Geleneksel tiyatro: Karagöz, orta oyunu, meddah

Piraye, tarih ödevine kendinden emin bir cümle yazmıştı: «Türkler tiyatroyu on dokuzuncu yüzyılda Avrupa'dan öğrendi; ondan önce oyun diye bir şey yoktu.» Aynı hafta küçük kardeşinin okulundaki Ramazan şenliğine gitti. Salonun ucuna gerilmiş beyaz bir bezin arkasında bir lamba yanıyordu; bezin üstünde renkli, yarı saydam iki figür belirdi. Arkada görünmeyen tek bir kişi ikisini de konuşturuyordu: birine kalın, düz bir ses veriyor, ötekine ağır ve süslü kelimeler söyletiyordu. Süslü konuşan bir kelime kullanınca öteki onu bambaşka bir şey sandı ve salon kahkahaya boğuldu. Ortada okunan bir kâğıt yoktu. Piraye eve dönünce ödevindeki cümlenin üstünü çizdi; çizdiği şey, kardeşinin «kukla» dediği yüzyıllık bir gelenekti.

• Gölge oyununu, orta oyununu ve meddah anlatısını gösterinin nerede ve neyle yapıldığına bakarak birbirinden ayırırsın.
• Karagöz oyununun dört bölümünü sırasıyla tanır, verilen bir kesitin hangi bölüme ait olduğunu belirlersin.
• Karagöz–Hacivat ve Kavuklu–Pişekâr karşıtlığını açıklar, iki gelenekteki karşılıkları eşleştirirsin.
• Geleneksel Türk tiyatrosunun ortak özelliklerini Batı tarzı tiyatrodan ayıran ölçütlerle sıralarsın.

Anlatmaktan oynamaya

Halk hikâyesini kahvehanede anlatan kişi olayları sözle aktarıyordu; dinleyen, olanı kendi zihninde kuruyordu. Geleneksel tiyatroda söz, seyircinin gözü önünde bir gösteriye dönüşür. Ders kitapları bu geleneği üç türle verir ve üçünü de anonim halk edebiyatı içinde sayar. Onları ayırmanın en kısa yolu, seyircinin karşısına neyin çıktığını sormaktır:

Karagöz'de oyuncunun kendisi görünmez, yalnız elindeki figürlerin gölgesi görünür. Orta oyununda oyuncular seyircinin arasındadır. Meddahta ise tek bir kişi hem anlatır hem de anlattığı kişilere bürünür. Anlatmak ile oynamak arasındaki sınır bu üçlüde kaymaya başlar: meddah ikisinin tam ortasında durur.

Karagöz: perde, ışık, tasvir

Karagöz, gölge oyunudur. Ders kitaplarına göre gösterinin üç temel parçası vardır. Perde, beyaz bir bezden gerilir; geleneğin içinde ona ayna da denir. Perdenin arkasında yanan bir ışık kaynağı, oynatanın elindeki figürleri perdeye düşürür. Figürlere tasvir denir: deriden kesilir, ışık geçirecek kadar inceltilir ve boyanır. Bu yüzden seyircinin gördüğü gölge kara bir leke değil, renkli ve yarı saydam bir şekildir. Tasvirler arkadan çubuklarla perdeye bastırılarak oynatılır.

Oyunu oynatan kişiye hayalî ya da hayalbaz denir. Bütün tasvirleri o yürütür, bütün kişileri o konuşturur; kancadaki tek sesin farklı ağızlara bürünmesi bu yüzdendir. Ders kitaplarında hayalînin yanında şarkı ve tefle ona eşlik eden bir yardımcıdan, yardaktan da söz edilir.

Gölge oyununun kökeni üzerine kesin bir bilgi yoktur. Rivayete göre Bursa'da bir yapının işinde çalışan Karagöz ile Hacivat'ın şakaları işi aksatmış, ikisi bu yüzden canlarını yitirmiş, sonra ikisinin söyleşmeleri perdede yeniden canlandırılmıştır; geleneğin piri olarak da Şeyh Küşteri anılır. Bu bir söylencedir, tarih bilgisi olarak ezberlenmez. Karagöz, UNESCO'nun İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi'ne alınmıştır.

Karagöz oyununun bölümleri

Ders kitapları bir Karagöz oyununu dört bölüme ayırır. Oyun başlamadan önce perdede oyunla ilgisi olmayan, süs amaçlı bir tasvir durur; buna göstermelik denir ve oyun açılırken kaldırılır.

