Uygur metinleri

Çisil, İslamiyet öncesi Türk edebiyatı için bir özet kartı hazırladı ve köşesine bir kılıçla bir at çizdi. Altına da tek satır yazdı: «Bu dönem savaş ve kahramanlık demek.» Destanlarda boylar düşmanla çarpışıyor, yazıtlarda bir kağan halkına zaferlerini hatırlatıyordu; kart ona eksiksiz göründü. Aynı akşam kuzeni Bedirhan ders kitabının ilerleyen sayfasından yüksek sesle bir özet okudu: bir hükümdarın iki oğlundan biri iyi düşünceliydi, öteki kötü; anlatı iyiliğin ve kötülüğün insanı nereye götürdüğünü soruyordu. Hemen altında bir tövbe duasından, Budist bir kutsal metnin Türkçesinden söz ediliyordu. Çisil'in kılıcı bu sayfaya hiç uymadı. Orada savaş meydanı yoktu; dua, pişmanlık ve iyilik üzerine öğüt vardı. Kılıcın girmediği bu sayfalar da İslamiyet öncesine aitti; yalnız yazıldıkları yer bir anıt taşı değil, bir kitaptı.

• Uygur metinlerini Göktürk yazıtlarından malzeme, alfabe, konu, din ve üslup ölçütleriyle ayırırsın.
• Altun Yaruk, Sekiz Yükmek, Huastuanift ile Kalyanamkara ve Papamkara adlarını bağlı oldukları dinle eşleştirirsin.
• Uygur dönemi şiirine özgü bir dörtlükte hece sayısını, durağı ve dize başında yinelenen sesi adım adım gösterirsin.
• İslamiyet öncesi Türk edebiyatının sözlü ve yazılı ürünlerini tek bir şemada doğru yere yerleştirirsin.

Göktürklerden sonra gelenler

Önceki derste Orhun Vadisi'ndeki taşları okudun: bir kağan ya da kağanın yanındaki bir devlet adamı halkına doğrudan sesleniyor, geçmişi hatırlatıyor, öğüt veriyordu. Göktürklerin ardından bozkırda güç Uygurların eline geçti. Ders kitaplarında Uygurlar, yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu olarak anılır. Bu bir edebiyat bilgisi gibi görünmez, ama edebiyatın kendisini değiştirir. Göçebe bir toplum sözünü taşa kazır ya da ağızdan ağıza taşır; şehirde oturan, tarım yapan, ticaret yolları üzerinde yaşayan bir toplum ise kitap yazar, çoğaltır, saklar.

İkinci büyük değişiklik inançtadır. Uygurlar önce Maniheizm'i (Mani dini), ardından Budizm'i benimsedi. Maniheizm dünyayı ışıkla karanlığın, iyilikle kötülüğün çatışması olarak gören ikici bir inançtır. Budizm ise insanı acıdan kurtuluşa götüren yolu öğretir. İki din de yazıya dayanır: kutsal metinleri, duaları, öğüt hikâyeleri vardır. Yeni inancı benimseyen bir topluluk bu metinleri kendi diline aktarmak ister. Ders kitaplarının Uygur metinleri hakkında verdiği en temel bilgi buradan çıkar: bu metinlerin çoğu dinî niteliktedir ve büyük bölümü başka dillerden yapılmış çevirilerdir.

İki yazılı geleneğin farkı

İslamiyet öncesi dönemin yazılı ürünleri iki öbekte toplanır. Hangi metnin hangi öbeğe ait olduğunu sorulara tek tek ezberle değil, şu tablodaki beş ölçütle karar vererek bulursun:

Tablonun sol sütunu tek bir yere, tek bir türe bağlıdır: anıt taşı, devletin sesi. Sağ sütun ise bir kütüphaneye benzer. İçinde dua da vardır, hikâye de, şiir de; ama hepsini birleştiren, bir inancı öğretme amacıdır. Çisil'in kartındaki kılıç sol sütuna uyuyordu, Bedirhan'ın okuduğu sayfa sağ sütuna.

