Divanü Lügati't-Türk

Mercan, Geçiş Dönemi eserlerini çalışırken listede bir sözlüğün adını gördü ve kalemi bıraktı. Ona göre sözlük, anlamına bakıp kapattığın kuru bir sözcük dizisiydi; edebiyat sınavında ne işi vardı? Aynı akşam ödevindeki «kızıl» sözcüğünün bir anlamını öğrenmek için Türkçe Sözlük'ü açtı. Tanımın altında, bir hikâyeciden alınmış kısa bir örnek cümle duruyordu. Sözcüğün yanında bir yazarın satırı da sözlüğe girmişti. Mercan o an şunu düşündü: bir sözlük, sözcüğü göstermek için seçtiği cümleleri de saklar. Dokuz yüz yılı aşkın bir sözlük bunu yaptıysa, yazıya hiç geçmemiş şiirler oradan bugüne gelmiş olabilirdi.

• Eseri yazarı, yazıldığı yüzyıl, sunulduğu yer ve yazılış amacıyla birlikte tanıtırsın.
• Madde başının Türkçe, açıklamanın Arapça olduğu yapıyı derse özel bir madde şablonu üzerinde gösterirsin.
• Sagu, koşuk ve sav örneklerinin bu sözlük sayesinde korunduğunu söylenme ile yazıya geçme zamanını ayırarak açıklarsın.
• Eseri Kutadgu Bilig ile biçim, dil ve sunulduğu kişi bakımından karşılaştırırsın.

Adı ne söylüyor?

Eserin adı üç parçadan oluşur. «Divan», burada şiir kitabı anlamında değil, bir araya toplanmış derleme anlamında kullanılır. «Lügat» sözcük, dil demektir; bugün sözlüğe «lügat» dememiz de buradan gelir. Sondaki «Türk» ise neyin derlendiğini söyler. Ders kitapları başlığı çoğunlukla «Türk dilinin sözlüğü» ya da «Türk dilleri divanı» diye karşılar. Mercan'ın takıldığı nokta da adın içinde gizli: bu bir sözcük derlemesidir, ama derlenen şey bir dildir ve bir dil, konuşanlarının şarkısını, öğüdünü, yasını da içinde taşır.

Kim yazdı, ne zaman, kime sundu?

Eserin yazarı Kaşgarlı Mahmud'dur. Ders kitaplarında Karahanlılar döneminde yaşadığı ve eseri 11. yüzyılda yazdığı belirtilir; yazılış için yaygın olarak verilen aralık 1072–1074'tür. Eser tamamlandıktan sonra Bağdat'ta Abbasi halifesine sunulmuştur. Türklerin İslamiyet'i kabulü ve Karahanlıların siyasi çerçevesi Tarih akademisindeki «Türklerin İslamiyet'i kabulü» ve «Karahanlılar» konularında anlatılır; edebiyat tarafında bilmen gereken, bu eserin Geçiş Dönemi'nin, yani İslami kültür çevresine giriş yıllarının ürünü olduğudur.

Neden Arapça açıklama?

Bir Türk yazarın Türkçeyi anlatmak için Arapça yazması ilk bakışta tuhaf görünür. Açıklama hedef okurdadır. Ders kitaplarına göre eserin iki amacı vardır: Araplara Türkçe öğretmek ve Türkçenin Arapça kadar zengin bir dil olduğunu göstermek. O dönemde İslam dünyasının bilim ve yönetim dili Arapçaydı; Türkçeyi öğrenmek isteyen bir Arap okura Türkçe açıklama yazmanın anlamı yoktu. Bu yüzden düzen şöyledir: sözcük Türkçe verilir, anlamı ve kullanımı Arapça anlatılır. Ders kitaplarının eseri ilk Türkçe-Arapça sözlük diye nitelemesi de bu yönü anlatır. Sıralamadaki ilk dil açıklanan dildir, ikincisi açıklamanın yazıldığı dil.

Bir madde nasıl kurulur? Derse özel bir şablon

Aşağıdaki şablon gerçek bir madde değildir ve eserden alınmamıştır. Eserin işleyişini görmek için bu derste kurulmuş bir modeldir. Örnek dörtlük de derse özeldir, kimseye ait değildir.

Madde başı: yayla (Türkçe sözcük)

Açıklama: [Arapça yazılmış kısım: sözcüğün anlamı, yazın göçülen yüksek otlak]

Örnek:

Göç çıktı yaylalara

Su aktı tarlalara

Ses gitti sılalara

Avcı çıktı sabahtan

Not: [Arapça yazılmış kısım: sözcüğün hangi boyda nasıl söylendiği]

Şablonu adım adım okuyalım.

Birinci adım, dilleri ayır. Madde başındaki sözcük de örnek dörtlük de Türkçedir; köşeli ayraç içindeki açıklama ile not, eserde Arapça yazılan kısımları temsil eder. Okur Arapça bilen biridir ve Türkçeyi öğrenmektedir.