1. Mukaddime (giriş): Hacivat perdeye gelir, perde gazeli okur, ardından Karagöz'le karşılaşır ve aralarında ilk çekişme başlar.
2. Muhavere (söyleşme): Karagöz ile Hacivat arasında geçen konuşmadır. Asıl oyunun konusuyla bağı yoktur; güldürü kelime oyunlarından ve yanlış anlamalardan doğar.
3. Fasıl (asıl oyun): Oyunun konusu burada işlenir. Karagöz ile Hacivat'ın yanına başka tipler katılır, olay bu tiplerle gelişir.
4. Bitiş: Karagöz ile Hacivat yeniden karşı karşıya gelir, kısa bir çekişmeden sonra Karagöz oyundaki kusurların bağışlanmasını dileyerek oyunu kapatır.

Sınavda en sık karıştırılan ikili muhavere ile fasıldır. Ölçüt basit: kesit oyunun konusunu ilerletiyor ve perdeye yeni tipler giriyorsa fasıl, yalnız iki başkişi konudan bağımsız bir söz çekişmesi yapıyorsa muhaveredir.

Karagöz ile Hacivat: iki ayrı dil

Oyunun güldürüsü bu iki kişinin karşıtlığına dayanır. Karagöz halkı temsil eder: okumamıştır, açık sözlüdür, gündelik dille konuşur ve kendisine söyleneni düz anlamıyla alır. Hacivat medrese görmüştür, Arapça ve Farsça kökenli sözcüklerle süslü konuşur, bilgiçlik taslar, ölçülü ve hesaplıdır. Ders için kurulmuş şu kısa söyleşme iki kişinin dilini art arda duyuruyor:

Hacivat: Karagöz'üm, bugün mizacın pek münkesir görünüyor.

Karagöz: Ne kesiği be? Elimi bıçağa değdirmedim ki!

Hacivat: Münkesir, yani gönlün kırık demek istedim.

Karagöz: Kırıksa yapıştır o zaman, tutkal sende!

Kesiti adım adım çözelim. Önce sözcük seçimi: Hacivat «münkesir» gibi Arapça kökenli, gündelik konuşmada az kullanılan bir sözcük seçiyor; bu onun medreseli dilidir. Sonra Karagöz'ün karşılığı: sözcüğün içinde kulağına tanıdık gelen «kesik» parçasını yakalıyor ve elini kestiğini sanıyor. Üçüncü adım düzeltme: Hacivat sözcüğü «gönlün kırık» diye açıyor. Son adımda Karagöz bu açıklamayı da düz anlamıyla alıyor: kırık bir şey yapıştırılır. Güldürü, iki dilin çarpışmasından ve sözün mecaz anlamının düz anlamla karşılanmasından doğuyor. Kesit konudan bağımsız bir çekişme olduğu için muhavereye yakışır.

Fasılda perdeye gelen başka tipler de vardır. Ders kitaplarında kadın tipi Zenne, varlıklı ve şık giyimli Çelebi, afyon tutkunu Tiryaki, kabadayı Tuzsuz Deli Bekir ve farklı yörelerden gelip kendi ağzıyla konuşan tipler sayılır. Her tip, konuşmasıyla ve tavrıyla tanınır.

Orta oyunu: meydanda Kavuklu ile Pişekâr

Orta oyunu, açık bir alanda, dört bir yanı seyirciyle çevrili bir meydanda oynanır; adını da bu ortadaki alandan alır. Perde ve tasvir yoktur, kişileri canlı oyuncular canlandırır. Ders kitaplarında oyun yerinde kullanılan iki basit dekor anılır: yeni dünya denen bir paravan ile dükkân denen hafif bir yapı. Bunların dışında oyun yerini süsleyen bir şey bulunmaz.

Oyunun iki başkişisi Kavuklu ile Pişekârdır. Pişekâr oyunu açar, seyirciyi selamlar, olayın gidişini düzenler; bilgili görünür ve düzgün konuşur. Kavuklu ise saf, halktan, işi gücü karışık bir kişidir ve sözü çoğu zaman yanlış anlar. Bu yüzden ders kitapları iki geleneği şöyle eşler: Kavuklu Karagöz'e, Pişekâr Hacivat'a karşılık gelir. Orta oyununda da Zenne, Çelebi, Tiryaki ve yöre ağızlarıyla konuşan tipler yer alır; kadın rollerini de erkek oyuncular üstlenir.

Orta oyununun yazılı bir metni yoktur. Oyuncular konuyu bilir, sözü o an kurarlar; buna doğaçlama denir. Seyirci çok yakında olduğu için oyuncu ona laf atabilir, onun tepkisine göre sözü uzatıp kısaltabilir.

