Âşık edebiyatı nazım şekilleri

Çelen bayramda dedesinin köyüne gitti. Kahvede yaşlı bir adam cebinden katlanmış bir kâğıt çıkarıp yüksek sesle uzun bir şiir okudu. Şiir, köyü yıllar önce gece yarısı basan seli anlatıyordu: yıkılan ahırları, damlara çıkan aileleri, sabaha kadar süren kurtarmayı. Kâğıdın başında «Sel Destanı» yazıyordu. Çelen defterine hemen not düştü: «Oğuz Kağan gibi bir destan; anonim, millî.» Akşam dedesi notu görünce düzeltti. O şiiri, selden birkaç ay sonra köye uğrayan bir âşık söylemişti ve son dörtlükte kendi adını anmıştı. Dizeler on birer heceydi, dörtlükler bir düzenle kafiyeleniyordu. Oğuz Kağan anlatısının ise söyleyeni bilinmiyordu; kuşaklar boyunca ağızdan ağıza biçimlenmişti. Aynı sözcük iki ayrı şeyin adıydı.

• Bir âşık şiirinin hecelerini sayıp durağını sözcük sınırından bulur, koşmayı semaiden ve varsağıdan ayırırsın.
• Koşmanın kafiye düzenini dörtlük dörtlük çıkarır, redifi kafiyeden ayırır ve mahlasın yerini gösterirsin.
• Güzelleme, koçaklama, taşlama ve ağıtı konularından tanıyıp bunların bir şekil değil, koşmanın türleri olduğunu gerekçelendirirsin.
• «Destan» adının bir türü mü yoksa âşığın kullandığı bir nazım şeklini mi gösterdiğini söyleyene ve biçime bakarak belirlersin.

İmzalı şiirin dört kalıbı

Mâniyi ve türküyü kimin söylediğini bilmiyorduk. Âşık şiirinde ise söyleyen kendini gizlemez: son dörtlükte adını anar. Bu ada mahlas denir. Mahlas âşığın gerçek adı olabileceği gibi şiirde kullandığı bir şair adı da olabilir. Mahlası gören öğrenci şiirin âşık koluna ait olduğunu anlar, ama hangi kalıpla kurulduğunu henüz bilmez. Ders kitapları âşık şiirinin şekilleri arasında dördünü öne çıkarır: koşma, semai, varsağı ve destan.

Nazım şekillerine genel bakış dersinde bu dördü bir tablonun birer satırıydı. Burada her satırın içine giriyoruz. Koşmanın durağını ve kafiye düzenini dörtlük dörtlük çıkaracak, konusuna göre aldığı adları ayıracak, semai ile varsağının paylaştığı iskeleti ve ayrıldıkları yeri görecek, en sonda da «destan» sözcüğünün iki kullanımını tek bir soruyla ayıracağız.

Koşma: on bir hece, iki durak kalıbı

Ders kitapları koşmayı âşık edebiyatının en yaygın nazım şekli olarak tanıtır. Dizeleri on birer hecedir ve durak iki kalıptan birine düşer: 6 + 5 ya da 4 + 4 + 3. Hece ölçüsü dersindeki kural burada da geçerlidir: durak bir sözcüğün ortasına giremez, ancak bir sözcüğün bittiği yere konur. Dörtlük sayısı ders kitaplarında çoğunlukla üç ile beş arasında verilir. Söyleyiş liriktir: âşık sevgisini, özlemini, hayranlığını doğrudan dile getirir.

Kafiye düzeni dörtlükten dörtlüğe bir iskelet izler. İlk dörtlükte ikinci ve dördüncü dizeler kafiyelenir, birinci ve üçüncü dizeler serbest kalır: xaxa. Kimi koşmalarda birinci ve üçüncü dize de kendi arasında kafiyelenir; o zaman ilk dörtlük abab olur. Sonraki dörtlüklerde ilk üç dize yeni bir sesle birbirine bağlanır, dördüncü dize ise ilk dörtlüğün sesine geri döner: bbba, ccca. Bazı ders kitapları aynı düzeni abab, cccb, dddb harfleriyle yazar. Harfler değişir, iskelet aynı kalır: her dörtlüğün son dizesi şiiri ilk dörtlüğe bağlar.

