Dede Korkut Hikâyeleri

Gülfidan'ın oturduğu sokakta motosikletini gece yarısı son hızla süren bir genç var; bakkal da kasap da ona «Deli Dumrul» diyor. Gülfidan bu adı mahallede birinin uydurduğu bir lakap sanıyordu. Bir cumartesi okul kütüphanesinde ödev için Oğuz boylarına dair bir kitabı karıştırırken aynı adla karşılaştı: kurduğu köprüden geçenden para alan, sonra ölüm meleğine kafa tutan bir yiğit. Lakap mahallede doğmamıştı; yüzyıllardır anlatılan bir hikâyeden sokağa inmişti. Kitabın kapağındaki ikinci şaşkınlık daha büyüktü. Başlıkta Dede Korkut yazıyordu, ama Gülfidan sayfaları çevirdikçe Dede Korkut'un ne köprü kurduğunu ne de Azrail'le boğuştuğunu gördü. Adı kitabın üstünde duran kişi, hikâyelerin kahramanı değildi.

• Dede Korkut Hikâyeleri'nin yapısını, nüshalarını ve Oğuz hayatından aldığı konuları açıklarsın.
• Dede Korkut figürünün hikâyelerdeki işlevini kahramanlardan ayırırsın.
• Nesirle anlatılan bölümü soylamadan ayırıp eski Türk ve İslami unsurları metinde gösterirsin.
• Eseri destan ile halk hikâyesi arasına yerleştirip Geçiş Dönemi'nin öteki dört eserinden ayırt edersin.

Bir giriş ve on iki hikâye

Ders kitaplarında eserin tam adı «Kitâb-ı Dedem Korkut Alâ Lisân-ı Tâife-i Oğuzân» olarak verilir: Oğuz boylarının diliyle Dedem Korkut kitabı. Eser bir giriş (mukaddime) ile on iki hikâyeden oluşur. Girişte kısa öğütler ve deyiş benzeri sözler yer alır; hikâyelerin her biri ayrı bir olayı, ayrı bir yiğidi işler.

Eser anonimdir. Hikâyeleri kimin derleyip yazıya geçirdiği bilinmez. Ders kitaplarında iki yazma nüsha öne çıkar: Dresden nüshası girişle birlikte on iki hikâyenin tamamını, Vatikan nüshası ise altı hikâyeyi içerir. Hikâyelerin hangi tarihte kâğıda geçtiği kesin değildir; bu yüzden YKS çalışırken eserin yazıya geçirildiği yıl ya da yüzyıl üzerine bir ezber kurmamak gerekir. Akılda tutulacak nokta E05'te sözlü dönem ürünleri için görülen ayrımın burada da işlemesidir: hikâyeler uzun süre ağızdan ağıza anlatılmış, yazıya geçmeleri çok sonra olmuştur.

Oğuz hayatı: beyler, obalar, otağlar

Hikâyelerin dünyası Oğuz boylarının dünyasıdır. Başta hanlar hanı Bayındır Han bulunur, beylerin önde geleni Salur Kazandır. Oğuz, İç Oğuz ve Dış Oğuz diye iki kola ayrılır. At, ok ve yay, av, toplu yemekler, düğünler, konuğu ağırlama hikâyelerin dokusunu kurar. Kadınlar ata biner, ok atar, güreşir; toplumda saygın bir yerleri vardır.

Bu hayat iki tür çatışma içinde anlatılır. Dış mücadele, Oğuz beylerinin çevredeki düşman beylerle ve kalelerle savaşıdır: yiğitler tutsak düşer, kurtarılır, yağmalanan obalar geri alınır. İç mücadele ise Oğuz'un kendi içindeki gerginliktir; ders kitaplarında son hikâyede Dış Oğuz beylerinin İç Oğuz'a karşı ayaklanması ve bu çatışmada Beyrek'in öldürülmesi örnek gösterilir.

