Göktürk yazıtları

Özalp, edebiyat defterinin kenarına emin bir el yazısıyla not düşmüştü: «Türkçe yazılmış ilk eser: Kutadgu Bilig.» Gerekçesi basitti; eser denince aklına cilt, sayfa, kapak geliyordu. Bayram sabahı ailesiyle dedesinin mezarını ziyaret ettiklerinde, taşın en altındaki iki kelimeyi yüksek sesle okudu: «Ruhuna fatiha.» Okurken durdu. Bu satır kimseye değil, taşın önünden geçecek herkese sesleniyordu; onu okuyan, bir isteğin muhatabı oluyordu. Kitap yoktu, kâğıt yoktu, ama birine söz söyleyen yazılı bir metin vardı. Akşam defterini yeniden açtı ve notunun yanına bir soru işareti koydu. Bu ders, Özalp'in sorusunun cevabını üç taşın üzerinde arıyor.

• Orhun ırmağı çevresindeki üç yazıtın her birini yazanı ve öne çıkan konusuyla eşleştirirsin.
• Yazıtların söylediklerini alıntı yapmadan, konu özeti olarak anlatırsın.
• Bir metinde hitabet (söylev) üslubunun izlerini seslenme, öğüt ve hesap verme üzerinden gösterirsin.
• Göktürk yazıtlarını sözlü dönem ürünlerinden ve Uygur metinlerinden ayıran ölçütü söylersin.

Taşa kazınmış söz de edebiyatın konusudur

Destanları okurken hep bir aracı vardı: anlatıyı ağızdan ağıza taşıyan kuşaklar ve onu sonradan başka dillerde kayda geçiren yabancı kaynaklar. Oğuz'un, Bozkurt'un, Ergenekon'un hikâyesini Türkler söyledi, ama çoğunu bugün başkalarının kaleminden okuyoruz. Göktürk taşlarında bu aracı ortadan kalkar. Sözü söyleyen de metni yazan da Türklerin kendisidir; kullanılan dil Türkçe, harfler kendi alfabeleridir. Üstelik bu söz kazındığı gün donmuş, yüzyıllar boyunca tek harfi değişmemiştir. Göktürk yazıtları (Orhun Yazıtları) Türk edebiyatının yazılı döneminin ilk durağıdır.

Özalp'in yanılgısı yaygın bir sezgiden gelir: yazılı eser denince kitap düşünmek. Oysa edebiyat tarihi bir metni kâğıdına göre değil, diline ve söyleyişine göre değerlendirir. Bir taşın üzerine özenle seçilmiş sözlerle, dinleyeni etkilemek amacıyla yazılmış bir metin, edebiyatın da konusudur. Aynı taşlar bir devletin olaylarını anlattığı için tarihçinin de belgesidir; bu iki kimlik birbirini dışlamaz.

Nerede, hangi yazıyla, ne zaman okundu

Yazıtlar bugünkü Moğolistan topraklarında, Orhun ırmağı çevresinde bulunur; Orhun Yazıtları adını da buradan alır. İkinci Göktürk Devleti'nin, Tarih akademisinde Kutluk Devleti adıyla da karşına çıkan devletin dönemine aittir. Göktürk (Köktürk) alfabesiyle yazılmışlardır; bu alfabe sağdan sola okunur.

Yazıtlar uzun süre okunamadı. Ders kitaplarında, yazının çözülmesi 1893 yılında Danimarkalı dil bilimci Vilhelm Thomsen'e bağlanır. Thomsen'in çözümüyle taşlardaki dilin Türkçe olduğu kesinleşti ve metinler okunabilir hâle geldi.