Bir koşmayı baştan sona çözmek

Aşağıdaki üç dörtlüğü bu derse özel olarak biz yazdık; bir koşma örneğidir. Son dörtlükteki «Defterli Ozan» mahlası da bu ders için uydurulmuştur; gerçek bir âşığın adı değildir.

Sabah vaktinde ben yaylaya vardım

Bir pınar akıyor dağın başında

Kekik kokusunu getirir rüzgâr

Kuzular otluyor çeşme taşında

Bir kelebek kanat güneşe açar

Sarı arı konar, bir anda kaçar

Gelincikler kızıl ateşler saçar

Bu gönül yeniden on beş yaşında

Yaz geçti, obalar yükünü aldı

Çobanlar göç için kavalı çaldı

Defterli Ozan'ın gönlü de kaldı

Obanın kalanı göç telaşında

Hece ve durak. İlk dizeyi hecelerine ayıralım: «Sa-bah vak-tin-de ben yay-la-ya var-dım», on bir hece. Sözcükler ikinci, beşinci, altıncı, dokuzuncu ve on birinci hecede biter. Altıncı hecede bir sözcük bittiği için dize «Sabah vaktinde ben / yaylaya vardım» diye 6 + 5 okunur. Dördüncü hece «vaktinde» sözcüğünün içinde kaldığı için 4 + 4 + 3 bu dizeye uymaz. Kalan on bir dize de aynı yoldan sayılınca her biri on bir hece verir ve hepsi 6 + 5 durağa elverir: «Gelincikler kızıl / ateşler saçar», «Defterli Ozan'ın / gönlü de kaldı».

Öteki kalıbı görmek için koşmanın dışından bir dize alalım: «Pınar başı kalabalık bu sabah». Heceler «Pı-nar ba-şı ka-la-ba-lık bu sa-bah», yine on bir. Bu kez sözcükler ikinci, dördüncü, sekizinci, dokuzuncu ve on birinci hecede biter; altıncı hece «kalabalık» sözcüğünün içindedir. Dize ancak «Pınar başı / kalabalık / bu sabah» diye 4 + 4 + 3 okunabilir.

Kafiye ve redif. İlk dörtlükte «vardım» ile «rüzgâr» birbirine bağlanmaz. İkinci ve dördüncü dize «başında» ve «taşında» ile biter. Sondan başlayarak ekleri ayıralım: «-da» bulunma hâli eki, «-n-» kaynaştırma ünsüzü, «-ı» iyelik eki. Üçü de iki sözcükte aynı görevi gördüğü için «-ında» rediftir. Geriye «baş» ve «taş» kalır; «aş» ortak, «b» ile «t» ayrılır. Kafiye iki sesten oluştuğu için tam kafiyedir. İkinci dörtlükte «açar, kaçar, saçar» sözcüklerinin sonundaki «-ar» geniş zaman ekidir ve rediftir; önünde kalan «aç» sesi tam kafiyedir. Üçüncü dörtlükte «aldı, çaldı, kaldı» sözcüklerinde «-dı» geçmiş zaman eki redif, «al» kafiyedir. Her iki dörtlüğün son dizesi «yaşında» ve «telaşında» ile ilk dörtlüğün «-aşında» sesine döner. Düzen xaxa, bbba, ccca'dır.

Mahlas ve konu. Mahlas son dörtlüğün üçüncü dizesindedir. On bir heceli dizeler, dörtlük birimi, xaxa bbba ccca düzeni ve son dörtlükteki ad birleşince şeklin koşma olduğu kesinleşir. Şiir yaylanın baharını ve âşığın oraya bağlanan gönlünü över; bu konu, aşağıda göreceğimiz adlandırmada güzellemeye girer.

Konusuna göre koşmanın adları

Ders kitapları koşmaları işledikleri konuya göre dört ada ayırır:

Ders kitaplarında taşlamanın Divan şiirindeki yakın karşılığı olarak hicviye, ağıtınki olarak mersiye gösterilir.

Bu dört ad şekli değil konuyu adlandırır. Nazım şekillerine genel bakış dersinde kasidenin konusuna göre nât ya da methiye adını aldığını görmüştük; koşmada da durum aynıdır. Taşlama yazan âşık on bir heceyi, dörtlüğü ve kafiye iskeletini bırakmaz, yalnız sözünü bir aksaklığa çevirir. Bu yüzden bir soru «hangi nazım şekli» diye sorduğunda cevap koşmadır; «konusuna göre hangi tür» diye sorduğunda dört addan biri seçilir.