Bir ayrıntı karışıklık doğurur. Uygurların ilk yıllarında Göktürk harfleriyle taşa kazınmış yazıtlar da vardır. Yani «Uygur döneminde yazılan her şey Uygur alfabesiyle kâğıda yazıldı» yargısı doğru değildir. Ders kitaplarında «Uygur metinleri» başlığıyla anılanlar ise asıl olarak Uygur alfabesiyle kâğıda geçirilmiş dinî eserlerdir. Sorularda bu başlık geçtiğinde kâğıdı, dinî içeriği ve çeviriyi düşün.

Uygur alfabesi ve kâğıt

Uygurlar Göktürk alfabesinin yanında, ders kitaplarına göre Soğd yazısından geliştirilmiş Uygur alfabesini kullandı. Bu alfabe kalemle, mürekkeple yazmaya elverişliydi; taşa kazımak için değil, sayfaya yazmak için biçimlenmişti. Kâğıdın kullanılmasıyla metin uzadı. Bir anıt taşı en büyüğünde bile sınırlı bir yüzey sunar; bir kitap ise yüzlerce sayfa boyunca bir öğretiyi, bir hikâyeyi, bir duayı taşıyabilir. Uygur metinlerinin çeşitliliği büyük ölçüde bu malzeme değişikliğinin sonucudur.

Adı en çok geçen metinler

Ders kitaplarında ve sınav hazırlık kaynaklarında sıkça anılan dört ad şunlardır; her birini yalnız temel niteliğiyle bil:

• Altun Yaruk: adı «Altın Işık» anlamına gelir; Budist bir kutsal metnin Türkçe çevirisidir.
• Sekiz Yükmek: Budist metinler arasında sayılır.
• Huastuanift: Maniheist bir tövbe duasıdır; inananın işlediği günahları sayıp bağışlanma dilediği bir metindir.
• Kalyanamkara ile Papamkara: iyi düşünceli ve kötü düşünceli iki kardeş prensin hikâyesidir; Budist bir öğüt hikâyesidir. Bedirhan'ın okuduğu özet buydu.

Eşleştirme sorularında tuzak hep aynı yerdedir: dört adın üçü Budizm'e, biri Maniheizm'e bağlıdır. Huastuanift'i ayrı tut; öteki üçü Budist öbekte kalır.

Çeviri ağırlığı ve dil

Çeviri metin, kaynak metnin kavramlarını da birlikte getirir. Ders kitaplarında, Uygur döneminde dine ait yabancı kökenli kavramların bu çeviriler yoluyla Türkçeye girmeye başladığı belirtilir. Göktürk yazıtlarının dili ise sade, yabancı etkisi az bir Türkçe olarak anlatılır. Burada bir karışıklığa dikkat et: Arapça ve Farsça kelimelerin yoğun biçimde girişi İslamiyet'in kabulünden sonraki dönemlere aittir; Uygur metinlerinde söz konusu olan, Budizm ve Maniheizm ile gelen başka kaynaklı kavramlardır.

Çeviri ağırlığı bir sonucu daha doğurur. Göktürk yazıtları baştan sona Türklerin kendi sözüdür; Uygur metinlerinin büyük kısmı ise başka bir dilde yazılmış bir eserin Türkçe biçimidir. Bu, Uygur metinlerini değersiz kılmaz; Türkçenin dinî ve felsefi kavramları anlatmak için genişlediği bir dönemi gösterir.

Uygur dönemi şiiri: dörtlük, hece, dize başı

Uygur döneminden kalan ürünlerin bir kısmı manzumdur; çoğu dinî şiirlerdir. Ders kitaplarında bu şiirlerin biçimi için üç özellik verilir: nazım birimi dörtlüktür, ölçü hecedir ve dizeler çoğu kez aynı sesle başlar. Bu son özelliğe başkafiye denir. Şiir Bilgisi'nde gördüğün aliterasyonu hatırla: bir ünsüzün dizede sık yinelenmesiyle kurulan ahenk. Başkafiye, bu yinelemenin dize başlarına yerleşmiş, dizeleri birbirine bağlayan bir kullanımıdır. Kafiyenin yükünü dize sonu değil, dize başı taşır.

