türkü ve mâni üzerinden tanımıştın. Aynı kolun bir de anlatan yüzü vardır: masal, halk hikâyesi, fıkra. Bunların ortak noktası, bir olayı kişiler ve bir olay örgüsü içinde aktarmaları, ağızdan ağıza yaşamaları ve anlatıldıkça değişmeleridir. Ayrıldıkları yer ise kancadaki ödevin gözden kaçırdığı yerdir: dinleyenin anlatıya ne kadar inandığı, olağanüstü olayların ne kadar yer tuttuğu, metnin düzyazıyla mı yoksa araya şiir katılarak mı anlatıldığı ve kahramanın nasıl biri olduğu. Bu dört ölçüt dersin omurgasıdır; önce türleri tek tek ele alıp sonra hepsini bir tabloda karşılaştıracağız.

Masal: yeri ve zamanı olmayan dünya

Masal, olağanüstü olayların, yeri ve zamanı belirsiz bir dünyada geçtiği, anonim, düzyazı bir anlatıdır. Masalı dinleyen, anlatılanların gerçek olmadığını baştan bilir; masal gerçeklik iddiası taşımaz. Ders kitaplarında masalın şu özellikleri öne çıkarılır:

• Kalıp başlangıç. Masal çoğunlukla ses oyunlarına dayanan bir tekerlemeyle açılır. Anonim halk şiiri dersinde tekerlemeyi tanırken masal başında söylenen bu girişe döşeme dendiğini görmüştün. «Bir varmış, bir yokmuş» ya da «Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde» bu açılışların en bilinenleridir. Döşeme dinleyiciyi gündelik hayattan alıp masal dünyasına götürür.
• Kalıp bitiş. Masal yine kalıp bir sözle kapanır: «Onlar ermiş muradına, biz çıkalım kerevetine» ya da «Gökten üç elma düştü» ile başlayan sözler. Bu bitiş dinleyiciyi masaldan geri çıkarır.
• Yer ve zaman belirsizdir. «Bir ülkede», «bir padişah zamanında» denir; şehrin adı, olayın tarihi verilmez.
• Kişiler olağanüstüdür ya da birer tiptir. Dev, peri, cadı, konuşan hayvanlar, Zümrüdüanka kuşu masal dünyasının varlıklarıdır. İnsan kişilerin çoğu adla değil, konumla anılır: padişah, vezir, oduncu, üç kardeşin en küçüğü. Keloğlan bu tiplerin en tanınanıdır: saf görünür, ama sonunda zekâsıyla kazanır.
• Sayılar kalıplaşmıştır. Üç kardeş, üç elma, üç sınav; kırk gün kırk gece süren düğün. Bu sayılar bir hesap bildirmez, masalın ritmini kurar.
• İyi kazanır. Masalın sonunda iyiler ödüllendirilir, kötüler cezasını bulur. Masal hem eğlendirir hem bir ders bırakır.

Ders için kurulmuş şu masal açılışını okuyalım:

Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde, bir değirmencinin üç kızı varmış. Değirmenin taşı bir gece kendi kendine dönmeye başlamış, sabaha kadar un yerine gümüş öğütmüş. Büyük kız gümüşe koşmuş, ortanca kız korkup kaçmış, küçük kız ise taşın altından gelen inceden bir sesi dinlemiş.

Adım adım bakalım. Açılış bir kalıp sözdür; döşeme işini görür. Yer «bir değirmen», zaman «evvel zaman» olarak kalır; ne şehir ne tarih vardır. Üç kız, masalın sayı kalıbını kurar ve dinleyiciye işi en küçüğün çözeceğini sezdirir. Un yerine gümüş öğüten taş ve taşın altındaki ses olağanüstüdür, kimse bunun yaşandığını iddia etmez. Bu dört işareti birlikte görünce anlatının masal olduğuna karar veririz.