Üç yazıt, iki kalem

Sınavda en çok sorulan bilgi, hangi yazıtı kimin yazdığı ve neyi anlattığıdır. Ders kitaplarında verilen tarihlerle birlikte tabloda topladık:

Tabloya bakınca önce yazar meselesi göze çarpar: Tonyukuk yazıtında anlatan ile yazan aynı kişidir. Tonyukuk, kağanlara danışmanlık eden bir devlet adamıdır ve kendi hayatını, devlete yaptığı hizmetleri birinci ağızdan anlatır. Öbür iki yazıtın metni ise Yollug Tigin'in kalemindendir. Ardından anlatıcı meselesi gelir: Kül Tigin, Bilge Kağan'ın kardeşidir ve onun adına dikilen yazıtta konuşan Kül Tigin değil, Bilge Kağan'dır. Kağan kardeşinin kahramanlıklarını ve ölümünü anlatırken halkına da seslenir. Bu yüzden iki kardeşin yazıtlarında anlatılanlar birbirine çok yakındır.

Yazıtlar ne anlatır

Yazıtları okuyan biri bir zafer listesiyle değil, bir hesaplaşmayla karşılaşır. Konuları şöyle özetlenebilir:

• Devletin yıkılışı. Kağan, birinci devletin neden dağıldığını anlatır: beylerin ve halkın birbirine düşmesini, kağanına bağlı kalmamasını, Çin'e boyun eğip yıllarca ona hizmet etmesini kusur olarak sayar.
• Yeniden kuruluş. Dağılmış halkın toparlanması, devletin yeniden kurulması, bunun için yapılan seferler anlatılır. Tonyukuk bu kuruluşta üstlendiği görevi öne çıkarır.
• Çin'e karşı uyarı. Bilge Kağan halkına, Çin'in tatlı sözüne ve yumuşak ipeğine kanmamasını öğütler; yakına gidip yerleşenin başına gelenleri hatırlatır.
• Hesap verme. Kağan, halkı için neler yaptığını sıralar: aç olanı doyurduğunu, yoksulu varlıklı kıldığını, azalmış halkı çoğalttığını anlatır. Yöneten, yönetilene yaptıklarının hesabını verir.
• Öğüt. Bütün bu anlatının amacı, okuyanın aynı hatalara düşmemesidir. Geçmiş, geleceğe bırakılan bir uyarıya dönüşür.

Dikkat et: bu maddeler yazıtların çevirisi değil, konusunun özetidir. Yazıtların Türkiye Türkçesine birden çok aktarımı vardır ve bu aktarımların sözleri birbirini tutmaz; sınav da senden bir cümleyi değil, konuyu ve üslubu tanımanı bekler.

Hitabet üslubu: bir kağan halkına sesleniyor

Yazıtların edebiyat tarihindeki yerini belirleyen en önemli özellik, söylev (nutuk, hitabet) üslubudur. Metin bir olayı tarafsız bir kayıt gibi aktarmaz; bir kalabalığın karşısında konuşan birinin sesiyle yazılmıştır. Bu üslubun izleri şunlardır:

• Seslenme. Konuşan, beylerine ve halkına doğrudan hitap eder; okuyan kendini çağrılmış hisseder.
• Birinci kişi anlatım. Kağan ya da Tonyukuk «ben» diye konuşur; yaptıklarını kendi ağzından sayar.
• Öğüt ve uyarı. Dinleyene ne yapması, nelerden sakınması gerektiği söylenir.
• Geçmişle bugünü karşılaştırma. Kötü günler ile toparlanmış bugün yan yana getirilir; dinleyen farkı kendisi görür.
• Tekrar ve vurgu. Önemli düşünce bir kez söylenip bırakılmaz, farklı biçimlerde yinelenir.

Bu özellikleri bir metin üzerinde görmek için yazıtların hiçbir aktarımından alıntı yapmadan, bu ders için şu kısa paragrafı kurduk. Kimseye ait değildir; yalnız üslubu göstermek içindir:

Ey beylerim, ey halkım, dinleyin! Siz dağıldığınızda ben uyumadım, gece gündüz at sürdüm. Aç olanınız vardı, doyurdum; çıplak olanınız vardı, giydirdim. Bugün bir aradasınız. Komşunun armağanına aldanırsanız bu birlik yine dağılır. Bunu unutmayın, unutturmayın!

