Anonim halk şiiri

Tanseli, kuzeninin kına gecesinde kadınların karşılıklı dörtlükler attığını dinledi ve ertesi gün sınıfta güldü: «Onlar edebiyat değil, düğün lafı. Kimin yazdığı bile belli değil.» Öğretmeni ondan, aklında kalan bir dörtlüğü tahtaya yazmasını istedi. Tanseli yazdı, sonra heceleri parmaklarıyla saydı: dört dizenin dördü de yedi hece çıktı. Birinci, ikinci ve dördüncü dize aynı sesle bitiyordu, üçüncüsü dışarıda kalıyordu. Arka sıradan bir arkadaşı aynı dörtlüğü kendi köyünde başka bir kelimeyle duyduğunu söyledi; ölçü de uyak da yerinde duruyordu, yalnız bir sözcük değişmişti. Tanseli'nin «kimin yazdığı belli değil» diye küçümsediği şey, aslında türün tanımıydı.

• Türkü, mâni, ninni, ağıt, tekerleme ve bilmeceyi işlevine ve yapısına bakarak birbirinden ayırırsın.
• Bir türkü parçasında bentleri ve her bentten sonra dönen kavuşağı gösterirsin.
• Bir mânide heceleri tek tek sayıp kafiye düzenini, kafiyeyi ve redifi belirler; düz mâniyi kesik mâniden ayırırsın.
• Bir halk şiirinin anonim kola mı, âşık koluna mı ait olduğunu mahlas ve değişkenlik ölçütleriyle gerekçelendirirsin.

Halk edebiyatının haritası

Geçiş dönemi, Dede Korkut'un ozan ağzından anlattığı boy hikâyeleriyle kapanmıştı. İslamiyet'in kabulünden sonra Türk edebiyatı iki büyük gelenekte sürdü: saray ve medrese çevresinde aruzla yazan Divan edebiyatı, halkın içinde heceyle söyleyen Halk edebiyatı. Bu modül ikincisini ele alıyor. Ders kitapları Halk edebiyatını üç kola ayırır:

Âşık ve dinî-tasavvufi kollar bu modülün sonraki derslerinde ayrı ayrı açılacak. Bu ders anonim kolun şiirlerini ele alıyor. Aynı kolun düz yazıyla ya da konuşmayla yaşayan ürünleri, yani masal, fıkra ve halk hikâyesi ayrı bir derste; Karagöz, orta oyunu ve meddah ise geleneksel tiyatro dersinde incelenecek.

Anonim ne demektir?

Anonim ürün, ilk söyleyeni bilinmeyen ve zamanla halkın ortak malına dönüşen üründür. Ders kitapları bu kolun ürünlerinde şu özellikleri sayar:

• Söyleyeni bilinmez; şiirde şairin adını veren bir mahlas bulunmaz.
• Ağızdan ağıza, kuşaktan kuşağa aktarılır ve aktarılırken değişir. Aynı dörtlük iki yörede birkaç kelimesi farklı söylenebilir; bunların hiçbiri «yanlış» biçim sayılmaz.
• Hece ölçüsüyle söylenir; yedili, sekizli ve on birli kalıplar yaygındır.
• Çoğunlukla dörtlük ya da bentle kurulur; kafiye çoğu zaman yarım kafiyedir ve rediflerle desteklenir.
• Dili sadedir; çoğu tür ezgiyle söylenir.

Kancadaki sınıf tartışması bu listenin iki maddesini birlikte gösteriyordu: kına gecesindeki dörtlüğün söyleyeni yoktu, arkadaşın köyündeki biçimi de bir kelimeyle ayrılıyordu. Değişkenlik bir kusur değil, anonim ürünün yaşama biçimidir. Bir türkünün kayıtlarında yöre adı, derleyenin adı ya da ezgiyi kendisinden dinlediği kişinin adı yazabilir; bu kişiler türküyü kayda geçirmiştir, söz yazarı değildir.

Türkü: bentler ve kavuşak

Türkü, ezgiyle söylenen, bentlerden ve kavuşaktan oluşan anonim halk şiiridir. Ders kitaplarında adının, «Türk» sözcüğüne aitlik bildiren bir ek getirilerek oluştuğu ve «Türk'e özgü» anlamı taşıdığı açıklanır. Halk arasında türkü yazılmaz, yakılır: bir olay, bir ölüm, bir ayrılık ya da bir iş günü türkünün doğduğu yerdir.