Halk hikâyesi: destandan sonraki halka

Halk hikâyesi, olayları nesirle anlatan, kahramanın duygularının yoğunlaştığı yerlerde araya nazım bölümleri katan, âşıklar ve meddahlar tarafından topluluk önünde anlatılan uzun anlatıdır. Ders kitapları bu türü destan ile modern hikâye ve roman arasında bir halka olarak gösterir. Dede Korkut Hikâyeleri dersinde eserin destandan halk hikâyesine geçiş niteliği taşıdığını görmüştün: olağanüstülük azalıyor, kahramanlar ağlayıp yanılan insanlara dönüşüyordu. Halk hikâyesi bu yolun devamıdır.

Ders kitaplarında halk hikâyesi için şu özellikler sayılır:

• Nazım ile nesir bir aradadır. Olaylar düzyazıyla ilerler; kahraman sevgisini, ayrılığını, gurbetini dile getireceği yerde anlatıcı sazını alır ve koşma ya da türkü söyler.
• Anlatıcı bir topluluğa anlatır. Âşıklar ve meddahlar, kahvehanelerde, düğünlerde, uzun kış gecelerinde hikâyeyi bazen birkaç geceye yayarak anlatır.
• Döşeme ile başlar. Anlatıcı asıl hikâyeye girmeden önce dinleyicinin dikkatini toplayan bir girişle başlar.
• Olağanüstülük destana göre azalmıştır. Rüyada bir pirin elinden bade içip uzaktaki sevgiliyi görmek, darda kalan kahramana Hızır'ın yetişmesi gibi motifler vardır, ama olayların çoğu gerçeğe yakındır.
• Yer ve kahraman gerçeğe yakındır. Olaylar adı bilinen şehirlerde, gerçek bir coğrafyada geçer; kahraman bir âşık ya da bir yiğittir ve insani yönleriyle çizilir.

Ders için kurulmuş şu parçada nazım–nesir geçişini görelim:

Bezirgânın oğlu, sevdiği kız ailesiyle başka bir şehre göçünce atını eğerleyip yollara düştü. Erzurum'u geçti, Kars'a vardı, bir pınar başında soluklandı. Gönlü daralınca sazını eline aldı, şöyle dedi:

Yollara düştüm de bir yâr uğruna

Dağlar duman olmuş, yol görünmüyor

Sılada bıraktım ben gül dalını

Gözümün yaşları bir an dinmiyor

Önce biçime bakalım. İlk paragraf düzyazıdır ve yolculuğu anlatır; dörtlük, kahraman derdini söylemeye başladığında gelir. Dizeleri sayalım: «Yol-la-ra düş-tüm de bir yâr uğ-ru-na» 11, «Dağ-lar du-man ol-muş yol gö-rün-mü-yor» 11, «Sı-la-da bı-rak-tım ben gül da-lı-nı» 11, «Gö-zü-mün yaş-la-rı bir an din-mi-yor» 11. On bir heceli bu dörtlük, âşık şiirinin ölçüsüdür. Sonra dünyaya bakalım: Erzurum ve Kars gerçek yer adlarıdır, dev ya da peri yoktur, kahraman sevdiğinin peşine düşmüş bir gençtir. Düzyazının arasına girmiş şiir, gerçek coğrafya ve sevda konusu birlikte halk hikâyesini, üstelik aşk grubunu gösterir.

Aşk hikâyeleri, kahramanlık hikâyeleri

Ders kitapları halk hikâyelerini konularına göre iki büyük gruba ayırır.

Aşk hikâyelerinde kahraman sevdiğine kavuşmak için yola çıkar, engellerle karşılaşır, derdini şiirle söyler. Kerem ile Aslı, Âşık Garip, Arzu ile Kamber ve Leyla ile Mecnun'un halk arasında anlatılan biçimi bu grubun en çok anılan örnekleridir. Kerem ile Aslı'da iki sevgili sonunda birbirine kavuşamaz; Âşık Garip'te ise yoksul bir âşık, sevdiğine kavuşmak için gurbete çıkar ve sonunda muradına erer. Yani aşk hikâyesinin sonu mutlu da olabilir, acılı da; grubu belirleyen son değil, konunun aşk olmasıdır. Leyla ile Mecnun'un Divan edebiyatında mesnevi olarak da işlendiğini ilerideki modülde göreceksin; aynı konu iki gelenekte ayrı biçimlerle yaşar.