Meddah: mendil, değnek ve taklit

Meddah, tek kişilik bir anlatı gösterisidir. Anlatıcı bir topluluğun karşısında, çoğu zaman kahvehanede, yüksekçe bir yere oturur. Elinde iki araç vardır: bir mendil ve bir sopa (değnek). Mendille ağzını kapatıp sesini değiştirir, terini siler ya da onu bir başka nesnenin yerine kullanır; sopayla yere vurarak dikkat toplar, kapı çalınmasını ya da bir yürüyüşü sesle duyurur.

Meddahı hikâye anlatıcısından ayıran, taklittir. Anlattığı her kişinin sesine, ağzına, tavrına bürünür; bir an yaşlı bir esnaf, bir an genç bir kız, bir an da uzak bir yöreden gelmiş bir yolcu olur. Ders için kurulmuş şu kesit bunu gösteriyor:

Kapı çalındı; değneği iki kez yere vurdu meddah. Mendili ağzına götürüp ince bir sesle sordu: «Kim o?» Sonra mendili indirdi, kalın bir sesle cevap verdi: «Aç kapıyı komşu, tencereni geri getirdim!»

Burada tek kişi üç ayrı iş yapıyor: değnekle sesi, mendille iki ayrı konuşanı veriyor, araya da anlatıcı olarak giriyor. Halk hikâyesi, masal ve fıkra dersinde gördüğün gibi meddahlar halk hikâyelerini de anlatırdı; meddahlık, o anlatıcılık geleneğinin oynamaya en çok yaklaşan biçimidir.

Ortak özellikler

Üç tür, ayrı araçlarla kurulsa da ders kitaplarında aynı özelliklerle birlikte anılır:

Bu türlerde kişiler bireysel bir iç dünyası olan karakterler değil, tiptir: bir topluluğu, bir mesleği, bir yöreyi temsil eder ve konuşur konuşmaz tanınır.

Batı tarzı tiyatroyla sınır

Batı tarzı tiyatro, yazılı bir metne dayanır, yazarı bellidir ve oyuncular o metni ezberleyerek oynar. Bu tiyatronun Türk edebiyatına girişi Tanzimat dönemindedir; ders kitapları Şinasi'nin «Şair Evlenmesi»ni ilk yerli tiyatro eseri olarak anar ve konu Tanzimat modülünde ayrıca açılır. Piraye'nin ödev cümlesi tam bu iki geleneği karıştırıyordu: on dokuzuncu yüzyılda gelen yazılı metinli tiyatroydu, oyun geleneğinin kendisi değil.

Bu dersle halk edebiyatının şiiri, anlatısı ve gösterisi tamamlandı. Halk edebiyatı soru kampında bu parçalar karışık gelecek: önce bir metni üç koldan birine yerleştireceksin: anonim kol mu, âşık kolu mu, yoksa dinî-tasavvufi kol mu; mahlas, söyleyenin bilinip bilinmemesi ve tekke çevresi orada ayırıcı ölçüt olacak. Sonra anlatı türlerini gösteri türlerinden ayıracaksın: masalı halk hikâyesinden, fıkrayı meddahın taklitli anlatısından, perdeyi meydandan. Her soruda hangi ölçütün hangi kola ya da türe ait olduğunu bilmek, çeldiriciyi eleyen şey olacak.

Örnek 1 — Gösteriyi tanımak

Soru: Bir gezi kitabında şöyle bir gece anlatılıyor: Kalabalık bir kahvehanede yüksek bir iskemleye oturan adam, elindeki mendili kâh başına örtüyor kâh ağzına bastırıyor; bir yaşlı kadının titrek sesine, bir bekçinin gür sesine geçiyor, sözünün ortasında değneğini yere vuruyor. Kitapta anlatılan gösteri hangisidir?

• A) Karagöz
• B) Orta oyunu
• C) Meddah
• D) Halk hikâyesinin döşemesi
• E) Batı tarzı tiyatro

Çözüm: Gösteriyi yapan tek bir kişidir; perde ve tasvir olmadığı için Karagöz, seyirciyle çevrili bir meydanda birden çok oyuncu olmadığı için orta oyunu değildir. Mendil ve değnek meddahın iki aracıdır, farklı kişilerin sesine bürünmek de taklittir. Döşeme halk hikâyesinin başındaki sözdür, gösteri değildir; Batı tarzı tiyatro ise yazılı metinle ve birden çok oyuncuyla oynanır. Cevap: C.