Türkünün iki yapı ögesi vardır. Bent, türkünün her bölümde değişen kısmıdır; olayı ya da duyguyu ilerletir. Kavuşak (nakarat) ise her bentten sonra değişmeden yinelenen dizelerdir. Kavuşak türküyü bir arada tutar; dinleyen ilk bentten sonra onu tanır ve birlikte söyler.

Aşağıdaki iki bent ve kavuşak bu ders için kurulmuş örnek bir hasat türküsüdür:

Yaz kavurdu, kuru kuyu

Bulamadık serin suyu

Unuttuk tatlı uykuyu

Orak elde, ter alında

Gözümüz harman yolunda

Sabah erken kalktık yola

Selam saldık sağa sola

Bereket gelsin bu yıla

Orak elde, ter alında

Gözümüz harman yolunda

Önce heceleri sayalım. «Yaz ka-vur-du ku-ru ku-yu» 8, «Bu-la-ma-dık se-rin su-yu» 8, «U-nut-tuk tat-lı uy-ku-yu» 8. İkinci bent: «Sa-bah er-ken kalk-tık yo-la» 8, «Se-lam sal-dık sa-ğa so-la» 8, «Be-re-ket gel-sin bu yı-la» 8. Kavuşak: «O-rak el-de ter a-lın-da» 8, «Gö-zü-müz har-man yo-lun-da» 8. Parça baştan sona sekizli hece ölçüsüyle kurulmuştur.

Sonra yapıya bakalım. İlk bendin dizeleri «kuyu, suyu, uykuyu» sözcükleriyle, ikinci bendinkiler «yola, sola, yıla» sözcükleriyle birbirine bağlanır; her bent kendi sesini seçer. Kavuşağın iki dizesi ise iki bentten sonra da harfi harfine aynı kalır. Bir türküde kavuşağı bulmanın yolu budur: değişmeden geri dönen dizeleri ara.

Ders kitapları türküleri ezgisine göre de ayırır: belli bir usule bağlı olmadan, serbestçe uzatılarak okunanlara uzun hava, belli bir usulle, çoğu zaman oyuna eşlik eden ezgiyle söylenenlere kırık hava denir. Konusuna göre ise iş türküleri, sevda türküleri, kahramanlık ve askerlik türküleri, ağıt niteliğindeki türküler gibi adlar kullanılır. Yukarıdaki örnek, ekinin biçildiği bir iş gününü anlattığı için iş türküsü sayılır.

Mâni: yedi hecede bir duygu

Şiir Bilgisi modülünde nazım şekillerinin haritası çizilirken mâni üç bilgiyle tanıtılmıştı: tek dörtlük, yedili hece, aaxa düzeni. Bu kez o üç bilginin içine girip mâninin dizeler arasında nasıl çalıştığına bakıyoruz. Ders için kurulmuş şu düz mâniyi ele alalım:

Bülbül öter bu dalda

Kervan kaldı bu yolda

Mendil yâr yadigârı

Durur dâim sağ kolda

Hece: «Bül-bül ö-ter bu dal-da» 7, «Ker-van kal-dı bu yol-da» 7, «Men-dil yâr ya-di-gâ-rı» 7, «Du-rur dâ-im sağ kol-da» 7.

Kafiye düzeni: birinci, ikinci ve dördüncü dize aynı sesle biter; üçüncü dize dışarıda kalır. Düzen aaxa'dır.

Kafiye ve redif: «dalda, yolda, kolda» sözcüklerinin sonundaki «-da» bulunma hâli ekidir ve üç dizede aynı görevle yinelendiği için rediftir. Rediften önce kalan kökler «dal, yol, kol» yalnız «l» sesini paylaşır; bu tek ses yarım kafiyedir. Halk şiirinde yarım kafiyenin redifle desteklenmesi çok sık görülür.

İçerik düzeni: ilk iki dize bülbülden ve kervandan söz eder; asıl söylenmek istenen, yârin hatırası olan mendil, son iki dizede gelir. Ders kitapları mânilerin çoğunda ilk iki dizenin zemin hazırladığını, asıl duygunun son iki dizede verildiğini belirtir.