Hikâyeler ve kahramanları

On iki hikâyenin hepsini ezberlemek yerine YKS'de en sık anılan kahramanları olayıyla birlikte tanımak işe yarar:

Gülfidan'ın mahallesindeki lakap bu tablonun üçüncü satırından gelir. Gündelik dilde «deli» sözcüğü bugün çoğu zaman aklını yitirmiş kişiyi anlatır; hikâyedeki Dumrul ise korku bilmeyen, gözü kara bir yiğittir.

Dede Korkut kimdir?

Kancadaki ikinci şaşkınlığın cevabı burada. Dede Korkut eserin kahramanı değildir, yazarı da değildir. O, Oğuz'un bilge ozanıdır. Hikâyelerin çoğunun sonunda gelir, kopuzunu çalar, boy boylar, soy soylar: olayı derleyip toparlar, onu Oğuz'un ortak hikâyesine katar. Kahramanlık gösteren gence ad koyar; Boğaç adını boğayı yenen çocuğa o verir. Hikâyeyi bir dua ile kapatır. Zor bir kararda beyler ona danışır.

Bu figür E05'te tanıdığın bir kimliği taşır. Sözlü dönemde ozan, baksı, kam ya da şaman diye anılan, törenlerde kopuzla söz söyleyen kişi burada Dede Korkut'un elinde yaşamaya devam eder. Fark şudur: Dede Korkut'un duası Allah'a yönelir. Eski ozanın kopuzu ile yeni inancın duası aynı kişide buluşur.

Nazım ile nesir bir arada

Eserde olaylar düzyazıyla (nesir) anlatılır. Kişiler konuşurken, birine yakarırken, birini överken ya da savaştan önce seslenirken anlatım değişir ve soylama adı verilen ritmik, manzum bölümler başlar. Soylamaların ahengi eşit hece sayısından çok ses ve kelime tekrarından, birbirine benzeyen kuruluşlardan gelir.

Aşağıdaki parça bu derse özel yazılmıştır; hikâyelerden alınmamıştır ve kimseye mal edilmez. Yalnız nesir ile ritmik bölümün nasıl yer değiştirdiğini görmek için kurulmuştur:

Obanın beyi ava çıkmıştı. Akşam olunca atından indi, çadırının önünde ateş yaktırdı, yiğitlerini çevresine topladı. Sonra ayağa kalkıp sesini yükseltti:

Kara dağın ardından gün doğdu, beyler!

Akan suyun başında at kişnedi, beyler!

Yayını kuran yiğit yola düştü, beyler!

Allah'a sığınıp yola çıkan yiğit yenilmez, beyler!

Birinci adım: nesri ayır. İlk üç cümle olayı sırayla anlatır: av, akşam, ateş, toplanma. Bunlar düzyazıdır.

İkinci adım: ritmik bölümü say. Ka-ra da-ğın ar-dın-dan gün doğ-du bey-ler 12 hecedir. A-kan su-yun ba-şın-da at kiş-ne-di bey-ler 13, Ya-yı-nı ku-ran yi-ğit yo-la düş-tü bey-ler de 13 hece verir. Al-la-ha sı-ğı-nıp yo-la çı-kan yi-ğit ye-nil-mez bey-ler ise 17 hecedir. Sayılar birbirini tutmuyor; yine de dört satır bir ahenk taşıyor, çünkü her biri «beyler» seslenişiyle bitiyor ve önce bir yer ya da varlık, ardından bir eylem gelen aynı yapıya oturuyor.

Üçüncü adım: unsurları ayıkla. At, yay, av, çadır önünde toplanan yiğitler eski Türk yaşayışından gelir. Son satırdaki Allah'a sığınma ise İslami bir unsurdur.

