Kutadgu Bilig

Aybike tarih ve edebiyat notlarını tek bir zaman şeridinde topluyordu. Karahanlılar satırına hükümdar Tabgaç Buğra Han'ı yazdı, hemen altına da Kutadgu Bilig özetinden aldığı iki adı ekledi: hükümdar Kün Togdı ve veziri Ay Toldı. Ona göre kitap, bir sarayda gerçekten yapılmış konuşmaların kaydıydı. Akşam kardeşinin okuma kitabını karıştırırken bir öyküde «Tembellik» adlı birinin sabahları yorganından çıkmadığını, «Çalışkanlık» adlı komşusunun onu pencereden çağırdığını gördü. Bu ikisini kimse bir nüfus kaydında aramazdı; ikisi de bir huyun insan kılığına girmiş hâliydi. Kutadgu Bilig özetine dönünce dört adın yanına yazılmış sözcükleri bu kez dikkatle okudu: adalet, mutluluk, akıl, akıbet. Şeride eklediği iki ad yanlış satırdaydı. Onlar bir hanedanın değil, bir düşüncenin kişileriydi.

• Kutadgu Bilig'i yazarı, yazıldığı yüzyıl, sunulduğu hükümdar ve dil özelliğiyle eşleştirirsin.
• Eserin dört kişisini temsil ettikleri kavramlarla ve görevleriyle eşleştirirsin.
• Siyasetname ve alegori kavramlarını tanımlayıp alegoriyi teşhisle ilişkilendirirsin.
• Eserin biçimini (aruz, mesnevi, dörtlük) ve Geçiş Dönemi'nin eskiyle yeniyi birleştiren niteliğini örnek üzerinde gösterirsin.

Bir eşikte yazılan edebiyat

Edebiyat tarihinin büyük haritasını çizdiğimiz derste («Türk edebiyatının dönemlerine kuşbakışı») İslamiyet öncesi ile İslami dönem arasına dar ama önemli bir aralık koymuştuk: Geçiş Dönemi. Bu aralık kabaca 11. yüzyıla, Türklerin İslamiyet'i kabul edip Arap ve Fars kültürüyle yoğun bir temasa başladığı yıllara denk gelir. Merkezinde, ders kitaplarında İslamiyet'i kabul eden ilk Türk devletleri arasında sayılan Karahanlılar bulunur. Siyasi arka planın ayrıntısı Tarih akademisinin konusudur; edebiyat açısından bilmen gereken, bu dönemin iki dünyanın kesiştiği bir yer olmasıdır.

Bir yanda Türklerin yüzyıllardır taşıdığı gelenek durur: hece ölçüsü, dörtlük, kopuz eşliğinde söylenen sözlü şiir, Orhun Yazıtları'nda kağanın halkına seslendiği devlet anlayışı. Öbür yanda Arap ve Fars kültürüyle gelen yenilikler belirir: aruz ölçüsü, beyit ve mesnevi gibi biçimler, dine ve ahlaka dayalı konular, dile yavaş yavaş giren Arapça ve Farsça sözcükler. Geçiş Dönemi eserleri bu iki kaynaktan birlikte beslenir. Kimi aruzla yazılır, kimi heceyle; kimi Türkçeyi Arapça bilen okura açıklar, kimi de İslami öğütleri dörtlükle söyler. Eserlerin çoğu, Karahanlıların yazı dili olan Hakaniye (Karahanlı) Türkçesi ile kaleme alınmıştır. Bu modülün ilk durağı, dönemin en tanınmış eserlerinden Kutadgu Bilig.

Künye: kim, ne zaman, kime?

Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacib'in 1069-70 yıllarında tamamladığı eserdir; yani 11. yüzyılın ikinci yarısına aittir. Yazar kitabı Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han'a sunmuştur. Ders kitaplarındaki bilgiye göre hükümdar eseri beğenmiş ve yazara «Has Hacib» unvanını vermiştir. Bugün yazarı andığımız ad bu unvanı da içinde taşır; hacib, sarayda hükümdarın yakınında görev yapan yüksek bir görevliye verilen addır.