Uygur şiirinin biçimini örnek alan, bu ders için kurulmuş dört dizeyi sırayla inceleyelim:

Kapıdaki ışık söndü

Karanlıkta yol aradım

Kalbim bir mum gibi yanar

Kaygım uçtu rüzgâr ile

Birinci adım, heceleri say. Ka-pı-da-ki ı-şık sön-dü: sekiz. Ka-ran-lık-ta yol a-ra-dım: sekiz. Kal-bim bir mum gi-bi ya-nar: sekiz. Kay-gım uç-tu rüz-gâr i-le: sekiz. Ölçü sekizli hecedir.

İkinci adım, durağı bul. Her dize dördüncü heceden sonra bir kelime sınırında bölünür: «Kapıdaki / ışık söndü», «Karanlıkta / yol aradım», «Kalbim bir mum / gibi yanar», «Kaygım uçtu / rüzgâr ile». Durak 4+4'tür.

Üçüncü adım, kafiyeyi ara. Dize sonları «söndü», «aradım», «yanar», «ile»: ortak bir ses öbeği yoktur. Dize başları ise dördünde de «ka» hecesiyle açılır. Ahengi kuran öğe başkafiyedir.

Dördüncü adım, içeriğe bak. Işığın sönmesi, karanlıkta yol arama ve içte yanan mum, Maniheizm'in ışık ile karanlık karşıtlığını çağrıştırır. Biçim sözlü dönemin dörtlüğünü ve hecesini sürdürür; konu yeni inançtan beslenir.

İslamiyet öncesi dönemin bütün şeması

Bu dersle birlikte İslamiyet öncesi Türk edebiyatının bütün parçaları elinde. Sözlü dönemde yuğ, sığır ve şölen törenlerinde sagu, koşuk ve sav söylendi; bu sözleri taşıyanlar şaman, baksı, kam ya da ozan diye anıldı; Alp Er Tunga'dan Göç'e kadar destanlar kuşaktan kuşağa aktarıldı. Ölçü heceydi, nazım birimi dörtlük. Yazılı dönemde önce Göktürk yazıtları taşa kazındı: Tonyukuk'un, Bilge Kağan'ın ve kardeşi Kül Tigin'in yazıtları; hitabet üslubu taşıyan, bilinen ilk yazılı Türkçe metinler. Ardından Uygur metinleri geldi: kâğıt, Uygur alfabesi, Maniheizm ve Budizm, çeviri ve öğreti. Bir soru sana «sözlü mü, yazılı mı; taş mı, kâğıt mı; devlet mi, din mi?» diye sorduğunda bu şemada bir yer seçmen yeterlidir.

Uygurlar yeni bir dini benimseyince edebiyatlarının konusu değişti; Türk boylarının büyük kısmı İslamiyet'i kabul edince ise bundan daha geniş bir dönüşüm başladı. Sonraki derste bu yeni dönemin ilk büyük eserlerinden Kutadgu Bilig'i açacaksın: devlet yönetimini konu alan, hece yerine aruzu seçen ve gövdesini beyitlerle kuran bir eser. Dinin değişmesi bir şiirin ölçüsünü ve biçimini nasıl değiştirir, o derste buna bakacaksın.

Örnek 1 — Taş mı, kâğıt mı?

Soru: Bir metin hakkında şu bilgiler veriliyor: kâğıda yazılmıştır, Uygur alfabesi kullanılmıştır, Budist bir eserin Türkçeye aktarılmış biçimidir. Metni doğru öbeğe yerleştiren seçenek hangisidir?

• A) Göktürk yazıtlarından biridir.
• B) Sözlü dönemden kalma bir sagudur.
• C) Uygur metinleri arasında yer alır.
• D) Geçiş dönemine ait aruzlu bir mesnevidir.
• E) Bir Gök Türk destanının derlemesidir.

Çözüm: Üç bilginin üçü de tablonun sağ sütununa düşer: malzeme kâğıt, alfabe Uygur alfabesi, içerik Budist ve çeviri. Göktürk yazıtları taşa ve Göktürk harfleriyle yazılmıştır; sagu sözlü dönem ürünüdür; geçiş dönemi eserleri İslamiyet'in kabulünden sonradır. Cevap: C.

Örnek 2 — Hangi din?