İkinci adım, örneğin görevini bul. Dörtlük, kendi başına okunsun diye değil, «yayla» sözcüğünün gerçek bir kullanımda nasıl geçtiğini göstermek için oradadır. Sözcük ilk dizede yer alır. Eserdeki koşuk, sagu ve sav parçaları da maddelerin içine bu yolla, birer kullanım örneği olarak girmiştir.

Üçüncü adım, örneği ölç. İlk dize: Göç-çık-tı-yay-la-la-ra, yedi hece. İkinci: Su-ak-tı-tar-la-la-ra, yedi. Üçüncü: Ses-git-ti-sı-la-la-ra, yedi. Dördüncü: Av-cı-çık-tı-sa-bah-tan, yine yedi. Dört dize eşit hece taşıdığına göre ölçü hecedir; şiir dörtlük birimiyle kurulmuştur. İlk üç dizenin sonundaki «-lara» aynı görevdeki ek olduğu için rediftir; ondan önce gelen «yayla, tarla, sıla» sözcüklerindeki «la» sesleri ise kafiyeyi kurar. Dördüncü dize bu sesi paylaşmaz: aaab. Bu, E05'te sözlü dönem şiiri için gördüğün düzenin aynısıdır. Konusu göç, ekin ve av olduğu için tür olarak da koşuğun havasını taşır.

Dördüncü adım, sonucu çıkar. Madde başı sözcüğü öğretir, örnek ise sözcükle birlikte bir şiir parçasını korur. Sözlüğü edebiyat tarihine sokan şey bu ikinci işlevdir.

Sözlü dönem bu sayfalardan geçerek geldi

Önceki modülde sagunun yuğ törenlerinde, koşuğun sığır ve şölenlerde söylendiğini, savın ise bugünkü atasözünün eski karşılığı olduğunu gördün. Bu türler sözlü doğdu; söylendikleri çağda kâğıda yazılmadılar. Kaşgarlı Mahmud sözcükleri açıklarken bunlardan parçaları örnek olarak aldı. Alp Er Tunga'nın ardından yakılan sagunun ve Şu Destanı'na ait parçaların bu sözlük aracılığıyla korunduğu ders kitaplarında belirtilir. Burada iki zamanı karıştırmamak gerekir. Bir koşuk, sözlükten çok önce söylenmiş olabilir; sözlük onu söyletmemiş, yalnız kayda geçirmiştir. Eserin edebiyat tarihindeki ağırlığının büyük bölümü bu kayıttan gelir: yazılmasaydı sözlü dönemin pek çok ürünü bugün yalnız adıyla bilinirdi.

Sözlükten fazlası: ansiklopedik bir kitap

Eser sözcük anlamlarıyla yetinmez. Ders kitaplarında ansiklopedik nitelik taşıdığı vurgulanır: Türk boyları, onların yaşadığı bölgeler, gelenekler, halk kültürü ve inanışlar hakkında bilgiler içerir. En çok anılan parçalarından biri, Türk boylarının yaşadığı yerleri gösteren bir dünya haritasıdır. Bu yüzden eser, dil bilimcinin olduğu kadar tarihçinin, coğrafyacının ve halk kültürü araştırmacısının da başvurduğu bir kaynaktır. Mercan'ın «kuru liste» beklentisi tam burada çöker: harita çizen, boyların töresini anlatan, şiir saklayan bir sözlük, sözcük dizisinden çok bir dönemin dökümüdür.

Tek nüsha

Eserin bugün bilinen tek nüshası 20. yüzyılın başında İstanbul'da Ali Emirî tarafından bulunmuştur. Sınav açısından akılda tutulacak bilgi bu eşleşmedir: eser–Kaşgarlı Mahmud, nüshanın bulunması–Ali Emirî. İkisini birbirine karıştıran bir seçenek, yazar sorusunda en sık kullanılan çeldiricidir.

Kutadgu Bilig ile karşılaştırma

Geçiş Dönemi'nin bu iki eseri aynı yüzyılda, aynı Karahanlı çevresinde doğdu; ama yolları ayrıdır.

Tabloda en sık karışan satır anlatımdır. Kutadgu Bilig bir şiir kitabıdır: baştan sona manzumdur. Kaşgarlı Mahmud'un eseri ise düzyazıyla açıklama yapar, şiir yalnız örnek olarak araya girer. Örnek koşuklar hece ölçüsündedir; aruz ile hece arasındaki ayrım bu yüzden iki eseri ayırmanın en kısa yoludur.

Öğüdün şiire döndüğü iki eser

Bu sözlük Türkçenin söz varlığını bir yabancıya tanıtmak için kuruldu. Sıradaki derste aynı dil bu kez kendi okuruna öğüt vermek için şiire dökülüyor. Edip Ahmet Yükneki'nin «Atabetü'l-Hakayık»ı ahlakı konu edinir. Ahmet Yesevi'den kalan «Divan-ı Hikmet» ise tasavvufu anlatır ve hece ölçüsüyle söylenir. Hangisinin hangi konuya yöneldiğini ve hangisinin halkın ölçüsünü kullandığını ayırt etmeyi orada öğreneceksin; bu derste ezberlediğin «hece–aruz» ayrımı orada yeniden işine yarayacak.

