Yunus Emre

Şeyda dedesinin masasında yıpranmış bir şiir kitabı buldu ve açtığı sayfadaki ilahiyi hiç takılmadan okudu. Sözlüğe bakmasını gerektiren tek kelime yoktu. «Eski usulde yazan yeni bir şair herhalde» dedi, kitabı geri koyarken. Dedesi ona önsözü okumasını söyledi. Derleyen kişi, şiirlerin yaklaşık yedi yüz yıl önce söylendiğini yazıyordu; bir sonraki paragrafta ise şairin şiirlerinin çoğunu heceyle söylediğini, bir kısmında da aruzu kullandığını, ayrıca aruzla öğretici bir mesnevi kaleme aldığını belirtiyordu. Şeyda'nın iki varsayımı birden çökmüştü: yalın dil yeni olmak demek değildi, halkın anladığı dille yazan bir şair de yalnız heceye bağlı kalmak zorunda değildi.

• Yunus Emre'nin yaşadığı dönemi, tasavvufi çevresini ve şiirinin başlıca konularını açıklarsın.
• Divan'ı ile Risaletü'n-Nüshiyye'yi biçim, ölçü ve amaç bakımından birbirinden ayırırsın.
• Yunus'a ait iki dizede ve derse özel bir dörtlükte heceyi, durağı, kafiyeyi ve redifi adım adım belirlersin.
• Yunus Emre'yi Ahmet Yesevi, Pir Sultan Abdal ve divan şairlerinden ölçülebilir ölçütlerle ayırırsın.

Yedi yüzyıllık yalınlık

Yunus Emre, ders kitaplarında Anadolu'da Türkçe söylenmiş tasavvufi şiirin en önemli adı olarak anılır. Kesin doğum ve ölüm tarihleri bilinmez; yaşadığı zaman genellikle 13. yüzyılın ikinci yarısı ile 14. yüzyılın başı arasına yerleştirilir. Hayatına dair bilgiler azdır ve bir kısmı söylencelere dayanır; Anadolu'da pek çok yerin onu kendi toprağına bağlaması da bundandır. Sınavın sorduğu ise biyografinin ayrıntısı değil, şiirin kendisidir.

Şeyda'yı yanıltan özellikle başlayalım. Yunus'un dili sade Türkçedir: kelimeleri halkın gündelik konuşmasından alır, Arapça ve Farsça tamlamalara pek az başvurur. Onun kullandığı yazı dili, Anadolu'da Oğuzların konuştuğu Türkçeye dayanır ve bugünkü Türkiye Türkçesi bu dilin devamıdır. Yedi yüz yıllık bir şiirin bugün kolayca okunmasının sebebi budur. Yakınlık tarihin değil, sürekliliğin işaretidir.

Tapduk Emre'nin dervişi

Ders kitapları Yunus'un Tapduk Emre'ye bağlanan bir derviş olduğunu söyler. Tekke çevresinde yetişmiş, tasavvufu yaşayan ve onu şiirle anlatan bir şairdir. Dinî-tasavvufi halk edebiyatı dersinde gördüğün ayrım burada işe yarar: âşık, sazını alıp köy köy dolaşan halk şairiydi; tekke şairi ise tarikat içinde yetişir, şiirini öncelikle bir yol öğretisini iletmek için söyler. Yunus ikinci gruptadır.

Bu çizginin bir kökü vardır. Geçiş Dönemi'ni işlerken Ahmet Yesevi'nin hikmetlerini hece ölçüsüyle, dörtlükle ve sade bir Türkçeyle söylediğini görmüştün. Yesevi'nin dervişleri bu geleneği Anadolu'ya taşıdı; Yunus Emre o geleneğin Anadolu'daki en güçlü sesi oldu. Ortak olan şey ölçü ile dilin tercihidir: söz, okuma yazma bilmeyenin de kulağına ulaşsın diye kurulur.