Mâniler düğünlerde, kına gecelerinde, Ramazan gecelerinde davulcuların ağzında, karşılıklı atışmalarda söylenir. Dört dizeye sığdığı için akılda kalır ve kolayca değişir.

Düz mâni, kesik mâni

Yukarıdaki örnek gibi dört dizesi de yedi heceli olan mâniye düz mâni denir. Kesik mânide ise ilk dize yedi heceden kısadır ve kafiyeler cinasla kurulur. Cinas, yazılışı ve söylenişi aynı, anlamı farklı sözcüklerin kafiye yerinde kullanılmasıdır. Bu yüzden kesik mâniye cinaslı mâni de denir. Ders için kurulmuş bir kesik mâni:

Dalgada yüz

Gün sayarım, oldu yüz

Yâr gideli bu köyden

Göremem o güleç yüz

İlk dize «Dal-ga-da yüz» 4 hecedir; öteki üç dize yedişer hecedir: «Gün sa-ya-rım ol-du yüz», «Yâr gi-de-li bu köy-den», «Gö-re-mem o gü-leç yüz». Kafiye düzeni yine aaxa'dır, ama kafiye yerindeki üç «yüz» üç ayrı anlam taşır: birincide suda yüzmeyi buyuran fiil, ikincide sayı, dördüncüde insan yüzü. Kesik mâniyi tanımanın iki işareti budur: kısa ilk dize ve aynı sözcüğün ayrı anlamlarla dönmesi. Bazı ders kitapları, araya dizeler eklenerek uzatılmış mânileri de artık mâni ya da yedekli mâni adıyla anar.

Ninni ve ağıt: hayatın iki ucu

Ninni, çocuğu uyutmak için ezgiyle, yavaş bir ritimle söylenen anonim şiirdir. Çoğunlukla anneler söyler. Çocuğa duyulan sevgi, onun geleceği için dilekler, kimi zaman da söyleyenin kendi derdi ninninin konusudur. «Ninni» sözcüğünün dizelerde yinelenmesi türün en kolay tanınan işaretidir. Ders için kurulmuş örnek:

Sokakta sustu sesler

Yıldızlar camı süsler

Uyu kuzum, uy ninni

Sabahı güneş bekler

Dizelerin her biri yedi hecedir: «So-kak-ta sus-tu ses-ler», «Yıl-dız-lar ca-mı süs-ler», «U-yu ku-zum uy nin-ni», «Sa-ba-hı gü-neş bek-ler».

Ağıt, ölümün, savaşın, kazanın ya da doğal bir felaketin ardından duyulan acıyı dile getiren anonim şiirdir. Ölenin iyilikleri anılır, yokluğu dile getirilir. İslamiyet öncesi Türklerin yuğ törenlerinde söylenen sagu, sözlü dönem dersinde gördüğümüz gibi, bu türün eski karşılığıdır. Ağıtlar çoğunlukla kadınlar tarafından yakılır; bu işi üstlenen kişiye ağıtçı denir. Ders için kurulmuş örnek bir ağıt dörtlüğü:

Dere taştı gece vakti

Kara sel ağılı yıktı

Yiğidim kaldı dalgada

Ağıdı anası yaktı

Dört dize de sekiz hecedir: «De-re taş-tı ge-ce vak-ti», «Ka-ra sel a-ğı-lı yık-tı», «Yi-ği-dim kal-dı dal-ga-da», «A-ğı-dı a-na-sı yak-tı». Ninni hayatın başında, ağıt sonunda söylenir; ikisi de ezgiye yaslanır.

Tekerleme ve bilmece: oyunun sözleri

Tekerleme, anlamdan çok ses benzerliklerine ve uyaklara dayanan, hızlı söylenen sözlerdir. Ölçüsü de kafiyesi de düzensiz olabilir, dizeler arasındaki anlam bağı gevşektir. Ders kitapları tekerlemeleri iki yerde gösterir. Masalların başında ve sonunda söylenen tekerlemeler dinleyiciyi masal dünyasına alır, sonra gündelik hayata geri getirir; masal başındaki tekerlemeye döşeme de denir. Çocuk oyunlarında ebe seçerken ya da sıra belirlerken söylenen tekerlemeler ise oyunun kuralını taşır. Ders için kurulmuş bir oyun tekerlemesi:

Mısır patladı tavada

Serçe uçtu havada

Say bakalım dördü beşi

Ebe oldu en son kişi

Hece sayıları 8, 7, 7, 7'dir; tekerleme bu kaymayı dert etmez. Mısırla serçe arasında bir anlam bağı yoktur, onları «tavada» ile «havada» arasındaki ses yakınlığı yan yana getirir.

