Atabetü'l-Hakayık ve Divan-ı Hikmet

Selcan edebiyat defterine kısa bir not düşmüştü: «Divan-ı Hikmet ile Atabetü'l-Hakayık: aynı yüzyıl, ikisi de öğüt veriyor, Kutadgu Bilig gibi ikisi de aruzla.» Ertesi gün müzik odasının önünden geçerken okul korosunun bir ilahi çalıştığını duydu. Öğretmen her dizeyi parmaklarıyla sayıyor, «bu satır da on iki, ezgiye oturur» diyordu. Kimse uzun ya da kısa heceden söz etmiyordu; ölçü parmakla tutuluyordu. Selcan akşam ders kitabını açıp iki eserin künyesine yeniden baktı. Biri aruzla yazılmıştı, öteki tam da o koronun kullandığı hece ölçüsüyle. Üstelik hecelinin dilini fazla yalın bulup «edebî değeri düşük» diye işaretlediği kenar notu da yanlış bir yere bakıyordu: o yalınlık, şairin sözünü kime ulaştırmak istediğinin işaretiydi.

• Atabetü'l-Hakayık ile Divan-ı Hikmet'i yazarı, ölçüsü, nazım birimi ve konusuyla eşleştirirsin.
• Hikmet teriminin anlamını açıklayıp Yesevi'nin şiirleriyle ilişkisini kurarsın.
• Geçiş Dönemi eserlerini aruz ve hece ikiliğine göre sınıflandırırsın.
• Hece ölçüsüyle kurulmuş bir dörtlüğün hecelerini ve duraklarını adım adım sayarsın.

İki kulak, tek dönem

Türklerin İslamiyet'i kabul etmesinden sonraki ilk yüzyıllarda yazılan eserlere ders kitaplarında Geçiş Dönemi ürünleri denir. Bu adın içinde bir ikilik saklıdır. Bir yanda eski Türk şiirinden gelen hece ölçüsü ve dörtlük yaşamaya devam eder; İslami edebiyattan ise aruz ölçüsü, beyit ve yeni kavramlar Türkçeye girmeye başlar. Dönemin eserleri bu iki kulaktan birine daha yakın durur, bazen ikisini aynı kitapta buluşturur.

Kutadgu Bilig dersinde bu ikiliğin bir ucunu gördün: Yusuf Has Hacib uzun eserini aruzla, mesnevi biçiminde yazmıştı. Bu derste iki eser daha ekleniyor. Biri aruzun yanında duruyor, öteki hecenin. Selcan'ın notundaki hata da buradan doğuyordu: aynı döneme ait olmak, aynı ölçüyü kullanmak anlamına gelmez.

Atabetü'l-Hakayık: gerçeklerin eşiği

Atabetü'l-Hakayık, Edip Ahmet Yükneki'nin eseridir. Adı ders kitaplarında «gerçeklerin eşiği» ya da «hakikatlerin eşiği» diye çevrilir. Eşik, bir kapının önündeki ilk basamaktır; eserin adı, okuru doğru bilgiye açılan kapının önüne getirme niyetini taşır.

Eser didaktiktir, yani öğretmek ve öğüt vermek için yazılmıştır. Ders kitaplarında işlenen konular arasında bilginin yararı ve bilgisizliğin zararı, dilini tutmanın önemi, cömertlik ile cimrilik, alçakgönüllülük ile kibir ve dünyanın geçiciliği sayılır. Her konu bir ahlak öğüdüne bağlandığı için eser kısaca ahlaki-didaktik bir eser olarak anılır; sınavda «ahlak» kelimesi görüldüğünde akla ilk gelmesi gereken Geçiş Dönemi eseri budur.