Eserin adı ders kitaplarında «mutluluk veren bilgi» diye açıklanır. «Kut» kökünde mutluluk anlamı, «bilig» sözcüğünde bugünkü «bilgi» sözcüğünün eski biçimi vardır. Adı çözmek, kitabın ne iş gördüğünü de söyler: okuruna bir şey öğretmek ister ve öğrettiği bilginin hem kişiyi hem ülkeyi mutluluğa götüreceğini savunur.

Siyasetname: hükümdara yol gösteren kitap

Kutadgu Bilig'in türü siyasetnamedir. Siyasetname, devletin nasıl yönetileceğini anlatan, hükümdara ve devlet adamlarına öğüt veren eserdir. Bir hükümdarın taşıması gereken nitelikler, adaletin önemi, vezirin ve öteki görevlilerin nasıl seçileceği, halka nasıl davranılacağı bu türün başlıca konularıdır. Kutadgu Bilig bunlara bir de kişinin iki dünyada da huzur bulmasını ekler; devlet yönetimi ile bireyin ahlakı aynı kitapta iç içe geçer. Ders kitaplarında eser, Türk edebiyatının ilk siyasetnamesi olarak anılır.

Bu öğüt geleneğinin kökü yeni değildir. Orhun Yazıtları'nda kağan halkına nasıl yönettiğini anlatıyor, onlara yol gösteriyordu. Kutadgu Bilig ise aynı kaygıyı İslami ahlak anlayışıyla ve uzun bir şiir biçiminde işler. Eserin Geçiş Dönemi'ne ait olmasının bir göstergesi de budur.

Dört kişi, dört kavram

Aybike'yi yanıltan nokta eserin anlatım yoludur. Yusuf Has Hacib düşüncelerini doğrudan maddeler hâlinde sıralamaz; onları dört kişinin ağzından, karşılıklı konuşmalar içinde verir. Bu kişiler tarihte yaşamış kimseler değil, birer kavramın taşıyıcısıdır:

Ders kitaplarındaki özete göre Ay Toldı hükümdarın hizmetine girip vezir olur; onun ölümünden sonra oğlu Ögdülmiş bu görevi üstlenir. Hükümdar, dünyadan uzak yaşayan Odgurmış'ı da saraya çağırır, ama Odgurmış inzivadaki hayatını bırakmak istemez. Kitap büyük ölçüde bu kişilerin soru-cevap biçimindeki konuşmalarıyla ilerler. Okur böylece adaletin mutlulukla, aklın adaletle, kanaatin dünya işleriyle nasıl bir ilişki kurduğunu tartışma içinde izler.

Tabloyu ezberlerken görevle kavramı birlikte tut: devletin başı olan hükümdar adaleti, devlet işini yürüten vezir mutluluğu ve devleti, babasının yerini alan oğul aklı, dünyaya sırt çeviren zahit ise insanın sonunu düşünmeyi ve kanaati temsil eder.

Alegori ve teşhisle bağı

Soyut kavramların kişileştirilerek bir anlatı içinde hareket ettirilmesine alegori denir. Kutadgu Bilig'in alegorik bir eser sayılması bu yüzdendir: adalet bir hükümdar, akıl vezirin oğlu olarak konuşur, soru sorar, karar verir.

Söz Sanatları modülünde «Teşhis ve intak» başlığıyla öğrendiğin tanımı hatırla: teşhis insan dışı bir varlığa (bir ağaca, bir mevsime ya da bir kavrama) insan özelliği vermektir; intak ise o varlığı konuşturmaktır. Alegori bu iki hamleyi tek bir dizeyle sınırlı bırakmaz, bütün esere yayar. Kardeşinin okuma kitabındaki «Tembellik» de aynı yoldan yürür. Fark ölçektedir: teşhis bir sözcükte ya da bir dizede kurulur; alegoride kavramın kendisi, adı ve görevi olan bir kişiye dönüşür ve anlatı boyunca öyle kalır.

