Dinî-tasavvufi halk edebiyatı

Rüçhan, müzik öğretmeninin istediği «ailemizin dinlediği ezgiler» ödevi için üç kayıt topladı: kandil gecesi mahalle camisinde okunan bir parça, teyzesinin gittiği cemevinde saz eşliğinde söylenen bir parça ve dedesinin eski bir kasetten dinlediği bir parça. Üçünün etiketine aynı şeyi yazdı: «ilahi — müzik dersi». Teyzesi cemdeki parçaya «deme» dendiğini, dedesi de kasetteki Bektaşi şiirine «nefes» dendiğini anlattı. Rüçhan sözleri kâğıda geçirince başka bir şey fark etti: dizelerin hecesi sayılabiliyor, dize sonları birbirini yankılıyor, son dörtlükte de bir şairin adı geçiyordu. Ezgi şiiri taşıyordu, ama taşınan şey bir şiirdi; adının farklı olması da söylendiği çevreden geliyordu.

• Dinî-tasavvufi halk şiirini konusu, dili, ölçüsü ve geliştiği çevreyle tanımlarsın.
• İlahi, nefes, deme ve nât türlerini konusuna ve söylendiği çevreye bakarak ayırırsın.
• Divan şiirindeki tevhid, münacat ve nât ile bu koldaki dinî şiir arasındaki biçim ve dil farkını açıklarsın.
• Bir halk şiirinin anonim, âşık ya da dinî-tasavvufi kola ait olduğunu mahlas, konu ve çevre işaretleriyle gerekçelendirirsin.

Ezginin içindeki söz

Rüçhan'ın ilk etiketi yarı yarıya doğruydu. Bu şiirlerin çoğu gerçekten ezgiyle okunur ve bir müzik geleneğinin parçasıdır. Ama ezgiyi çıkarıp sözleri kâğıda yazdığında elinde ölçüsü, kafiyesi, nazım birimi olan bir metin kalır. Edebiyat dersi o metne bakar: dizelerin kaç heceli olduğuna, hangi birimle kurulduğuna, ne anlattığına, kimin söylediğine. Bir türkünün ezgisi müzik dersinin, sözü edebiyat dersinin konusu olduğu gibi, bir ilahinin sözü de Türk edebiyatının bir kolunu oluşturur.

Tekke çevresinde gelişen kol

Halk edebiyatı ders kitaplarında üç kola ayrılır: anonim halk edebiyatı, âşık edebiyatı ve dinî-tasavvufi halk edebiyatı. Üçüncü kol tekke çevresinde gelişmiştir. Tekke, bir tarikatın dervişlerinin bir araya geldiği, tasavvufun öğretildiği yerdir; bu yüzden kola tekke edebiyatı adı da verilir. Şairleri çoğunlukla bir tarikata bağlı, tasavvuf yolunu benimsemiş kişilerdir.

Bu çizginin başlangıcını Geçiş Dönemi'nde görmüştün. Ahmet Yesevi'nin hikmetleri heceyle, dörtlüklerle ve halkın anlayacağı bir Türkçeyle kurulmuştu; ders kitapları onu dinî-tasavvufi halk şiirinin başlatıcısı sayar. Yesevi'nin yolunu izleyen dervişler bu söyleyişi Anadolu'ya taşıdı ve gelenek orada yeni şairlerle sürdü. Anadolu'da bu çizgide en çok bilinen şair Yunus Emre'dir; onu ayrı bir derste ele alacağız. Dönemin tarikatları ve Anadolu'da İslam'ın yayılışı Tarih akademisinin konusudur.

Ne anlatır, nasıl söyler?

Bu kolun şiirleri ders kitaplarında şu konularla anılır: Allah sevgisi, tasavvufun öğütleri, insan sevgisi, nefsin terbiyesi, alçakgönüllülük, dünyanın geçiciliği, ölüm ve ötesi. Şiirin amacı çoğu zaman bir duyguyu dile getirmekle bir yol göstermeyi birleştirmektir; bu yüzden metinlerde öğretici bir ses de duyulur.