Kahramanlık hikâyelerinde kahramanın yiğitliği, haksızlığa karşı mücadelesi anlatılır. Bu grubun en bilinen örneği Köroğludur: babasının gözlerine mil çektiren Bolu Beyi'nden öç almak için Çamlıbel'e çıkan bir yiğidin hikâyesi. Köroğlu da şiir söyler; ama hikâyenin merkezinde sevda değil, yiğitlik ve hak arayışı durur.

Fıkra: kısa bir olay, nükteli bir son

Fıkra, gündelik hayattan alınmış tek bir olayı kısaca anlatan, nükteli bir sözle ya da beklenmedik bir davranışla biten, güldürürken düşündüren anonim düzyazı anlatıdır. Fıkrada olağanüstü varlık yoktur; güldüren şey olayın kendisi değil, sondaki çıkıştır.

Fıkralar çoğunlukla bir tip etrafında toplanır. Nasreddin Hoca fıkraları, Bektaşi fıkraları, Temel ve Dursun gibi tiplerin yer aldığı Karadeniz fıkraları bu tip ve bölge fıkralarının bilinen örnekleridir. Tip, fıkranın sabit kişisidir; fıkra onun adıyla anlatılır, ama onun yazdığı bir eser değildir. Ders kitaplarında Nasreddin Hoca'nın adıyla anlatılan fıkraların hepsinin ona ait olmadığı, zamanla başka fıkraların da bu tipe bağlandığı belirtilir; anonim ürünün yaşama biçimi budur. Bölge fıkralarında yörenin ağzı ve hazırcevaplığı anlatının rengidir, alay konusu değil.

Ders için kurulmuş şu fıkrayı parçalarına ayıralım. Bu fıkra hiçbir tipe ait değildir:

Köyün birinde bir adam, her sabah kovayı suya ulaştıramayınca kuyuya söylenirmiş: «Bu kuyu her yıl biraz daha derinleşiyor.» Komşusu bir gün ipin ucunu gösterip «Sen bu ipten her ay bir parça kesip bostan çitine bağlıyorsun» demiş. Adam ipe uzun uzun bakmış, sonra başını sallamış: «Haklısın komşu. Kuyu bu kadar derinleşince ip de yetmiyor tabii.»

Fıkranın üç parçası vardır. Durum: adam kovayı suya ulaştıramıyor ve suçu kuyuya yüklüyor. Karşılaşma: komşu asıl nedeni gösteriyor. Nükteli son: adam kanıtı görüyor, ama onu da kendi bahanesine katıyor. Okur burada güler, sonra düşünür: kusuru dışarıda arayan biri, gösterilen gerçeği bile kendi bahanesine çevirebilir. Fıkranın bıraktığı ders budur. Dikkat et: gazetelerde güncel bir konuyu kısa bir yorumla işleyen köşe yazısına da fıkra denir; o öğretici bir türdür ve halk fıkrasıyla aynı şey değildir.

Beş anlatı, dört ölçüt

Destan ve efsaneyi sözlü dönem modülünde masalla karşılaştırmıştın. Şimdi halk hikâyesini ve fıkrayı da aynı tabloya katalım:

Tabloyu bir karar sırasına çevirebilirsin. Önce metnin içinde şiir var mı diye bak: düzyazının arasına giren koşmalar ve türküler halk hikâyesini gösterir. Sonra yer ve zamana bak: hiçbiri belli değilse ve anlatı kalıp bir sözle açılıyorsa masal düşün. Anlatılan bir yerin nasıl oluştuğunu açıklıyor ve yöre halkı ona inanıyorsa efsanedir. Bütün bir milletin kaderini olağanüstü güçteki bir ata üzerinden anlatıyorsa destandır. Tek olay, az kişi ve bir nükteyle biten kısa bir anlatıysa fıkradır. Döşemeyi tek başına ölçüt alma: masalda da halk hikâyesinde de bulunur.