Paragrafı adım adım çözelim:

1. Kime söyleniyor? «Ey beylerim, ey halkım» ile söz bir topluluğa yöneltilmiştir: seslenme.
2. Kim konuşuyor? «Ben uyumadım», «doyurdum», «giydirdim» fiilleri birinci tekil kişidedir: konuşan kendi yaptıklarını anlatıyor.
3. Ne yapılıyor? Yönetenin halk için yaptıkları sıralanıyor: hesap verme.
4. Zaman nasıl kullanılıyor? «Dağıldığınızda» ile «bugün bir aradasınız» karşı karşıya kondu: geçmişle bugünün karşılaştırılması.
5. Sonuç nedir? «Aldanırsanız … dağılır» ve «unutmayın» sözleri dinleyene bir uyarı ve öğüt bırakıyor.

Her adımda bulduğun şey, hitabet üslubunun metinde gösterilebilen bir izidir. Bir metni bu üsluba bağlarken duygusal bir izlenimle değil, bu izleri metinde göstererek karar ver.

Sözlü ürünle yazılı metin arasındaki çizgi

Önceki derslerin ürünleri ile yazıtları karşılaştırmak, bu dönemin sınavdaki en verimli ayrımlarından biridir:

Bir uyarı: Göktürklere ait Bozkurt ve Ergenekon destanları ile Göktürk yazıtları aynı halka aittir ama aynı türden değildir. Destanlar sözlü dönemin ürünüdür; yazıtlar yazılı dönemin. Adlardaki «Göktürk» sözcüğü seni yanıltmasın.

Üç açıdan önem

• Dil açısından: Ders kitaplarında Göktürk yazıtları, Türkçenin bilinen ilk yazılı metinleri olarak verilir. Metinler, Türkçenin o dönemde devlet işlerini anlatabilecek, öğüt verebilecek, bir kalabalığı etkileyebilecek kadar gelişmiş bir yazı dili olduğunu gösterir.
• Edebiyat açısından: Yazıtlar Türk edebiyatında hitabet üslubunun ilk örnekleri sayılır ve yazılı dönemin başlangıcıdır.
• Tarih açısından: Bir devletin yıkılışını, yeniden kuruluşunu ve komşularıyla ilişkisini, olayları yaşayanların ağzından anlatan belgelerdir.

Taştan kâğıda

Göktürk yazıtları bir devletin sesidir: kağan halkına konuşur, savaşı, yıkılışı, yeniden kuruluşu anlatır. Sıradaki derste Türkçe yazı başka bir yüzeye ve başka bir konuya geçiyor. Ders kitapları Uygurları yerleşik hayata geçen bir topluluk olarak tanıtır; Maniheizm ve Budizm etkisiyle yazılan Uygur metinlerinde öne çıkan, devlet işleri değil dinî konulardır, kullanılan yazı da Göktürk alfabesi değil Uygur alfabesidir. Bir metnin dinî mi siyasi mi olduğuna, hangi alfabeyle yazıldığına bakarak iki grubu birbirinden ayırmayı orada öğreneceksin.

Örnek 1 — Yazanı ve anlatanı ayırmak

Soru: Kül Tigin yazıtı için verilen bilgilerden hangisi doğrudur?

• A) Metni Kül Tigin kendi eliyle yazmış, kendi hayatını anlatmıştır.
• B) Metni Tonyukuk yazmış, Kül Tigin'in seferlerini kaydetmiştir.
• C) Metni Yollug Tigin yazmıştır; yazıtta Bilge Kağan'ın ağzından konuşulur.
• D) Metin Uygur alfabesiyle yazılmış dinî bir metindir.
• E) Metin sözlü dönemden kalma, anlatıcısı bilinmeyen bir destandır.

Çözüm: Ders kitaplarına göre iki kardeşin adına dikilen yazıtların metnini Yollug Tigin yazmıştır. Kül Tigin yazıtında konuşan kişi, kardeşinin ölümünü ve kahramanlıklarını anlatan Bilge Kağan'dır. Kendi hayatını birinci ağızdan yazan Tonyukuk'tur; A bu bilgiyi yanlış yazıta taşır. B yazarı karıştırır, D ileride göreceğin Uygur metinlerinin özelliğidir, E ise yazıtı sözlü döneme yerleştirir. Cevap: C.

Örnek 2 — Özeti tanımak

Soru: Bilge Kağan'ın halkına verdiği öğütlerin özeti olarak ders kitaplarında yer alan bilgi hangisidir?