İki inancın izi

Eserin Geçiş Dönemi'nde okunmasının nedeni bu karışımdır. Eski Türk gelenekleri her yerdedir: yiğitlik göstermeden ad almamak, at ve kopuz, şölenler, kadının toplumdaki saygın yeri. Bayındır Han'ın şöleninde oğlu olanların ak otağa, kızı olanların kızıl otağa, çocuğu olmayanların kara otağa oturtulması da bu dünyanın bir parçasıdır; Dirse Han'ın hikâyesi bu kara otağdan başlar. İslami unsurlar da aynı metinde yer alır: Allah'a dualar, Deli Dumrul'un karşısına çıkan Azrail, Dumrul'un sonunda Allah'a yalvarması.

Destandan halk hikâyesine

E05'te destanı bir topluluğun kuruluşunu, göçünü, varlık savaşını olağanüstü kahramanlar etrafında anlatan uzun bir anlatı olarak tanıdın. Dede Korkut Hikâyeleri bu çizginin devamıdır ama başka bir yöne kayar. Olağanüstülük sürer, Tepegöz bunun en açık örneğidir; fakat azalır. Kahramanlar daha insanidir: ağlarlar, korkarlar, yanılırlar. Dirse Han kırk yiğidinin yalanına inanıp kendi oğluna ok atar, sonra yanıldığını anlar. Konular bütün bir milletin kaderinden aile, evlilik, kıskançlık ve dostluğa doğru daralır. Nazım ile nesrin bir arada kullanılması da sonraki halk hikâyelerinde sürecek bir anlatım yoludur. Ders kitapları bu nedenle eseri destan ile halk hikâyesi arasında geçiş niteliğinde sayar. Halk hikâyesinin kendi özellikleri Halk Edebiyatı modülünde ayrıca işlenecek.

Geçiş Dönemi'nin beş eseri bir tabloda

Tabloda Dede Korkut'u ötekilerden ayıran iki sütun var. Yazar sütununda bir kişi adı taşımayan tek eser odur; biçim sütununda ağırlığı düzyazıda olan da yalnız odur. Öteki dört eserin her biri bir kişinin kaleminden çıkmış, bir öğüdü, bir bilgiyi ya da bir yolu öğretmeyi amaçlayan metinlerdir; Dede Korkut ise bir topluluğun anlatageldiği hikâyelerin toplamıdır.

Kampa giderken

İslamiyet öncesi dönem ile Geçiş Dönemi'nin bilgileri sınavda en çok birbirine karıştığı yerde soru olur. Oğuz Kağan destanı ile Oğuz boylarının hikâyeleri aynı adı taşır ama farklı dönemlere aittir; sagu yuğ töreninde söylenen bağımsız bir sözlü dönem türüyken soylama bir hikâyenin içine yerleşmiş ritmik bir bölümdür; Göktürk yazıtları taşa kazınmış bir hitabet, Kutadgu Bilig ise hükümdara öğüt veren aruzlu bir mesnevidir ve ikisinde devlet konuşulsa da dönemleri ayrıdır. Soru kampında bu iki modülün eserlerini, türlerini ve dönem sınırlarını tek tek ayırarak çalışacak, bir bilginin hangi döneme ait olduğunu ilk bakışta söyleyebilmeyi deneyeceksin.

Örnek 1 — Özetten hikâyeyi bulmak

Soru: Tek gözü alnında bir dev Oğuz'a zulmeder; ona her gün insan ve koyun verilir. Sonunda bir yiğit, devin gözünü kör ederek onu yener. Bu özet hangi hikâyeye aittir?

• A) Dirse Han oğlu Boğaç Han
• B) Duha Koca oğlu Deli Dumrul
• C) Kam Büre Bey oğlu Bamsı Beyrek
• D) Basat'ın Tepegöz'ü öldürmesi
• E) Kanlı Koca oğlu Kan Turalı

Çözüm: Tek gözlü dev ve gözünün kör edilmesi Tepegöz'ün ayırıcı ayrıntısıdır; devi yenen yiğit Basat'tır. Boğaç bir boğayı, Kan Turalı boğa, aslan ve deveyi yener; Dumrul Azrail'le, Beyrek tutsaklıkla sınanır. Cevap: D.

Örnek 2 — Kahraman mı, ozan mı?