Atabetü'l-Hakayık aruz ölçüsüyle yazılmıştır. Ders kitapları, Kutadgu Bilig'de kullanılan kalıbın bu eserde de görüldüğünü belirtir. Nazım birimi olarak beyit ve dörtlük birlikte kullanılır. Eserin dili Kutadgu Bilig'inkiyle aynı yazı dilidir: Hakaniye Türkçesi; kimi kitaplar buna Karahanlı Türkçesi der. Ders kitaplarında, Arapça ve Farsça kelimelerin Kutadgu Bilig'e göre daha çok yer aldığı da belirtilir. Yazılış zamanı tartışmalıdır; çoğu kaynakta 12. yüzyıl olarak verilir. Eserin bir beye sunulduğu da ders kitaplarında yer alan bilgilerdendir; yani hitap ettiği çevre, okuryazar ve sarayla bağı olan bir çevredir.

Divan-ı Hikmet: hikmet ne demek?

Divan-ı Hikmet, Ahmet Yesevi'nin şiirlerinin toplandığı eserdir. Bu şiirlerin her birine hikmet denir. Kelime Arapçadır; «bilgelik», «derin anlamlı söz» karşılığında kullanılır. Yesevi'nin şiirlerine bu adın verilmesi, onların bir duyguyu anlatmaktan çok bir yol göstermeyi amaçladığını hatırlatır. Divan-ı Hikmet de «hikmetlerin toplandığı kitap» demektir.

Hikmetlerin konusu tasavvuftur: Allah sevgisi, nefsin terbiyesi, dünyaya bağlanmamak, alçakgönüllülük, ölümü ve ahireti düşünmek. Ölçü hece, nazım birimi dörtlüktür. Dil sadedir; Arapça ve Farsça kelimeler bulunsa da söz, halkın anlayacağı bir Türkçeyle kurulur.

Kimi araştırmacılara göre bugün Divan-ı Hikmet adıyla bilinen derlemedeki hikmetlerin hepsi Yesevi'nin kendisine ait değildir; sonraki yüzyıllarda onun yolundan gidenlerin söylediği şiirler de esere eklenmiştir. Sınav açısından eşleşme değişmez: Divan-ı Hikmet, Ahmet Yesevi'nin adıyla anılır.

Sade dil bir tercihtir

Selcan'ın kenar notuna dönelim. Yesevi'nin dili, Atabetü'l-Hakayık'ın diline göre daha yalındır. Bunu bir eksiklik gibi okumak, eserin amacını gözden kaçırmaktır. Ahmet Yesevi'nin muhatabı saray çevresi değil, Türkistan'daki geniş halk kitlesiydi: İslam'ı ve tasavvufu yeni tanıyan, aralarında okuma yazma bilmeyenlerin de bulunduğu göçebe ve yerleşik Türk toplulukları. Bu kitleye ulaşmak için şair, onların yüzyıllardır kulağına alıştığı ölçüyü ve birimi seçti: heceyi ve dörtlüğü. Hikmetler okunmaktan çok söylenmek, ezberlenmek, toplu hâlde dinlenmek için kurulmuştur.

Edip Ahmet ise sözünü okuryazar bir çevreye yöneltiyordu. Aruz o çevrenin tanıdığı, İslami edebiyattan gelen yeni ölçüydü. İki şair de öğüt veriyor; ama biri kitap okuyanı, öteki kulakla dinleyeni hedefliyor. Ölçü ve dil seçimi bu hedefin sonucudur. Dolayısıyla karşılaştırmada ölçülebilir olan şey «hangisi daha değerli» sorusu değildir; hangi ölçünün, hangi birimin, hangi dilin kullanıldığıdır.

Ölçüyü bir dörtlükte görmek

Hikmetlerden alıntı yapmak yerine, hece ölçüsünün nasıl işlediğini bu derse özel yazılmış ve kimseye mal edilmeyen bir örnek dörtlükte izleyelim:

Kibir yükü omuzlarda ağır bir taş

Kapı çalan yoksula sun sıcak bir aş

Dilini tut, söz yarası akıtır yaş

Bu yol uzun, yolcusuna sabır gerek

Hece sayımı. Birinci dize: Ki-bir yü-kü o-muz-lar-da a-ğır bir taş, on iki hece. İkinci dize: Ka-pı ça-lan yok-su-la sun sı-cak bir aş, on iki hece. Üçüncü dize: Di-li-ni tut söz ya-ra-sı a-kı-tır yaş, on iki hece. Dördüncü dize: Bu yol u-zun yol-cu-su-na sa-bır ge-rek, on iki hece. Dört dize de aynı sayıyı veriyor; ölçünün ölçütü hece sayısıdır, hecenin uzunluğu ya da kısalığı hesaba girmez.