Biçim: aruz, mesnevi ve dörtlükler

Kutadgu Bilig, ders kitaplarında Türk edebiyatında aruzla yazılmış ilk mesnevi olarak geçer. Kullanılan kalıp Feûlün Feûlün Feûlün Feûl kalıbıdır: üç kez «kısa–uzun–uzun», sonunda bir kez «kısa–uzun». Bu kalıbı görmek için derse özel yazılmış, kimseye ait olmayan şu örnek dizeyi hece hece bölelim:

Kulaktan giren söz gönüller yapar

• ku (açık, kısa) · lak (kapalı, uzun) · tan (kapalı, uzun) → . – – (Feûlün)
• gi (açık, kısa) · ren (kapalı, uzun) · söz (kapalı, uzun) → . – – (Feûlün)
• gö (açık, kısa) · nül (kapalı, uzun) · ler (kapalı, uzun) → . – – (Feûlün)
• ya (açık, kısa) · par (kapalı, uzun) → . – (Feûl)

Dizede on bir hece var ve uzun–kısa düzeni kalıba birebir oturuyor. Sözcükler arasında ünsüzle biten bir hecenin ardından ünlüyle başlayan bir sözcük gelmediği için hiçbir hece bağlanarak kısalmıyor; sayım bu yüzden temiz.

Mesnevi, her beytin kendi içinde kafiyelendiği (aa, bb, cc…) nazım şeklidir. Kafiye her beyitte yenilendiği için şair uzun bir konuyu kafiye sıkıntısı çekmeden sürdürebilir; öğüt, hikâye ve tartışma gibi geniş konuların mesneviyle yazılması bundandır. Kutadgu Bilig'in ana gövdesi bu biçimdedir. Eserde mesnevi bölümlerinin yanında dörtlükler de bulunur. Bu yüzden eseri «baştan sona mesnevi» diye tarif etmek eksik kalır; ana gövde mesnevidir, ama tek biçim o değildir.

Bir özetten dönem çıkarmak

Sorular çoğu zaman eserin adını vermeden birkaç özellik sıralar. Derse özel şu tanıtım metnini çözelim:

11. yüzyılda Türkçe yazılmış bu manzum eserde bir hükümdar, veziri ve vezirin oğluyla devletin nasıl yönetileceğini konuşur; dünyadan elini çekmiş bir kişi de tartışmaya katılır. Eser aruzla, beyitleri kendi içinde kafiyeli bir biçimde yazılmıştır.

Önce yüzyıla bak. 11. yüzyıl seni Geçiş Dönemi'ne götürür. Sonra konuya bak. Devlet yönetimi siyasetname türünü gösterir. Ardından kişilere bak. Hükümdar, vezir, vezirin oğlu ve zahit, dört kavramı taşıyan dört kişidir. En son biçime bak. Aruz ve kendi içinde kafiyeli beyitler mesneviyi gösterir. Dört ipucu tek bir eserde birleşir: Kutadgu Bilig. Aynı yüzyılın öteki eserlerinden ayırmak için biçime dikkat et; Divan-ı Hikmet heceyle söylenir; sözlük olarak yazılan Divanü Lügati't-Türk de bu tarife uymaz.

Eski ile yeni aynı kitapta

Kutadgu Bilig, Geçiş Dönemi'nin ikili niteliğini tek eserde toplar. Dili Türkçedir ve devlete öğüt veren kağan geleneğini sürdürür. Öte yandan ölçüsü aruz, ana biçimi mesnevi, ahlak anlayışı İslami kültürden gelir. Bu yüzden soruda «eski gelenek» ve «yeni kültür» diye iki ayrı sütun kurulduğunda, eserin özellikleri her iki sütuna da düşer.

Kutadgu Bilig Türkçenin bir hükümdara öğüt verecek kadar işlenmiş bir dil olduğunu şiirle gösterdi. Aynı yüzyılda başka bir Karahanlı aydını bu dili Arapça bilen okura sözcük sözcük tanıtmayı üstlendi. Sonraki derste Kaşgarlı Mahmud'a ve onun eseri Divanü Lügati't-Türk'e geçiyorsun. Ders kitaplarında ilk Türkçe-Arapça sözlük olarak geçen bu eserin, sözcüklerin yanında hangi bilgileri sakladığını ve bir sözlüğün neden edebiyat tarihinin konusu olduğunu göreceksin.

Örnek 1 — Eser ve yazar

Soru: Karahanlı hükümdarına sunulan, yazarına saraydaki bir unvanı kazandıran ve 11. yüzyılda yazılan siyasetname kime aittir?