Dil sadedir. Tasavvufun kavramları Arapça ve Farsçadan gelen kelimelerle anılsa da cümle, halkın kulağına yakın bir Türkçeyle kurulur. Bunun nedeni Yesevi'den beri aynıdır: söz tekkeye gelen geniş bir topluluğa ulaşmak ister.

Ölçüde hece ağırlıktadır. Ders kitapları yine de bu kolda aruzla yazılmış örneklerin de bulunduğunu belirtir; tekke şairlerinin bir kısmı iki ölçüyü de kullanmıştır. Nazım birimi çoğunlukla dörtlüktür; aruzla yazılan şiirlerde beyit de görülür. Şiirin son dörtlüğünde şair adını ya da takma adını, yani mahlasını söyler.

Türlerin adları neyi gösterir?

Bu koldaki tür adları dış yapıdan çok konuyu ve şiirin söylendiği çevreyi bildirir. Ders kitaplarında öne çıkan dört ad şunlardır:

Bektaşilik adını Hacı Bektaş Veli'den alır. Âşıklar dersinde tanıdığın Pir Sultan Abdal da ders kitaplarında Alevi-Bektaşi şiir geleneğinin önemli adları arasında anılır; onun şiirleri bu yüzden deme ve nefes geleneğiyle birlikte düşünülür.

Tablodaki ayrım, Rüçhan'ın üç etiketini düzeltir. Camideki parça ilahidir; cemevindeki parça demedir; dedesinin dinlediği Bektaşi şiiri nefestir. Her dinî konulu şiire «ilahi» demek, bu ayrımı silmek olur.

İki kavram daha bu kolda geçer. Devriye, varlığın Allah'tan çıkıp çeşitli aşamalardan geçtikten sonra yine O'na dönüşünü anlatan şiirdir; adı «dönme, devir» anlamıyla ilgilidir. Şathiye ise dışarıdan bakıldığında alaycı ya da aykırı görünen, ama altında derin bir tasavvufi anlam taşıyan söyleyiştir. Şathiyeyi okurken yüzeydeki tuhaflıkta durmamak, ardındaki düşünceyi aramak gerekir.

Bir dörtlükte ölçü ve ses

Gerçek bir ilahiden alıntı yapmak yerine, bu ders için kurulmuş ve hiçbir şaire mal edilmeyen bir örnek dörtlüğe bakalım:

Gönül yanar, bahar olur

Seven kula yeter bir an

Kibir kalbe duvar olur

Dosta varır yanan her can

Hece sayımı. Gö-nül-ya-nar-ba-har-o-lur: sekiz. Se-ven-ku-la-ye-ter-bir-an: sekiz. Ki-bir-kal-be-du-var-o-lur: sekiz. Dos-ta-va-rır-ya-nan-her-can: sekiz. Dörtlük 8'li hece ölçüsüyle kurulmuştur.

Duraklar. Dizelerin hepsinde bölünme dört hecenin ardından, kelime bitiminde gelir: «Gönül yanar / bahar olur», «Seven kula / yeter bir an», «Kibir kalbe / duvar olur», «Dosta varır / yanan her can». Yapı 4+4'tür.

Kafiye ve redif. Birinci ve üçüncü dizede «olur» aynı görev ve anlamla tekrar eder; bu kelime rediftir. Ondan önce «bahar» ve «duvar» kalır; ortak ses «ar» iki sesten, bir ünlüyle bir ünsüzden oluştuğu için tam kafiyedir. İkinci ve dördüncü dize «an» ile «can» kelimeleriyle biter; burada redif yoktur, ortak «an» sesi yine tam kafiye verir. Kafiye düzeni abab'dır.