Örnek 2 — Bölümü bulmak

Soru: Bir Karagöz oyununun kaydında Hacivat ile Karagöz bir süre yalnız ikisi kalarak bir sözcüğün anlamı üzerine çekişiyor; bu çekişmenin, ardından gelen ve bir konağın taşınmasını anlatan olayla hiçbir ilgisi yok. Kesit oyunun hangi bölümündendir?

• A) Mukaddime
• B) Muhavere
• C) Fasıl
• D) Bitiş
• E) Göstermelik

Çözüm: Mukaddimede Hacivat perde gazelini okur ve iki kişi ilk kez karşılaşır; kesitte gazel yoktur. Fasıl, konağın taşınması gibi asıl konunun ve öteki tiplerin işlendiği bölümdür. Bitişte Karagöz kusurlar için bağış diler. Göstermelik oyun öncesi perdede duran süs tasviridir, bir bölüm değildir. İki başkişinin konudan bağımsız söz çekişmesi muhaveredir. Cevap: B.

Örnek 3 — Güldürünün kaynağı

Soru: Hacivat ile Karagöz arasında geçen, örnek olarak kurgulanmış iki satırda gülmeyi doğuran nedir?

Hacivat: Bu meseleyi tafsilatıyla anlat bakalım.

Karagöz: Tavşan mı? Ben tavşan görmedim, tavuk gördüm.

• A) Karagöz'ün Hacivat'tan daha süslü konuşmasına
• B) İki kişinin aynı yöre ağzını paylaşmasına
• C) Hacivat'ın sözü düz anlamıyla almasına
• D) Söyleşmenin yazılı bir metinden okunmasına
• E) Hacivat'ın kullandığı yabancı kökenli sözcüğü Karagöz'ün sesçe yakın bir gündelik sözcükle karıştırmasına

Çözüm: Hacivat «tafsilat» sözcüğüyle ayrıntıyı istiyor; Karagöz sözcüğün başındaki sesleri tanıdığı «tavşan»a benzetip konuyu hayvana çeviriyor. Süslü konuşan Hacivat'tır, sözü düz anlayan Karagöz'dür; bu yüzden A ve C ters çevrilmiştir. İki kişi aynı dili konuşmaz, gelenekte yazılı metin de yoktur. Cevap: E.

Örnek 4 — İki geleneği eşlemek

Soru: Peyker'in hazırladığı sunumda Karagöz tipleri ile orta oyunu tipleri eşleştirilecek. Hangi eşleştirme ders kitaplarındaki karşılığa uyar?

• A) Hacivat — Kavuklu; Karagöz — Pişekâr
• B) Karagöz — Zenne; Hacivat — Çelebi
• C) Karagöz — Kavuklu; Hacivat — Pişekâr
• D) Karagöz — Tiryaki; Hacivat — Kavuklu
• E) Hacivat — Zenne; Karagöz — Tuzsuz Deli Bekir

Çözüm: Karagöz ile Kavuklu saf, halktan ve sözü yanlış anlayan kişilerdir. Hacivat ile Pişekâr bilgili görünen, düzgün konuşan ve olayın gidişini yönlendiren kişilerdir. A bu eşlemeyi ters kurar. Zenne, Çelebi, Tiryaki ve Tuzsuz Deli Bekir iki gelenekte de görülen yan tiplerdir, başkişilerin karşılığı değildir. Cevap: C.

• Türk tiyatrosunu Tanzimat'la başlatmak. Tanzimat'ta giren, yazılı metne dayanan Batı tarzı tiyatrodur; gölge oyunu, meydan oyunu ve meddah anlatısı ondan önce de vardı.
• Muhavereyi fasıl sanmak. Muhavere iki başkişinin konudan bağımsız söz çekişmesidir; asıl konu ve öteki tipler fasılda gelir.
• Kavuklu ile Pişekâr'ı ters eşlemek. Saf ve sözü yanlış anlayan Kavuklu Karagöz'e, oyunu düzenleyen ve bilgili görünen Pişekâr Hacivat'a karşılık gelir.
• Meddahı yalnız «hikâye anlatan kişi» saymak. Meddahı halk hikâyesi anlatıcısından ayıran taklittir: sesini, ağzını, tavrını anlattığı kişiye göre değiştirir; mendil ve değnek bu işin araçlarıdır.
• Doğaçlamayı metinsizlik kusuru sanmak. Bu türlerin yazılı metni olmaması bir eksik değil, oyunun kuralıdır; konu ve tipler bilinir, söz o an kurulur.