Anlatıdan gösteriye

Halk hikâyesini topluluk önünde anlatan meddah, hikâyeyi yalnız anlatmakla kalmaz; kişilerin seslerini taklit eder, onlara yüz ve hareket kazandırır. Bir sonraki ders, sözün bu noktada nasıl bir gösteriye dönüştüğünü ele alıyor: tek kişinin taklitlerle canlandırdığı meddah anlatısı, tasvirlerin perdede oynatıldığı Karagöz ve meydanda oynanan orta oyunu. Orada üç geleneği seyircinin önüne ne çıktığına göre ayıracak, anlatmak ile oynamak arasındaki sınırı arayacağız.

Örnek 1 — Olağanüstü, ama hangi tür?

Soru: Aşağıdaki anlatıyı bu derste kurduk. Türü hangisidir?

Bir zamanlar bir ülkenin padişahının bahçesinde tek bir ağaç varmış. Ağaç her bahar kırk yaprak açar, kırkıncı gün yaprakları altına dönermiş. Padişahın üç oğlu ağacın sırrını çözmek için yola çıkmış; büyük ikisi yolda kalmış, küçük oğul bir devin sorduğu üç soruyu bilip ağacın kökündeki anahtarı bulmuş.

• A) Efsane
• B) Halk hikâyesi
• C) Fıkra
• D) Masal
• E) Destan

Çözüm: Yer «bir ülke», zaman «bir zamanlar» olarak kalır; şehir de tarih de verilmez. Kırk yaprak, üç oğul ve üç soru masalın sayı kalıplarıdır; dev olağanüstü bir masal varlığıdır ve işi en küçük kardeş çözer. Anlatı bir yerin oluşumunu açıklamaz, dinleyen ona inanmaz; bu yüzden efsane değildir. Araya şiir girmez, gerçek coğrafya yoktur; halk hikâyesi de değildir. Nükteli bir sonu olmadığı için fıkra, bir milletin kaderini anlatmadığı için destan sayılmaz. Cevap: D.

Örnek 2 — İki grup, bir eşleşme

Soru: Halk hikâyeleri ile grupları arasındaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

• A) Köroğlu — aşk hikâyesi
• B) Kerem ile Aslı — kahramanlık hikâyesi
• C) Âşık Garip — aşk hikâyesi
• D) Arzu ile Kamber — kahramanlık hikâyesi
• E) Leyla ile Mecnun — kahramanlık hikâyesi

Çözüm: Köroğlu, babasının gözlerine mil çektiren beyden öç almak için dağa çıkan bir yiğidin hikâyesidir; merkezinde yiğitlik durduğu için kahramanlık grubundadır. Kerem ile Aslı, Arzu ile Kamber ve Leyla ile Mecnun sevgililerin hikâyeleridir ve aşk grubuna girer. Âşık Garip'te yoksul bir âşık sevdiğine kavuşmak için gurbete çıkar; eşleştirme doğrudur. Cevap: C.

Örnek 3 — Nükte nerede?

Soru: Aşağıdaki fıkrayı bu ders için yazdık, hiçbir tipe ait değildir. Fıkrayla ilgili doğru yargı hangisidir?

İki pazarcı yan yana tezgâh açmış. Biri tezgâhına «Burada en taze sebze satılır» yazan bir tahta asmış. Öteki hemen kendi tahtasına «Burada dünden kalan sebze satılmaz» yazmış. Akşam olunca birincinin tezgâhı boşalmış, ikincininki olduğu gibi kalmış. İkinci pazarcı söylenmiş: «Ben doğruyu yazdım, sen övündün; müşteri neden sana geldi?» Birincisi gülmüş: «Sen müşteriye dünü hatırlattın, ben bugünü.»