Tür. «Gönül yanar» aşkın, «dost» tasavvufta Allah'ın karşılığı olarak okunur; kibrin kalbi örtmesi de tasavvufun öğütlerinden biridir. Konu Allah sevgisi ve tasavvufi coşku olduğu için dörtlük ilahi türüne uygun düşer. Bu tek dörtlükte mahlas yoktur; şiirin tamamında şairin adı son dörtlüğe yerleşirdi.

Aynı konu, iki gelenek

Divan şiirinin dinî türleriyle adları düzeyinde zaten tanıştın: Allah'ın birliğini anlatan tevhid, Allah'a yakaran münacat, peygamberi öven nât. Bu türler Divan şiirinde çoğunlukla kaside biçiminde, aruzla, beyitlerle ve Arapça-Farsça kelimelerin yoğun olduğu bir dille yazılır.

Dinî-tasavvufi halk şiiri benzer konulara heceyle, dörtlüklerle ve sade bir dille yaklaşır. Allah'ı öven bir şiir Divan'da tevhid ya da münacat adını alabilir, tekkede ise ilahi olarak söylenir. Nât adı iki gelenekte de kullanılır; ayrım adda değil, biçimdedir. Bir soruda iki dinî şiir verilirse önce ölçüye, birime ve dile bak: aruzlu beyitler ve ağır bir dil Divan'ı, heceli dörtlükler ve sade söyleyiş tekkeyi gösterir. Bu ayrım bir eğilimi gösterir, kesin bir sınır çizmez: tekke şiirinde de aruzlu örnekler vardır. Divan şiirinin dinî türlerinin ayrıntısı Divan edebiyatı modülünde açılacak.

Üç kolu ayırmanın işaretleri

Halk edebiyatının üç kolu aynı hece ölçüsünü ve dörtlüğü paylaşabildiği için dış yapı tek başına karar verdirmez. Sorularda işe yarayan işaretler şunlardır:

• Mahlas: Anonim halk şiirinde söyleyen bilinmez, mahlas da yoktur. Âşık şiirinde ve tekke şiirinde şair adını son dörtlükte verir.
• Konu: Âşık şiiri aşkı, doğayı, gurbeti, yiğitliği işler; tekke şiirinin merkezinde Allah sevgisi ve tasavvuf durur.
• Çevre: Âşık köyde, kahvede, düğünde sazıyla söyler; tekke şairinin sözü tekkede, camide, cemde yaşar.
• Tür adı: Koşma, semai, varsağı âşık geleneğinin; ilahi, nefes, deme tekke geleneğinin adlarıdır.

Bu işaretleri birlikte okumak gerekir. Mahlas tek başına âşık şiirini tekke şiirinden ayırmaz. Saz da ayırıcı olmaz: deme cemde çoğu zaman sazla söylenir, yani âşığın çalgısı dervişin sözüne de eşlik edebilir. Yollar konuda ve çevrede ayrılır.

Bir şaire yaklaşmak

Bu derste kolun genel çerçevesini kurdun: tekkeden doğan sade bir dil, Allah ve insan sevgisi, heceye yaslanan bir söyleyiş. Sonraki derste bu çerçevenin içinde 13. ve 14. yüzyıllar arasında yaşamış tek bir şaire, Yunus Emre'ye geçeceksin. Orada şu soru seni bekliyor: insan sevgisini sade Türkçeyle anlatan şiirlerin yanında, «Risaletü'n-Nüshiyye» adıyla anılan öğüt kitabı aynı şairin dünyasında nasıl bir yer tutar ve bu iki eser ölçü bakımından birbirine benzer mi?

Örnek 1 — Çevre türün adını verir

Soru: Alevi şairlerinin söylediği, cem ortamında çoğu zaman saz eşliğinde okunan tasavvufi şiirlere verilen ad nedir?