Ağıt adı ayrıca dikkat ister. Anonim halk şiirinde de ağıt vardı: söyleyeni bilinmeyen, ağızdan ağıza değişen bir yas sözüydü. Âşığın ağıtı ise bir koşmadır; on bir heceyle kurulur ve son dörtlükte mahlas taşır. İkisini ayıran şey acının kendisi değil, söyleyenin bilinip bilinmediği ve biçimdir.

Semai: sekiz hece ve kendi ezgisi

Semainin dizeleri sekizer hecedir ve durak dördüncü heceden sonra düşer: 4 + 4. Kafiye düzeni koşmanınkiyle aynı iskeleti izler: ilk dörtlükte xaxa ya da abab, sonra bbba, ccca. Ders kitapları semainin kendine özgü bir ezgiyle söylendiğini ve aşk, doğa, ayrılık gibi konuları işlediğini belirtir. Semai iskeletini derse özel yazdığımız bir dörtlükte görelim:

Gurbet eli soğuk, uzak

Sılam kaldı dağ yolunda

Yaşlı anam kapı gözler

Bir ak tülbent var kolunda

Heceler «Gur-bet e-li so-ğuk u-zak», «Sı-lam kal-dı dağ yo-lun-da», «Yaş-lı a-nam ka-pı göz-ler», «Bir ak tül-bent var ko-lun-da»; dördü de sekiz hecedir. Her dizede dördüncü hecede bir sözcük biter: «Gurbet eli / soğuk uzak». «Yolunda» ile «kolunda» sözcüklerinde «-unda» (iyelik eki, kaynaştırma ünsüzü ve bulunma eki) rediftir, «yol» ile «kol» köklerinde kalan «ol» tam kafiyedir. Birinci ve üçüncü dizeler serbesttir. Koşma ile semai aynı birimi ve aynı kafiye iskeletini paylaştığından, bir dörtlüğün hangisine ait olduğunu hece sayısı söyler.

Varsağı: seslenmelerin şiiri

Varsağı da sekiz heceli dizelerle, 4 + 4 durakla ve semaiye benzer bir kafiye düzeniyle kurulur. Onu semaiden ayıran iki işaret vardır. Birincisi dizelerde geçen «bre», «hey», «beli» gibi seslenmelerdir. İkincisi söyleyiştir: varsağı yiğitçe, meydan okuyan, sert bir dille söylenir. Ders kitapları varsağının da kendine özgü bir ezgisi olduğunu, adını Güney Anadolu'da Toros dağlarında yaşayan Varsak Türkmenlerinden aldığını ve bu şekilde en çok Karacaoğlan'ın anıldığını belirtir. Derse özel yazdığımız bir varsağı dörtlüğü de şöyle:

Hey yiğitler, atlanın bre

Kılıç kuşan, kalkan al hey

Bre kır atlar kişneşiyor

Yayı gerip oku sal hey

Heceler «Hey yi-ğit-ler at-la-nın bre», «Kı-lıç ku-şan kal-kan al hey», «Bre kır at-lar kiş-ne-şi-yor», «Ya-yı ge-rip o-ku sal hey»; her dize sekiz hece ve 4 + 4 durak alır: «Hey yiğitler / atlanın bre». İkinci ve dördüncü dizenin sonunda «hey» sözcüğü iki kez aynı işle tekrarlanır, bu tekrar rediftir; önündeki «al» ile «sal» sözcüklerinde ortak kalan «al» tam kafiyedir. Seslenmenin kendisi burada redif olmuştur.

Yiğitlik konusu bir karışıklığa yol açar. Koçaklama da yiğitliği anlatır, ama koçaklama koşmanın bir türüdür ve on bir heceyle kurulur. Varsağı ise ayrı bir nazım şeklidir: sekiz hece ve seslenmelerle tanınır. Yiğitliği on bir heceli dörtlüklerle söyleyen bir şiir koçaklamadır; sekiz heceli dizelerine «bre, hey» katan bir şiir varsağıdır.