Soru: Hazım, «Dede Korkut eserin bütün hikâyelerinde savaşan baş kahramandır» diye not alıyor. Bu notu düzelten bilgi hangisidir?

• A) Dede Korkut, Oğuz'un hanlar hanıdır.
• B) Dede Korkut, hikâyelerin sonunda gelip boy boylayan, ad koyan ve dua eden bilge ozandır.
• C) Dede Korkut, eseri kaleme alan şairdir.
• D) Dede Korkut, Oğuz'a zulmeden devin adıdır.
• E) Dede Korkut, yalnız Vatikan nüshasında geçen bir kahramandır.

Çözüm: Dede Korkut kahraman değildir; olayın içinde kılıç kuşanmaz. Han Bayındır Han'dır; eser anonimdir, yani yazarı da yoktur. Onun işi olayı toparlamak, yiğide ad vermek ve dua etmektir. Cevap: B.

Örnek 3 — Metinde iki dünya

Soru: Bu dersin anlatım bölümüne yerleştirilmiş, yalnız bu ders için yazılmış parçanın son satırı «Allah'a sığınıp yola çıkan yiğit yenilmez, beyler!» biçimindedir. Parça için hangi yargı doğrudur?

• A) Parçanın tamamı düzyazıdır, ritmik bir bölüm bulunmaz.
• B) Ritmik satırların hepsi eşit sayıda heceden oluşur.
• C) Parça yalnız İslami unsurlar taşır.
• D) Parçada aruz ölçüsü kullanılmıştır.
• E) Olayı nesir anlatır, seslenişi ritmik bölüm taşır; at, yay ve av eski Türk yaşayışından, Allah'a sığınma İslami inançtan gelir.

Çözüm: İlk üç cümle olayı düzyazıyla anlatır. Ritmik satırlar 12, 13, 13 ve 17 hece verir; ahengi «beyler» tekrarı ve benzer yapı kurar. Parçada iki inancın izi bir aradadır. Cevap: E.

Örnek 4 — Dört eserden ayırmak

Soru: Bir eser hakkında şu bilgiler veriliyor: yazarı bilinmez, olaylar düzyazıyla anlatılır, kişilerin konuşmaları ritmik bölümlerle verilir, konusu Oğuz boylarının hayatıdır. Bu eser hangisidir?

• A) Divan-ı Hikmet başlıklı metin
• B) Atabetü'l-Hakayık başlıklı metin
• C) Dede Korkut Hikâyeleri başlıklı metin
• D) Divanü Lügati't-Türk başlıklı metin
• E) Kutadgu Bilig başlıklı metin

Çözüm: Öteki dört eserin yazarı bellidir: Yusuf Has Hacib, Ahmet Yesevi, Edip Ahmet Yükneki, Kaşgarlı Mahmud. Anonim olan ve Oğuz hayatını nesir ile soylama karışık anlatan tek eser Dede Korkut Hikâyeleri'dir. Cevap: C.

• Dede Korkut'u kahraman ya da yazar sanmak. Eser anonimdir; Dede Korkut hikâyelerin sonunda gelip yorum yapan, ad koyan, dua eden bilge ozandır.
• Eseri saf destan saymak. Olağanüstülük vardır ama azalmıştır; kişiler insani yönleriyle çizilir. Ders kitapları eseri destandan halk hikâyesine geçiş olarak verir.
• Yazıya geçirilme tarihini kesin bir yıl gibi ezberlemek. Bu tarih tartışmalıdır; soruda kesin bir yıl verilmişse temkinli oku.
• Soylamayı hece ölçülü dörtlük sanmak. Soylamalar ahengini tekrar ve paralel yapıdan alır, hece sayıları eşit değildir; eserin ağırlığı ise düzyazıdadır.
• Oğuz Kağan destanı ile Dede Korkut'u aynı döneme koymak. Oğuz Kağan İslamiyet öncesi destanlar arasında yer alır; Dede Korkut İslami unsurlar da taşıdığı için Geçiş Dönemi'nde okunur.