Divan: ilahinin evi

Yunus'un şiirleri Divan'ında toplanmıştır. Bu şiirlerin büyük kısmı ilahi türündedir. İlahi, Allah'a duyulan sevgiyi, ona yakarışı ve tasavvuf yolunu anlatan, tekkelerde ezgiyle okunan dinî şiirdir. Yunus'un ilahileri çoğunlukla dörtlüklerle, hece ölçüsüyle ve sade dille kurulur; son dörtlükte şair adını, yani mahlasını, «Yunus» olarak söyler.

Ancak Divan'daki şiirlerin tamamı heceli değildir. Ders kitapları Yunus'un bir kısım şiirini aruzla yazdığını da kaydeder. Bu ayrıntı Şeyda'nın ikinci yanılgısını düzeltir: Yunus hem hece hem aruz kullanmıştır.

Bir ilahiden iki dize

Yunus'un en bilinen ilahilerinden birinin açılışı şöyledir:

Aşkın aldı benden beni

Bana seni gerek seni

Hece. Birinci dize: Aş-kın-al-dı-ben-den-be-ni, sekiz hece. İkinci dize: Ba-na-se-ni-ge-rek-se-ni, sekiz hece.

Durak. «Aşkın aldı / benden beni» ve «Bana seni / gerek seni». İki dize de dördüncü heceden sonra, kelime bitiminde bölünür: 4+4.

Kafiye ve redif. Dize sonları «beni» ve «seni». Bu kelimelerin sonundaki «-i» belirtme durumu ekidir; ek olduğu için rediftir. Geriye kalan kökler «ben» ile «sen» ise «en» sesinde buluşur. Bu ortaklık bir ünlüyle onu izleyen ünsüzden oluştuğu için tam kafiye sayılır.

Anlam. «Aşkın» sözündeki «-ın» ekinin işaret ettiği sen, Allah'tır. Söyleyen kişi ilahi aşkın kendisini benliğinden kopardığını söylüyor; ikinci dizede «seni» kelimesinin tekrarı, istenen tek şeyin o olduğunu vurguluyor. İlahi aşk, Yunus'un ana temasıdır.

Konular: aşk, ölüm, insan

Ders kitaplarında Yunus'un şiirinde öne çıkan konular şöyle sıralanır: ilahi aşk, ölüm, dünyanın geçiciliği ve insan sevgisi. Bunlar birbirinden kopuk başlıklar değildir. Dünya geçicidir, ölüm herkese gelir; kalıcı olan Allah sevgisidir ve bu sevgi, onun yarattığı insana duyulan sevgiyle görünür hâle gelir. Gönül kırmamak, kibirden uzak durmak, insanı sevmek bu yüzden Yunus'ta dinî bir öğüdün parçasıdır.

Bu söyleyişin biçimini izlemek amacıyla, hiçbir şaire mal edilmeyen, bu derse özgü şu dörtlüğün hecelerini sayalım:

Gönül dostu için yanar

Dünyayı bir handır sanar

Gidenleri hoşça anar

Kapı açık, sofra hazır

Her dize sekiz hecedir: Gö-nül-dos-tu / i-çin-ya-nar; Dün-ya-yı-bir / han-dır-sa-nar; Gi-den-le-ri / hoş-ça-a-nar; Ka-pı-a-çık / sof-ra-ha-zır. Duraklar dördüncü hecenin ardından ve her seferinde kelime sonuna düşüyor. İlk üç dize «yanar, sanar, anar» ile bitiyor: «-ar» geniş zaman ekidir, dolayısıyla redif; «yan, san, an» köklerinde paylaşılan «an» ise tam kafiyedir. Dördüncü dize «hazır» ile dışarıda kalıyor; düzen aaab. Dörtlük ölçüyü, sade dili ve dünyanın bir konaklama yeri olduğu düşüncesini taşıyor; ama Yunus'un dizesi değildir, yalnız onun geleneğinin biçimini gösteren bir alıştırmadır.

Risaletü'n-Nüshiyye: aruzlu öğüt kitabı

Yunus'un Divan'ı dışındaki eseri Risaletü'n-Nüshiyye'dir. Adındaki «nush» kelimesi öğüt anlamına gelir; ad kabaca «öğüt risalesi» diye karşılanır. Ders kitaplarında yazılış tarihi 1307–1308 olarak verilir.