Destan: aynı sözcük, iki ayrı şey

Âşık edebiyatında destan, toplumu sarsan olayları anlatan nazım şeklidir: savaş, deprem, yangın, sel, salgın hastalık, kıtlık. Ders kitapları kimi destanların gülmece amacıyla gündelik konuları da işlediğini belirtir. Dizeler çoğunlukla on bir hecedir, kafiye düzeni koşmanınkini izler, son dörtlükte mahlas bulunur. Koşmadan ayrıldığı yer uzunluktur: anlatılacak olay uzadıkça dörtlükler çoğalır, dörtlük sayısına bir sınır konmaz. Söyleyiş de değişir; koşma duyguyu söylerken destan bir olayı anlatır, olayın nasıl başladığını, kimleri etkilediğini, nasıl bittiğini sırayla verir.

Türk destanları dersinde gördüğümüz destan ise bir türdür. İki kullanımı yan yana tabloya dökelim:

Ayırmak için tek bir soru yeter: Metin bir âşığın mahlasını taşıyan dörtlüklerle mi kurulmuş? Cevap evetse «destan» bir nazım şeklinin adıdır. Cevap hayırsa ve anlatı bir milletin kuşaklar boyunca biçimlendirdiği bir köken ya da kurtuluş hikâyesiyse ad türü gösterir. Olayın büyüklüğüne bakmak yanıltır: bir köyü basan sel de âşık destanına konu olabilir. Çelen'in kahvede dinlediği şiir mahlaslı, on bir heceli dörtlüklerden oluşuyordu; o şiir bir nazım şeklidir.

Örnek koşmadaki Defterli Ozan adını biz uydurduk. Gerçek bir âşığın adı ise bir geleneğin içinden gelir: bir ustanın yanında geçen çıraklık, elde saz, meclislerde karşılıklı atışma. Sıradaki derste o geleneği ve içinden çıkan âşıkları ele alıyoruz: doğayı ve sevgiyi söyleyen Karacaoğlan, Pir Sultan Abdal, Köroğlu, Dadaloğlu, Gevheri ve yakın dönemden Âşık Veysel.

Örnek 1 — Şekil ve tür birlikte

Soru: Derse özel yazılan aşağıdaki dörtlükte nazım şekli ile konuya göre tür hangi seçenekte doğru eşleşmiştir?

Terazisi eğri, sözü yalandır

Hile ile döner onun kantarı

Fakirin hakkını yer de utanmaz

Ona dar gelsin bu köyün pazarı

• A) Semai; taşlama
• B) Koşma; güzelleme
• C) Koşma; taşlama
• D) Varsağı; koçaklama
• E) Koşma; ağıt

Çözüm: Heceler: «Te-ra-zi-si eğ-ri sö-zü ya-lan-dır» 11, «Hi-le i-le dö-ner o-nun kan-ta-rı» 11, «Fa-ki-rin hak-kı-nı yer de u-tan-maz» 11, «O-na dar gel-sin bu kö-yün pa-za-rı» 11. «Kantarı» ile «pazarı» sözcüklerindeki «-ı» iyelik ekidir ve rediftir; «ar» tam kafiyedir; birinci ve üçüncü dize serbesttir, düzen xaxa. On bir hece ve dörtlük koşmayı gösterir; semai ile varsağı sekiz hecelidir. Konu hilekâr bir esnafı yermektir: taşlama. Güzelleme över, ağıt yas tutar. Cevap: C.

Örnek 2 — Durağı sözcük sınırında aramak

Soru: Aşağıdakilerden hangisi on bir heceli olup yalnız 4 + 4 + 3 durakla okunabilen bir dizedir?

• A) Sabah vaktinde ben yaylaya vardım
• B) Bir kelebek kanat güneşe açar
• C) Obanın kalanı göç telaşında
• D) Yayla yolu karanlıkta kayboldu
• E) Gurbet eli soğuk, uzak

Çözüm: D'de heceler «Yay-la yo-lu ka-ran-lık-ta kay-bol-du», on bir; sözcükler ikinci, dördüncü, sekizinci ve on birinci hecede biter. Altıncı hece «karanlıkta»nın içinde kaldığı için 6 + 5 tutmaz, dize «Yayla yolu / karanlıkta / kayboldu» diye okunur. A'da dördüncü hece «vaktinde»nin, C'de «kalanı»nın içindedir; ikisi de 6 + 5 okunur. B'de dördüncü hecede «kelebek» biter, ama sekizinci hece «güneşe»nin içindedir; 4 + 4 + 3 yine kurulamaz. E sekiz hecelidir. Cevap: D.