• A) Nefes
• B) Nât
• C) Koşma
• D) Deme
• E) Devriye

Çözüm: Nefes Bektaşi şairlerinin şiiridir; nât Hz. Muhammed'i övmeyi anlatır; koşma âşık geleneğinin nazım şeklidir; devriye varlığın Allah'a dönüşünü işler. Alevi çevresinde söylenen şiire deme denir. Cevap: D.

Örnek 2 — Divan mı, tekke mi?

Soru: Peygamberi öven iki şiirden biri aruzla, beyitlerle ve ağır bir dille; öteki heceyle, dörtlüklerle ve sade bir dille yazılmıştır. Bu iki şiir için hangi değerlendirme yerindedir?

• A) Yalnız aruzlu olana nât denebilir.
• B) İkisine de nât denebilir; biçim ve dil, şiirlerin hangi gelenekten geldiğini gösterir.
• C) Heceli olan nefes, aruzlu olan ilahidir.
• D) Nât bir nazım şekli olduğu için iki şiir aynı biçimde olmalıdır.
• E) Heceli olan anonim halk şiiridir, çünkü dili sadedir.

Çözüm: Nât konuyu adlandırır ve iki gelenekte de kullanılır. Aruzlu beyitler Divan şiirine, heceli dörtlükler dinî-tasavvufi halk şiirine işaret eder. Sade dil tek başına anonimliği göstermez; mahlas ve söyleyen bilgisi gerekir. Cevap: B.

Örnek 3 — Örnek dörtlükte kafiye

Soru: Örnek dörtlüğün birinci dizesi «bahar olur», üçüncüsü «duvar olur» ile sona eriyor. Bu iki dize sonu için hangisi doğrudur?

• A) «Olur» redif, «ar» sesi tam kafiyedir.
• B) «Bahar» ile «duvar» redif, «olur» kafiyedir.
• C) Redif yoktur, «ar olur» zengin kafiyedir.
• D) «Olur» kafiye, «ar» redif sayılır.
• E) «R» sesi yarım kafiye, «olur» ise ek rediftir.

Çözüm: «Olur» iki dizede aynı anlam ve görevle tekrar eden bir kelimedir; redif olarak ayrılır. Geriye kalan «bahar» ve «duvar» kelimelerinde «ar» ortaktır; «h» ile «v» ayrılır. İki sesli bu ortaklık tam kafiye sayılır. Cevap: A.

Örnek 4 — Yüzeyin altındaki anlam

Soru: Bir tekke şiiri, okuyana ilk bakışta dinî kurallarla alay ediyormuş gibi gelen, ama tasavvufi bir düşünceyi derinden işleyen bir söyleyişle kurulmuştur. Bu şiir hangi kavramla anılır?

• A) Devriye
• B) İlahi
• C) Münacat
• D) Nefes
• E) Şathiye

Çözüm: Dışa aykırı ya da alaycı görünen, altında derin anlam taşıyan söyleyişe şathiye denir. Devriye varlığın Allah'tan çıkıp O'na dönüşünü anlatır; münacat Allah'a yakarıştır ve Divan şiirinin türleri arasında anılır. Cevap: E.

• Ezgiyle okunan şiiri yalnız müzik saymak. İlahi, nefes ve deme ezgiyle yaşar; ama sözleri ölçüsü, kafiyesi ve mahlası olan edebî metinlerdir.
• Dinî konulu her şiire ilahi demek. Bektaşi çevresinin şiiri nefes, Alevi çevresinin şiiri deme, peygamber övgüsü nât adını alır.
• Nâtı yalnız Divan şiirine ait sanmak. Nât adı iki gelenekte de kullanılır; aruzlu beyitle mi, heceli dörtlükle mi yazıldığına bakılır.
• Bu kolun hiç aruz kullanmadığını düşünmek. Hece ağırlıktadır, ama ders kitapları aruzlu örneklerin de bulunduğunu belirtir.
• Mahlası görünce şiiri hemen âşık edebiyatına vermek. Tekke şairleri de mahlas kullanır; konu ve çevre kolun asıl işaretidir.