Bu eser Divan'dan üç noktada ayrılır. Biçimi mesnevidir: her beyit kendi içinde kafiyelenir ve uzun bir konu kesintisiz anlatılır. Ölçüsü aruzdur. Amacı öğreticidir: insanın iyi ve kötü huylarını anlatarak okura ahlak ve tasavvuf yolunda öğüt verir. Kutadgu Bilig dersinden hatırlarsın: uzun, öğretici bir anlatıyı aruzlu mesneviyle kurmak İslami edebiyattan gelen bir yoldu. Yunus bu yolu da biliyor ve kullanıyordu. İlahilerde bir duygu olarak söylenen insan sevgisi, Risale'de bir öğretiye dönüşür: kötü huylardan arınmanın ve iyi huyları edinmenin yolu sırayla anlatılır. Böylece iki eser aynı şairin iki ayrı sesi gibi okunabilir; biri yakarır, öteki ders verir.

Yunus'u komşularından ayırmak

Yunus'u tanımanın sağlam yolu, onu kendisine benzeyen adlardan ayırabilmektir. Bunun için şu ölçütlere bak:

• Ahmet Yesevi ile dil ve ölçü tercihleri ortaktır. Fark coğrafya ve dönemdedir: Yesevi 12. yüzyılda Türkistan'da hikmet söyler, Yunus Anadolu'da ilahi. Yesevi'nin adıyla anılan eser hikmetlerden oluşur; Yunus ise şiirlerine ek olarak aruzlu bir mesnevi bırakmıştır.
• Pir Sultan Abdal da hece ölçüsü ve sade dil kullanır, o da tasavvufi şiir söyler; ama ders kitaplarında 16. yüzyılın Alevi-Bektaşi şairi olarak, âşık geleneğine yakın biçimde, koşma ve nefesleriyle anılır. Yunus'u ayıran, onun ondan yaklaşık iki yüzyıl önce yaşaması ve aruzlu bir mesnevi bırakmasıdır.
• Divan şairleri aruzu esas alır, beyitle yazar, Arapça ve Farsça kelimelerle örülmüş süslü bir dil kullanır. Yunus'un da aruzlu şiirleri vardır; dolayısıyla tek başına aruz onu divan şairinden ayırmaz. Ayıran ölçüt dilin sadeliği ve tekke çevresidir.

Yazı dilinin kuruluşu

Yunus'un etkisi tasavvufla sınırlı kalmadı. O dönemde Anadolu'da bilim ve edebiyat dili olarak çoğunlukla Arapça ve Farsça tercih ediliyordu. Yunus'un Türkçeyi bu kadar akıcı ve derin bir şiirde kullanması, ders kitaplarında Anadolu Türkçesinin bir yazı dili olarak gelişmesine önemli katkı olarak değerlendirilir. Ondan sonra gelen tekke şairleri de onun söyleyişini örnek aldı.

Dizeden anlatıya

Halk edebiyatının şiir kolu bu dersle tamamlanıyor. Modülün geri kalanı nazım yerine anlatıya döner. Sonraki derste halkın ağızdan ağıza aktardığı üç anlatı türünü birbirinden ayıracaksın: olağanüstü dünyasıyla masalı, kısa ve güldüren fıkrayı, nazımla düzyazının iç içe geçtiği halk hikâyesini. Bakacağın ölçütler gerçeklikle bağ, uzunluk ve anlatıcıdır.

Örnek 1 — İki eser, iki biçim

Soru: Yunus Emre'nin iki eseriyle ilgili hangi eşleştirme doğrudur?

• A) Divan — mesnevi biçimi — yalnız aruz
• B) Risaletü'n-Nüshiyye — dörtlüklerle yazılmış ilahiler — hece
• C) Divan — çoğu ilahi olan şiirler — çoğunlukla hece, bir kısmı aruz
• D) Risaletü'n-Nüshiyye — koşma biçimi — hece
• E) Divan — tek konulu öğüt kitabı — aruz

Çözüm: Divan, ilahi ağırlıklı şiirleri toplar; bu şiirlerin çoğu heceyle, bir kısmı aruzla kurulmuştur. Risale ise aruzla yazılmış bir mesnevidir, dolayısıyla B ve D yanlış. A ve E, Risale'nin özelliklerini Divan'a yükler. Cevap: C.