• A) Kaşgarlı Mahmud
• B) Ahmet Yesevi
• C) Edip Ahmet Yükneki
• D) Yusuf Has Hacib
• E) Dede Korkut

Çözüm: Eseri Tabgaç Buğra Han'a sunan ve «Has Hacib» unvanını alan yazar Yusuf'tur; eser Kutadgu Bilig'dir. Kaşgarlı Mahmud sözlüğün, Ahmet Yesevi hikmetlerin, Yükneki ahlak kitabının sahibidir. Dede Korkut ise hikâyelerin anlatıcısı olarak bilinen bilge kişidir. Cevap: D.

Örnek 2 — Kişi ve kavram

Soru: Kutadgu Bilig'de vezirin oğlu olan kişi ve onun temsil ettiği kavram hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Ögdülmiş — akıl
• B) Odgurmış — akıl
• C) Ay Toldı — kanaat
• D) Kün Togdı — mutluluk
• E) Ögdülmiş — adalet

Çözüm: Vezir Ay Toldı'dır; oğlu Ögdülmiş'tir ve aklı temsil eder. Odgurmış zahittir ve akıbeti, Kün Togdı hükümdardır ve adaleti temsil eder. Cevap: A.

Örnek 3 — Alegori mi, tek dizelik teşhis mi?

Soru: Derse özel iki örnek veriliyor. Birincisinde bir dizede «rüzgâr kapıya küsmüş» deniyor. İkincisinde uzun bir öyküde «Sabır» adlı bir yaşlı kadın yolculuk boyunca «Öfke» adlı bir gence öğüt veriyor. Bu örnekler için hangisi doğrudur?

• A) İkisi de yalnız intak örneğidir.
• B) Birincisi alegori, ikincisi teşhistir.
• C) Birincisi bir dizede kalan teşhistir; ikincisinde kavramlar kişiye dönüşüp anlatı boyunca hareket ettiği için alegori vardır.
• D) İkisinde de kişileştirme yoktur.
• E) İkincisi yalnız benzetmedir.

Çözüm: Rüzgâra insana ait bir küskünlük yüklenmiş, ama bu tek bir sözle sınırlı kalmıştır: teşhis. İkinci örnekte sabır ve öfke kavramları adı olan, konuşan kişilere dönüşmüş ve öykü boyunca öyle kalmıştır: alegori. Kutadgu Bilig'in dört kişisi de ikinci yoldan kurulur. Cevap: C.

Örnek 4 — İkili nitelik

Soru: Kutadgu Bilig'in özelliklerinden hangisi İslamiyet öncesinden gelen geleneğe değil, yeni girilen kültür çevresine bağlanır?

• A) Türkçe yazılmış olması
• B) Hükümdara öğüt verme kaygısı taşıması
• C) Bir Türk hükümdarına seslenip ona yol göstermesi
• D) Devlet yönetimini konu edinmesi
• E) Aruz ölçüsüyle ve mesnevi biçimiyle yazılmış olması

Çözüm: Türkçe ve hükümdara, devlete yol gösterme kaygısı eski geleneğin parçalarıdır; Orhun Yazıtları'nda da kağan halkına yol gösterir. Aruz ve mesnevi ise Arap-Fars kültürü aracılığıyla Türk şiirine girmiştir. Cevap: E.

• Dört kişiyi tarihî kişi sanmak. Kün Togdı, Ay Toldı, Ögdülmiş ve Odgurmış birer kavramın kişileşmiş hâlidir; esere tarihî gerçeklik katan ad, kitabın sunulduğu Tabgaç Buğra Han'dır.
• Kişi–kavram eşlemesinde kaydırma yapmak. Akıl vezire değil vezirin oğluna, mutluluk hükümdara değil vezire aittir. Görevi kavramla birlikte ezberle: hükümdar adalet, vezir mutluluk, oğul akıl, zahit akıbet.
• «Aruzla yazılmış ilk mesnevi» ile «ilk siyasetname» bilgisini başka esere taşımak. İki nitelendirme de ders kitaplarında Kutadgu Bilig için yapılır; aynı yüzyılın Divan-ı Hikmet'i heceyle söylenmiştir.
• Geçiş Dönemi'ni yalnız yeniliklerle tanımlamak. Dönem eski ile yeniyi birlikte taşır: aynı eserde aruz ve mesnevi yanında Türkçe ve kağanların öğüt geleneği de vardır.
• Alegoriyi tek dizelik teşhisle karıştırmak. Teşhis bir sözde kurulup biter; alegoride kavram adı ve görevi olan bir kişi olarak anlatı boyunca yaşar.