Bilmece, bir varlığın ya da nesnenin adını söylemeden onu benzetmelerle, özellikleriyle anlatıp dinleyiciye adını buldurmayı amaçlayan kısa sözdür. Çoğunlukla manzumdur ve sonunda bir soru taşır. Ders için kurulmuş bir bilmece:

Yağmur gelince açılır

Güneş görünce kapanır

Sapından tutar herkes

Bil bakalım bu nedir?

Cevap şemsiyedir. Bilmecede ölçüt şiirin konusu değil, işlevidir: söz, dinleyiciyi bir bulmacaya davet eder.

Anonim mi, âşık mı?

Hece ölçüsü, dörtlük ve sade dil âşık şiirinde de vardır; bu yüzden anonim ürünü tanımak için bu üç özelliğe bakmak yetmez. Ayırıcı işaret mahlastır. Âşık, şiirinin son dörtlüğünde kendi adını ya da şair adını söyler; anonim şiirde böyle bir imza bulunmaz. İkinci işaret değişkenliktir: âşığın şiiri ona bağlı kalır, anonim ürün ise söyleyenle birlikte biçim değiştirir.

Mâni ile türkünün sahibi yoktu; sonraki derste dörtlüğün sonunda adını söyleyen âşıkların şekillerine geçiyoruz. Orada on bir heceli dörtlüklerle lirik bir söyleyiş kuran koşma, sekiz heceyle ve kendi ezgisiyle söylenen semai, «bre», «hey» seslenmeleriyle yiğitlik anlatan varsağı ve toplumsal olayları dile getiren destan sırayla açılacak. Hepsini anonim mâniden ayıran ilk işaret, son dörtlükteki o addır.

Örnek 1 — Kavuşağı bulmak

Soru: Ders için kurulmuş şu türkü parçasında kavuşak hangi dizelerdir?

Pınar başı soğuk sulu

Bardağım ağzına dolu

Yâr kapıda, gözü yolu

Dön de gel, gönlüm, dön de gel

Bekleyen var yolda, gel gel

Kuşlar döndü yuvasına

Kervan vardı obasına

Sen dönmedin anasına

Dön de gel, gönlüm, dön de gel

Bekleyen var yolda, gel gel

• A) Her bendin ilk dizesi
• B) «Pınar başı» ve «Kuşlar döndü» ile başlayan dizeler
• C) «Dön de gel» ve «Bekleyen var» ile başlayan iki dize
• D) Her bendin üçüncü dizesi
• E) Yalnız ikinci bendin tamamı

Çözüm: İlk bendin üç dizesi «sulu, dolu, yolu», ikincisininkiler «yuvasına, obasına, anasına» ile kafiyelenir; bu dizeler bentten bente değişir. «Dön de gel, gönlüm, dön de gel» ve «Bekleyen var yolda, gel gel» ise iki bentten sonra da aynen geri gelir. Değişmeden yinelenen bu iki dize kavuşaktır. A, B ve D bentlerin değişen dizelerini gösterir; E bir bendin tamamını kavuşak sanır. Cevap: C.

Örnek 2 — Mâniyi saymak

Soru: Ders için kurulmuş şu mâni için hangisi doğrudur?

Tepede kuru çınar

Altında bir su kaynar

Gurbete giden yârim

Yüreğim seni anar

• A) Dizeler sekizer hecedir ve kafiye düzeni aaaa biçimindedir.
• B) İlk dize kısa olduğu için kesik mânidir.
• C) Dizeler yedişer hecedir, kafiye düzeni abab biçimindedir.
• D) Dizeler yedişer hecedir, kafiye düzeni aaxa biçimindedir ve asıl duygu son iki dizededir.
• E) Bentlerden ve kavuşaktan oluştuğu için türküdür.