• A) Halkın yerleşik hayata geçip tapınaklar yapması
• B) Çin'in tatlı sözüne ve yumuşak ipeğine kanılmaması
• C) Komşu halklarla ticaretin tamamen yasaklanması
• D) Yeni bir alfabenin öğrenilmesi
• E) Sözlü destanların yazıya geçirilmesi

Çözüm: Yazıtlarda Çin'e karşı uyarı öne çıkan konulardandır; Bilge Kağan, Çin'in hediyelerine ve tatlı sözüne aldananların başına gelenleri hatırlatır. A yerleşik hayata ve dinî yapılara gönderme yapar; bu Uygurlarla ilgili bir bilgidir. C, D ve E yazıtların konusunda yer almaz. Cevap: B.

Örnek 3 — Hitabet üslubunu metinde göstermek

Soru: Derse özel «Ey kardeşlerim, size söylüyorum: dün dağınıktık, bugün tek bir obayız. Bu birliği koruyun!» paragrafında hangi özellik yer almaz?

• A) Bir topluluğa doğrudan seslenme
• B) Geçmiş ile bugünün karşılaştırılması
• C) Dinleyene öğüt verme
• D) Birinci kişi ağzından konuşma
• E) Olayları tarafsız bir kayıt gibi aktarma

Çözüm: «Ey kardeşlerim» seslenmedir. «Dün dağınıktık, bugün tek bir obayız» geçmişle bugünü karşılaştırır. «Koruyun» öğüttür. «Söylüyorum» fiili konuşanın birinci kişi olduğunu gösterir. Paragraf tarafsız değildir; dinleyeni etkilemek ister. Hitabet üslubu kayıt tutmaz, ikna eder. Cevap: E.

Örnek 4 — Sözlü ürün ile yazılı metni ayırmak

Soru: Göktürk yazıtlarını Ergenekon destanından ayıran özellik hangisidir?

• A) Göktürklerle ilgili olması
• B) Türklerin tarihine ışık tutması
• C) Söyleyeninin ve yazıldığı dönemin belli olması
• D) Bir topluluğun geçmişini anlatması
• E) Türk edebiyatının İslamiyet öncesi dönemine ait olması

Çözüm: A, B, D ve E iki metin için de geçerlidir; ayırt edici değildir. Ergenekon sözlü dönemin anonim bir ürünüdür, anlatıcısı ve ilk söylendiği zaman bilinmez. Yazıtların ise yazanı bellidir ve ders kitapları onlara tarih verir. Ayrım, ürünün sözlü mü yazılı mı olduğundadır. Cevap: C.

• «Yazılı eser kitap demektir» sanmak. Özalp'in yanılgısı. Göktürk yazıtları taşa kazınmıştır ve Türkçenin bilinen ilk yazılı metinleri olarak ders kitaplarında yer alır; kâğıt aranmaz.
• Kül Tigin yazıtını Kül Tigin'e yazdırmak. Yazıt onun adınadır ama metni Yollug Tigin yazmış, konuşan da Bilge Kağan'dır. Kendi yazıtını kendisi yazan yalnız Tonyukuk'tur.
• Göktürk destanı ile Göktürk yazıtını aynı kefeye koymak. Bozkurt ve Ergenekon sözlü dönemin anonim ürünleridir; yazıtlar yazılı dönemin, yazarı belli metinleridir.
• Yazıtları yalnız tarih belgesi saymak. Taşlar tarihçinin belgesidir, ama hitabet üslubu onları edebiyatın da konusu yapar; iki kimlik birlikte geçerlidir.
• Bir aktarım cümlesini yazıtın kendisi sanmak. Yazıtların birçok Türkiye Türkçesi aktarımı vardır ve sözleri farklıdır. Soruda bir cümle değil, konu ve üslup aranır.
• Uygur metinlerini Göktürk yazıtlarıyla karıştırmak. Yazıtlar Göktürk alfabesiyle, devlet ve siyaset üzerine; Uygur metinleri Uygur alfabesiyle, ağırlıkla dinî konularda yazılmıştır.