Duraklar. Her dize dörder hecelik üç parçaya bölünüyor ve her bölünme bir kelimenin sonuna denk geliyor: «Kibir yükü / omuzlarda / ağır bir taş», «Dilini tut / söz yarası / akıtır yaş». Bu dizeler 4+4+4 duraklıdır.

Kafiye. İlk üç dize «taş, aş, yaş» kelimeleriyle bitiyor. Ortak ses «aş»tır: bir ünlü ile bir ünsüz, yani tam kafiye. Bu sesler kelimenin kökünde olduğu için ek ya da redif söz konusu değildir. Dördüncü dize «gerek» ile başka bir sesle bitiyor. Şema: aaab.

Konu. Kibir, cömertlik ve dil tutmak tam da Atabetü'l-Hakayık'ta işlenen öğütlerdir. Ama dörtlüğün ölçüsü hece olduğu için biçimi Divan-ı Hikmet'in tarafına düşer. Bu, sınavda işe yarayan bir ayrımdır: konu iki eseri her zaman ayırmaz, ölçü ayırır.

İki eser tek tabloda

Tabloyu Kutadgu Bilig ile tamamla: orada da ölçü aruz, biçim mesnevidir; Yusuf Has Hacib bu yüzden Edip Ahmet ile aynı yanda durur. Divan-ı Hikmet ise heceyi sürdürür. Geçiş Dönemi'nin ikili niteliği bu dağılımda somutlaşır.

Yesevi'den Anadolu'ya

Ahmet Yesevi, ders kitaplarında 12. yüzyılda Türkistan'da yaşadığı kabul edilen bir mutasavvıftır. Adını taşıyan Yesevilik tarikatı, onun yolunu sürdüren dervişlerle geniş bir coğrafyaya yayıldı. Bu dervişlerin bir kısmı Anadolu'ya geldi ve hece ölçüsüyle, sade Türkçeyle tasavvufu anlatma geleneğini oraya taşıdı. Bu yüzden Yesevi, Anadolu'daki dinî-tasavvufi halk şiirinin başlangıç halkası sayılır; bu çizginin en tanınmış adı Yunus Emre'dir. Yunus Emre'nin şiirini ayrı bir derste göreceksin; burada akılda tutman gereken bağlantı, sade dil ile hece ölçüsünün tekke şiirine Yesevi'den miras kalmasıdır.

Şiirden anlatıya

Bu derste iki şairin öğüt ve tasavvuf için seçtiği ölçüyü karşılaştırdın. Geçiş Dönemi'nin son halkası ise şiirden çok anlatıdır. Sonraki derste Oğuz boylarının göçebe hayatını, yiğitlerini, düğün ve savaşlarını anlatan hikâyelere geçeceksin. Orada sorulacak soru şu: bir anlatı ne zaman destan olmaktan çıkıp halk hikâyesine yaklaşır ve bu hikâyelerde eski inanışlarla İslami unsurlar nasıl yan yana yaşar?

Örnek 1 — Ölçü eseri ele verir

Soru: Bir öğrenci 12. yüzyıl Türk edebiyatına ait iki eserin özelliklerini karıştırmıştır. Hangi eşleşme doğrudur?

• A) Atabetü'l-Hakayık — hece ölçüsü — Ahmet Yesevi
• B) Divan-ı Hikmet — aruz ölçüsü — Edip Ahmet Yükneki
• C) Atabetü'l-Hakayık — aruz ölçüsü — Edip Ahmet Yükneki
• D) Divan-ı Hikmet — aruz ölçüsü — Ahmet Yesevi
• E) Atabetü'l-Hakayık — hece ölçüsü — Edip Ahmet Yükneki

Çözüm: Edip Ahmet Yükneki'nin eseri Atabetü'l-Hakayık aruzla yazılmıştır. Divan-ı Hikmet'te ise Ahmet Yesevi heceyi kullanmıştır. A ve B yazarları, D ve E ölçüleri karıştırır. Cevap: C.