Çözüm: «Te-pe-de ku-ru çı-nar» 7, «Al-tın-da bir su kay-nar» 7, «Gur-be-te gi-den yâ-rim» 7, «Yü-re-ğim se-ni a-nar» 7. «Çınar, kaynar, anar» aynı «-nar» sesiyle biter, «yârim» dışarıda kalır: aaxa. İlk iki dize çınarı ve suyu anlatarak zemin kurar; gurbetteki yâri anan duygu son iki dizededir. İlk dize yedi hece olduğu için mâni kesik değil düzdür; tek dörtlük olduğu için türkü de değildir. Cevap: D.

Örnek 3 — Kısa dize, üç anlam

Soru: Ders için kurulmuş şu dörtlüğün türü hangisidir?

Asma bağ

Gönlüme vurdun bir bağ

Yârin selamı gelmez

Yarama sarar mı bağ

• A) Düz mâni
• B) Kesik mâni
• C) Türkü bendi
• D) Bilmece
• E) Ninni

Çözüm: İlk dize «As-ma bağ» 3 hecedir; ötekiler yedişer hecedir: «Gön-lü-me vur-dun bir bağ», «Yâ-rin se-la-mı gel-mez», «Ya-ra-ma sa-rar mı bağ». Kafiye yerindeki «bağ» birincide üzüm bağını, ikincide gönle vurulan bağlılığı, dördüncüde yaraya sarılan sargıyı anlatır; aynı sözcüğün ayrı anlamlarla dönmesi cinastır. Kısa ilk dize ve cinaslı kafiye kesik mâniyi gösterir. Düz mânide ilk dize de yedi hecedir; türkü bendinin ardından kavuşak gelir; bilmece bir şeyin adını sordurur; ninni çocuğa seslenir. Cevap: B.

Örnek 4 — İmzanın yeri

Soru: Kamile, bir halk şiiri kitabında beş dörtlüklük bir şiir buluyor. Dizeler on bir hecedir ve son dörtlükte bir âşık, adını söyleyerek sözü bağlıyor. Kamile bu şiiri anonim kola yerleştirmek istiyor. Hangi değerlendirme doğrudur?

• A) Hece ölçüsüyle yazıldığı için anonimdir.
• B) Dörtlüklerden oluştuğu için anonimdir.
• C) Son dörtlükte söyleyenin adı bulunduğu için âşık koluna aittir.
• D) Halk şiiri kitabında yer aldığı için anonimdir.
• E) On bir hecede yazıldığı için Divan şiiridir.

Çözüm: Hece ölçüsü, dörtlük ve halk şiiri derlemesinde yer almak anonim kolla âşık kolunun ortak özellikleridir; bunlardan biriyle karar verilemez. Divan şiiri aruzla yazılır, on bir heceli dörtlük ona ait değildir. Son dörtlükte adını söyleyen bir âşık, şiirin söyleyenini bildirir; anonim üründe bu imza bulunmaz. Cevap: C.

• Anonimi «sahipsiz, değersiz söz» saymak. Söyleyeninin bilinmemesi ürünün ölçüsüz ya da kuralsız olduğunu göstermez; mâni de türkü de belli bir hece ve kafiye düzeniyle kurulur.
• Derleyeni ya da kaynak kişiyi şair sanmak. Bir türkünün kaydında geçen ad, onu derleyenin ya da ezgiyi aktaranın adıdır; söz yazarı anlamına gelmez.
• Her dörtlüğü mâni saymak. Mâni tek dörtlüktür ve çoğunlukla yedi hecelidir; on bir heceli, birden çok dörtlükten oluşan ve mahlas taşıyan şiir âşık koluna aittir.
• Kesik mâniyi hece hatası sanmak. İlk dizenin kısa olması kusur değil, kesik mâninin kuralıdır; kafiye yerindeki aynı sözcüğün anlamları da farklıdır.
• Kavuşağı bent sanmak. Bent türküden türküye ve bentten bente değişir; kavuşak her bentten sonra aynı kalır.
• Tekerlemede düzenli ölçü aramak. Tekerleme ses oyununa dayanır; hece sayıları kayabilir, dizeler arasında anlam bağı aranmaz.