Soru: Bir öğrencinin defterindeki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

• A) Huastuanift — Budizm
• B) Altun Yaruk — Maniheizm
• C) Kalyanamkara ile Papamkara — Maniheizm
• D) Huastuanift — Maniheizm
• E) Sekiz Yükmek — eski Türk inancı

Çözüm: Ders kitaplarında Huastuanift Maniheist bir tövbe duası olarak verilir. Altun Yaruk, Sekiz Yükmek ve Kalyanamkara ile Papamkara ise Budist metinler arasında sayılır. Dört addan yalnız birinin Maniheist olduğunu hatırlamak bu soruyu tek adımda çözer. Cevap: D.

Örnek 3 — Dize başındaki ses

Soru: Uygur şiirine öykünerek sınıfta yazılmış dört dizeyi oku: «Sabah oldu, kuşlar uçtu / Suya düştü ilk ışıklar / Sevgi doğdu her yürekte / Sözüm budur, iyi olun». Bu dörtlüğün biçimiyle ilgili doğru yargı hangisidir?

• A) Dizeler yedişer hecelidir ve sonları çapraz kafiyelidir.
• B) Dizeler sekizer hecelidir, durak 4+4'tür ve dizeleri dize başlarında yinelenen s sesi bağlar.
• C) Aruz ölçüsüyle yazılmış iki beyittir.
• D) Dizeler on birer hecelidir ve sonlarında redif vardır.
• E) Dize sonlarında tam kafiye bulunur, dize başlarında ortak bir ses yoktur.

Çözüm: Sa-bah ol-du kuş-lar uç-tu sekiz hecedir; öteki üç dize de sekizer hece çıkar. Her dize dördüncü heceden sonra bir kelime sınırında bölünür: «Sabah oldu / kuşlar uçtu». Dize sonları «uçtu», «ışıklar», «yürekte», «olun» ortak bir ses taşımaz; dört dize de s sesiyle başlar. Bu, Uygur dönemi şiirinde görülen başkafiyedir. Cevap: B.

Örnek 4 — Yargıyı düzeltmek

Soru: Çisil'in «İslamiyet öncesi Türk edebiyatı yalnız savaş ve kahramanlık anlatır» yargısını en iyi düzelten açıklama hangisidir?

• A) Uygur döneminde Maniheizm ve Budizm'in benimsenmesiyle dua, tövbe ve öğüt hikâyesi gibi dinî metinler ağırlık kazanmıştır.
• B) Göktürk yazıtlarında hiç savaş anlatılmaz.
• C) Destanlar bu döneme değil, geçiş dönemine aittir.
• D) Bu dönemde yazılı hiçbir metin yoktur.
• E) Uygur metinleri yalnız savaş zaferlerini kaydeder.

Çözüm: Yargı, sözlü dönemin destanları ve Göktürk yazıtları için kısmen doğru görünür; ama Uygur metinleri bu genellemeyi bozar. Kâğıda yazılmış dinî çeviriler, tövbe duaları ve iyilik ile kötülüğü işleyen hikâyeler aynı dönemin ürünleridir. B, C, D ve E derste verilen bilgilerle çelişir. Cevap: A.

• Uygur metinlerini taşa yazılmış sanmak. Taş ve hitabet Göktürk yazıtlarının özelliğidir; Uygur metinleri denince ders kitapları kâğıda yazılmış dinî eserleri kasteder.
• Uygur döneminin her metnini Uygur alfabesine bağlamak. Uygurların ilk yıllarında Göktürk harfleriyle dikilmiş yazıtlar da vardır; «Uygur metinleri» başlığı ise asıl olarak Uygur alfabeli dinî metinleri anlatır.
• Huastuanift'i Budist öbeğe koymak. Dört addan yalnız Huastuanift Maniheisttir; Altun Yaruk, Sekiz Yükmek ve Kalyanamkara ile Papamkara Budist metinlerdir.
• Çeviri dilini Arapça-Farsça etkisiyle karıştırmak. Uygur metinlerine giren yabancı kökenli kavramlar Budizm ve Maniheizm ile gelir; Arapça ve Farsça etkisi İslamiyet'in kabulünden sonraki dönemlere aittir.
• Başkafiyeyi dize sonunda aramak. Uygur dönemi şiirinde ahengi çoğu kez dize başında yinelenen ses kurar; dize sonlarında ortak ses bulunmayabilir.