Örnek 2 — Kafiye ile redifi ayırmak

Soru: «Aşkın aldı benden beni / Bana seni gerek seni» dizelerinin sonlarıyla ilgili hangisi doğrudur?

• A) «-eni» bütünüyle kafiyedir, redif yoktur.
• B) «-i» rediftir, «en» sesi tam kafiyedir.
• C) «beni» ve «seni» kelimelerinin tamamı rediftir.
• D) «-ni» rediftir, kafiye yoktur.
• E) Dizeler kafiyesizdir, yalnız ölçü ortaktır.

Çözüm: «Beni» ben+i, «seni» sen+i biçiminde çözülür. Sondaki «-i» belirtme durumu eki olduğu için redif sayılır. Kökler «ben» ile «sen»de paylaşılan «en» ortaklığı tam kafiyedir. Cevap: B.

Örnek 3 — Yesevi'den ayıran ölçüt

Soru: Ahmet Yesevi ile Yunus Emre'yi birbirinden ayıran bilgi hangisidir?

• A) İkisi de sade Türkçe kullanmıştır.
• B) İkisi de tasavvufi şiir söylemiştir.
• C) İkisinin şiirlerinde de dörtlük görülür.
• D) İkisi de hece ölçüsünü kullanmıştır.
• E) Yunus Emre Anadolu'da yaşamış ve aruzla bir mesnevi yazmıştır.

Çözüm: İlk dört seçenekte sayılanlar hem Yesevi'de hem Yunus'ta bulunur; paylaşılan bir özellik ayırt etmeye yaramaz. Yunus'un Anadolu'da yaşaması ve Risaletü'n-Nüshiyye'yi aruzlu mesnevi biçiminde yazması onu Türkistan'daki Yesevi'den ayırır. Cevap: E.

Örnek 4 — Dil yakınlığı ne kanıtlar?

Soru: Bir öğrenci, Yunus Emre'nin bir ilahisini sözlüksüz okuyabildiği için şiirin yakın dönemde yazıldığını düşünüyor. Öğrenciyi yanılgısından kurtaracak açıklama hangisidir?

• A) Yunus şiirlerini Farsça yazmış, sonradan çevrilmiştir.
• B) Sade Türkçe tercihi ve bugünkü Türkçenin Anadolu Türkçesinin devamı olması, eski bir şiiri anlaşılır kılar.
• C) Yunus'un bütün şiirleri aruzla yazıldığı için kolay okunur.
• D) İlahiler yalnız yakın dönemde yazılan bir türdür.
• E) Şiirin anlaşılması yazıldığı zamanı kesin olarak gösterir.

Çözüm: Yunus halkın konuştuğu Türkçeyi seçmiş, Arapça ve Farsça tamlamalardan uzak durmuştur; bugünkü dil de o dilin devamıdır. Bu yüzden anlaşılırlık, şiirin yeni olduğunu göstermez. A, C ve D bilgi bakımından yanlış; E ise geçersiz bir çıkarım. Cevap: B.

• Yunus'u yalnız heceye bağlamak. Şiirlerinin çoğu hecelidir, ama bir kısmı aruzladır; Risaletü'n-Nüshiyye de baştan sona aruzlu bir mesnevidir.
• Divan ile Risale'yi karıştırmak. Divan ilahi ağırlıklı şiirlerin toplamıdır; Risale tek konulu, öğretici bir mesnevidir.
• Yalın dili yenilik sanmak. Sade Türkçe bir tercihtir ve bugünkü Türkçe o dilin devamıdır; anlaşılırlık eserin tarihini göstermez.
• Ortak özellikle ayırmaya çalışmak. Hece, dörtlük, sade dil ve tasavvuf Yesevi ile Yunus'ta ortaktır; ayırıcı ölçüt coğrafya, dönem ve Risale'dir.
• Aruzu gördüğü anda divan şairi demek. Yunus da aruz kullanmıştır; divan şiirini ayıran süslü dil ve saray çevresidir.