Örnek 3 — İki deftere iki destan

Soru: Çağın defterine iki not yazmış. Birincisi: dağlarla çevrili bir vadide sıkışan bir milletin demir dağı eriterek dışarı çıkışını anlatan, söyleyeni bilinmeyen anlatı. İkincisi: bir âşığın bir ilçeyi yıkan depremi on beş dörtlükte anlattığı ve son dörtlükte mahlasını andığı şiir. Çağın ikisini de «destan türü» başlığı altına koymuş. Hangi değerlendirme doğrudur?

• A) İkisi de destan türüdür, çünkü ikisi de büyük bir felaketi anlatır.
• B) Birincisi destan türüne, ikincisi âşık edebiyatındaki destan şekline örnektir; ayıran, söyleyenin bilinmesi ve mahlaslı dörtlük biçimidir.
• C) İkisi de âşık destanıdır, çünkü ikisinde de olağanüstü bir olay vardır.
• D) Birincisi âşık destanı, ikincisi destan türüdür.
• E) İkincisi koşmanın ağıt türüdür, destanla ilgisi yoktur.

Çözüm: Demir dağın eritilmesi Ergenekon'a özgüdür; söyleyeni bilinmeyen, kuşaklar boyunca oluşmuş bir anlatıdır ve destan türüne girer. Deprem şiiri ise adı bilinen bir âşığın mahlaslı dörtlükleriyle kurulmuştur; bu, nazım şekli olarak destandır. A konunun büyüklüğünü ölçüt sanır, D iki notu ters yerleştirir. Ağıt acıyı söyler; olayı on beş dörtlükte sırayla anlatan şiir destandır. Cevap: B.

Örnek 4 — Yiğitlik iki kalıpta

Soru: Durali iki âşık şiiri okuyor. Birincisi beş dörtlüktür, dizeleri on bir hecedir, düşmana karşı duran yiğitleri coşkuyla över ve hiçbir seslenme taşımaz. İkincisi aynı konuyu sekiz heceli dizelerle işler ve dizelerinde «bre», «hey», «beli» seslenmeleri vardır. Hangi adlandırma doğrudur?

• A) Birincisi koçaklama türünde bir koşma, ikincisi varsağıdır.
• B) İkisi de varsağıdır, çünkü ikisi de yiğitliği anlatır.
• C) Birincisi varsağı, ikincisi semaidir.
• D) İkisi de koçaklamadır, çünkü konuları aynıdır.
• E) Birincisi güzelleme, ikincisi destandır.

Çözüm: Konu iki şiirde ortaktır, bu yüzden karar biçime kalır. On bir heceli dörtlükler koşmayı gösterir; yiğitliği anlattığı için bu koşma koçaklamadır. Sekiz hece ve «bre, hey, beli» seslenmeleri ise varsağının işaretidir. B ve D yalnız konuya bakar; C hece sayılarını karıştırır; güzelleme övgüyü yiğitliğe değil güzelliğe yöneltir. Cevap: A.

• Sekiz heceli her dörtlüğü koşma saymak. Koşma on bir hecedir; sekiz heceli dörtlük semai ya da varsağıdır, yedi heceli tek dörtlük mânidir.
• Güzelleme, koçaklama, taşlama ve ağıtı nazım şekli sanmak. Dördü de koşmanın konusuna göre aldığı adlardır; şekil sorusunun cevabı koşmadır.
• Koçaklama ile varsağıyı konudan ayırmaya çalışmak. İkisi de yiğitlik anlatabilir; on bir hece koçaklamayı, sekiz hece ve «bre, hey» seslenmeleri varsağıyı gösterir.
• «Destan» başlığını gören her metni Oğuz Kağan'ın türüne koymak. Mahlaslı dörtlüklerle kurulmuş, yakın bir olayı anlatan şiir âşığın kullandığı nazım şeklidir.
• Ortak eki kafiyeye katmak. «Başında, taşında» sözcüklerinde «-ında» rediftir; kafiye yalnız «aş»tır.
• Durağı sözcüğün ortasına koymak. 6 + 5 ya da 4 + 4 + 3 kalıbını seçmeden önce sözcüklerin hangi hecede bittiğini yaz.