• A) Olağanüstü bir olayla bittiği için masala yaklaşır.
• B) Nükte birinci pazarcının son sözündedir; fıkra, aynı bilgiyi nasıl söylediğimizin de önemli olduğunu düşündürür.
• C) Araya giren tahta yazıları nazım bölümüdür, bu yüzden halk hikâyesidir.
• D) Yer adı geçmediği için efsanedir.
• E) Nükte ilk cümlededir, sonrası yalnız açıklamadır.

Çözüm: Durum iki tezgâhın yan yana açılmasıdır, karşılaşma iki tahtadır, nükte ise son sözdür: ikinci tahta «dünden kalan» sözcükleriyle müşterinin aklına bayat sebzeyi getirmiştir. Okur güler ve aynı gerçeğin söyleniş biçimini düşünür. Olağanüstü bir olay yoktur, tahta yazıları şiir değildir; yer adının bulunmaması tek başına efsaneyi göstermez, efsane inanılan bir oluşum açıklaması taşır. Cevap: B.

Örnek 4 — Tabloyla karar vermek

Soru: Yıldıray bir derlemede şu özellikleri taşıyan bir anlatı okuyor: Olaylar Sivas'tan Kayseri'ye uzanan bir yolda geçiyor; kahraman sevdiğinden ayrı düşünce derdini sazıyla söylediği dörtlüklerle anlatıyor; kahraman bir kez darda kaldığında beyaz sakallı bir pir yetişip onu kurtarıyor. Yıldıray, pirin yardımı yüzünden anlatıyı masal sayıyor. Hangisi doğru bir değerlendirmedir?

• A) Yıldıray haklıdır; olağanüstü bir yardım masalı gösterir.
• B) Anlatı destandır, çünkü olağanüstü bir olay içerir.
• C) Anlatı efsanedir, çünkü pire inanılır.
• D) Anlatı fıkradır, çünkü kahraman bir zorluktan kurtulur.
• E) Olağanüstülük tek başına ölçüt olamaz; gerçek yer adları, düzyazının arasına giren dörtlükler ve sevdiğinin peşindeki kahraman anlatıyı halk hikâyesinin aşk grubuna yerleştirir.

Çözüm: Tabloya göre olağanüstülük masalda, efsanede, destanda ve azalmış biçimde halk hikâyesinde vardır; bu yüzden tek başına bir türü göstermez. Anlatıda yer belli, kahraman bir âşık, araya şiir giriyor ve olay bir sevda üzerine kurulu. Bunlar halk hikâyesinin ayırıcı özellikleridir. Milletin kaderi anlatılmadığı için destan, bir yerin oluşumu açıklanmadığı için efsane, tek olay ve nükteli son bulunmadığı için fıkra değildir. Cevap: E.

• Konu benzerliğinden tür çıkarmak. Bir gencin sevdiği için yola düşmesi masalda da halk hikâyesinde de görülür. Türü konu değil, biçim ve dünya belirler: araya şiir giriyor mu, yer adı var mı, olağanüstülük ne kadar yoğun?
• Her olağanüstü öğeyi masal işareti saymak. Halk hikâyesinde de bade içme ve Hızır'ın yardımı gibi motifler bulunur; destanda ve efsanede olağanüstülük zaten vardır.
• Her komik anlatıyı fıkra saymak. Fıkra kısadır, tek bir olaya dayanır ve nükteli bir sonla düşündürür. Uzun, dağınık ve yalnızca eğlenceli bir anı fıkra değildir.
• Tipi fıkranın yazarı sanmak. Nasreddin Hoca ya da Temel, fıkranın etrafında toplandığı kişidir; fıkra anonimdir ve aynı fıkra zamanla başka bir tipe bağlanabilir.
• Döşemeyi yalnız masala vermek. Kalıp bir girişle açılmak masalda da halk hikâyesinde de görülür; tek başına türü belirlemez.
• Halk fıkrasını gazete fıkrasıyla karıştırmak. Köşe yazısı anlamındaki fıkra öğretici bir türdür; halk fıkrası anonim, güldürücü bir anlatıdır.