Örnek 1 — Yazar, dönem ve amaç

Soru: Bir eserle ilgili şu bilgiler veriliyor: 11. yüzyılda yazılmıştır, Bağdat'ta Abbasi halifesine sunulmuştur, amacı Araplara Türkçe öğretmektir. Eser ve yazarı hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Yusuf Has Hacib'in siyasetnamesi Kutadgu Bilig
• B) Kaşgarlı Mahmud'un Türkçe-Arapça sözlüğü
• C) Ahmet Yesevi'nin hikmetleri Divan-ı Hikmet
• D) Edip Ahmet Yükneki'nin öğüt kitabı Atabetü'l-Hakayık
• E) Ali Emirî'nin sözlüğü Divanü Lügati't-Türk

Çözüm: Halifeye sunuluş ve Türkçe öğretme amacı sözlüğe aittir; Kutadgu Bilig ise bir Karahanlı hükümdarına sunulmuş bir siyasetnamedir. E seçeneğinde eser doğru, kişi yanlıştır: Ali Emirî eseri yazmamış, tek nüshasını bulmuştur. Cevap: B.

Örnek 2 — Şablonu okumak

Soru: Konu anlatımındaki derse özel madde şablonu için hangi yorum doğrudur?

• A) Dörtlük Arapçadır; madde başı onu Türkçeye çevirir.
• B) Dörtlük aruzla yazılmıştır, bu yüzden bir mesnevi parçasıdır.
• C) Açıklama Türkçedir, çünkü eser Türk okura yazılmıştır.
• D) Dörtlük, madde başı sözcüğün kullanımını göstermek için verilmiş, hece ölçülü bir örnektir.
• E) Not kısmı sözcüğün Farsça karşılığını verir.

Çözüm: Madde başı Türkçe, açıklama ve not Arapçadır; okur Arapça bilen biridir. Dörtlüğün her dizesi yedi hecedir, yani ölçü hecedir; dörtlük sözcüğün geçtiği gerçek kullanımı gösterir. Cevap: D.

Örnek 3 — Söylenme zamanı, kayıt zamanı

Soru: Nuriye, Alp Er Tunga sagusunun 11. yüzyılda yazılmış bir eserden bize ulaştığını öğrenince «demek ki sagu 11. yüzyılda söylendi» diyor. Bu yargıyı en iyi hangisi düzeltir?

• A) Sagu daha önce sözlü olarak söylenmiş, sözlük onu sözcük örneği olarak kayda geçirmiştir.
• B) Sagu, Kaşgarlı Mahmud'un kendi yazdığı bir şiirdir.
• C) Sagu, Kutadgu Bilig'den sözlüğe aktarılmıştır.
• D) Sagu, sözlüğün sonundaki ayrı bir şiir bölümünde yer alır.
• E) Sagu hiçbir yazılı kaynağa girmemiştir.

Çözüm: Sözlü dönem ürünü önce söylenir, yüzyıllar sonra yazıya geçebilir. Sözlük şiiri yaratmamış, örnek olarak saklamıştır. Şiirler ayrı bir bölümde değil, maddelerin içinde geçer. Cevap: A.

Örnek 4 — İki Karahanlı eseri

Soru: Kutadgu Bilig ile Kaşgarlı Mahmud'un sözlüğünü ayıran özellik hangisidir?

• A) İkisi de aynı yüzyılda yazılmıştır.
• B) İkisi de Geçiş Dönemi'ne aittir.
• C) İkisinde de Türkçe sözcükler bulunur.
• D) İkisi de Karahanlılar döneminde yazılmıştır.
• E) Biri baştan sona aruzla manzum bir mesnevidir, öteki düzyazıyla açıklama yapan bir sözlüktür.

Çözüm: A, B, C ve D iki eserin ortak yanlarıdır; soru ayıran özelliği istiyor. Kutadgu Bilig aruzla yazılmış manzum bir siyasetnamedir, öteki ise mensur bir sözlüktür; şiir onda yalnız örnek olarak geçer. Cevap: E.

• Yönü ters çevirmek. «Türkçe-Arapça» nitelemesinde ilk dil açıklanan dildir: madde başı Türkçe, açıklama Arapçadır. «Arapça-Türkçe sözlük» diyen seçenek yanlıştır.
• Arapça açıklamayı Arapça eser saymak. Açıklamanın dili hedef okurdan gelir; konusu, sözcükleri ve örnek şiirleri Türkçedir. Bu yüzden Türk edebiyatı tarihinde yer alır.
• Bulanı yazanla karıştırmak. Eser Kaşgarlı Mahmud'undur; Ali Emirî yalnız tek nüshayı bulmuştur.
• Sunulduğu kişiyi Kutadgu Bilig'le değiştirmek. Sözlük Bağdat'ta Abbasi halifesine, Kutadgu Bilig Karahanlı hükümdarına sunulmuştur.
• Örnek şiiri sözlüğün çağına ait sanmak. Sagu, koşuk ve sav sözlükten önce sözlü olarak yaşamıştır; eser onları yaratmaz, kaydeder.
• Eseri yalnız sözlük saymak. Harita, boylar, gelenekler ve halk kültürü bilgisiyle ansiklopedik bir niteliği de vardır.