Örnek 2 — Hikmetin anlamı

Soru: Ahmet Yesevi'nin şiirlerine verilen «hikmet» adı için hangi açıklama doğrudur?

• A) Ölen birinin ardından söylenen yas şiiri demektir.
• B) Bilgelik ve derin anlamlı söz demektir; Yesevi'nin tasavvufi şiirlerine verilen addır.
• C) Aruzla yazılmış uzun mesnevilerin genel adıdır.
• D) Bir hükümdara sunulan siyasetnamelerin adıdır.
• E) Türkçe kelimeleri Arapça açıklayan sözlük maddesidir.

Çözüm: Hikmet Arapça kökenli bir kelimedir ve bilgelik anlamı taşır; Yesevi'nin yol gösteren tasavvufi şiirlerinin her birine bu ad verilir. Yas şiiri sagudur, mesnevi Kutadgu Bilig'in biçimidir, sözlük de Divanü Lügati't-Türk'tür. Cevap: B.

Örnek 3 — Hece sayımı

Soru: Derse özel yazılmış «Bu yol uzun, yolcusuna sabır gerek» dizesinin hece sayısı ve durak yapısı hangisidir?

• A) 11 hece, 6+5
• B) 12 hece, 6+6
• C) 11 hece, 4+4+3
• D) 13 hece, 4+4+5
• E) 12 hece, 4+4+4

Çözüm: Bu-yol-u-zun (4), yol-cu-su-na (4), sa-bır-ge-rek (4). Toplam on iki hece. Altıncı heceden sonra bölmek «yolcusuna» kelimesini ikiye ayırır, durak bir kelime ortasına düşmez; bu yüzden 6+6 olmaz. Cevap: E.

Örnek 4 — Konu mu, ölçü mü?

Soru: Kibir, cömertlik ve dil tutmak üzerine öğüt veren, hece ölçüsüyle kurulmuş, sade dilli bir dörtlük okuyan bir öğrenci için hangi yargı en doğrudur?

• A) Konusu öğüt olduğu için dörtlük kesinlikle Atabetü'l-Hakayık'tandır.
• B) Hece ölçüsü kullanıldığı için dörtlük Kutadgu Bilig'e aittir.
• C) Öğüt konuları iki eserde de görülebilir; ölçünün hece olması biçimi Divan-ı Hikmet geleneğine yaklaştırır.
• D) Dörtlükle yazıldığı için Divanü Lügati't-Türk'ten alınmıştır.
• E) Sade dil, dörtlüğün edebî bir metin olmadığını gösterir.

Çözüm: Ahlak öğüdü Atabetü'l-Hakayık'ın konusudur, ama alçakgönüllülük gibi temalar hikmetlerde de vardır; konu tek başına karar vermez. Kutadgu Bilig aruzludur, sade dil de edebîliği ortadan kaldırmaz. Ayırıcı ölçüt ölçüdür. Cevap: C.

• Aynı yüzyıl, aynı ölçü sanmak. Atabetü'l-Hakayık ile Divan-ı Hikmet aynı dönemin eserleridir; biri aruzla, öteki heceyle yazılmıştır.
• Konuyla yazar bulmaya çalışmak. Alçakgönüllülük, dünyanın geçiciliği gibi temalar iki eserde de görülebilir; ölçü ve yazar bilgisi birlikte okunmalıdır.
• Sade dili «edebî değeri düşük» saymak. Yesevi'nin yalınlığı, halka ulaşma amacının sonucudur; edebî değeri ölçen bir sınav ölçütü değildir.
• Atabetü'l-Hakayık'ı yalnız dörtlükten oluşan bir eser sanmak. Eserde beyit ve dörtlük birlikte kullanılır; Divan-ı Hikmet'in birimi ise dörtlüktür.
• Hikmeti bir nazım şekli ya da ölçü adı sanmak. Hikmet, Yesevi'nin tasavvufi şiirlerine verilen addır; «bilgelik, derin anlamlı söz» anlamını taşır.