İçeriğe geç
← OkulYKS Akademileri

YKS Türk Dili ve Edebiyatı · Söz Sanatları · EDB-E03-L05

Tezat ve tenâsüp

AYTher yıl mutlaka soru çıkan konu· 8 bölüm

1Kanca

Nazan cuma akşamı çalışma kâğıdındaki bir örnek dizenin yanına kırmızı kalemle «tezat» yazdı: dizede «gül» ile «diken» geçiyordu ve ona göre güzel olanla can yakan olan birbirinin tersiydi. Cumartesi sabahı annesi balkondaki saksının başına onu çağırdı, kuru dalları birlikte budadılar. Nazan makası tutarken aynı sapın bir yanında goncayı, bir boğum aşağısında dikeni gördü. İkisi aynı bitkinin, hatta aynı dalın parçasıydı; birinin olduğu yerde öteki ortadan kalkmıyordu. Annesi yeni sürgünü gösterdi: «Geçen hafta kurumuş sanmıştık, bak, yeşerdi.» Nazan o cümlede gerçek bir karşıtlık duydu. Kurumak ile yeşermek aynı dalın iki ayrı hâlini, birbirini dışlayan iki ucunu anlatıyordu. Gül ile diken ise yan yana duran, aynı bahçeye ait iki parçaydı.

2Hedefler

  • Bir dize ya da cümlede karşıt kavram çiftini bulur, onu yalnızca farklı olan sözcüklerden ayırırsın.
  • Aynı alandan gelen kavramları bir küme olarak gösterir, kümenin hangi ilgiyle kurulduğunu adlandırırsın.
  • Tezat ile tenâsübün aynı dizede birlikte bulunduğunu, her birinin hangi sözcüklerden doğduğunu göstererek açıklarsın.
  • Gül ile diken, elma ile armut gibi ilgili ama karşıt olmayan çiftleri tezat sayma yanılgısını gerekçesiyle düzeltirsin.

3Konu anlatımı

Anlam kaymadan kurulan sanat

Teşbihte bir varlık ötekine yaklaştırıldı, istiarede ve mecaz-ı mürselde bir ad başkasının yerini aldı. Teşhis ve intak dersinde de insan dışı bir varlık insan gibi duydu, konuştu. Hepsinde tek bir sözcüğün anlamı kayıyordu. Tezat ve tenâsüpte ise hiçbir sözcük gerçek anlamından ayrılmak zorunda değildir; sanat, sözcükleri yan yana dizen seçimden doğar. Bağın bir türü karşıtlıktır, öteki yakınlık. Nazan'ın balkonda ayırdığı iki ilişki tam olarak bunlardır.

Tezat: karşıt kavramları bir arada kullanmak

Tezat (karşıtlık), birbirine zıt kavramları aynı söz içinde bir arada kullanmaktır. Kimi kaynaklar bu sanatı eski belagat terimiyle «tıbâk» diye de anar. Derse özel yazılmış şu cümleye bak:

Gece boyunca ağladı, gündüz olunca güldü.

Burada iki karşıt çift var: «gece» ile «gündüz», «ağlamak» ile «gülmek». Karşıtlık sözü güçlendirir: bir hâlin yanına onun tersi konunca iki hâl de daha keskin görünür. Ak saç kara saçın yanında daha ak durur. Tezat yalnız sıfatlar arasında kurulmaz; adlar (gece–gündüz), fiiller (gelmek–gitmek, doğmak–ölmek), nitelikler (sıcak–soğuk, ağır–hafif, eski–yeni) ve nicelikler (az–çok, var–yok) karşıt çift oluşturabilir. Atasözlerinde de sık görülür: «Ak akçe kara gün içindir» sözünde «ak» ile «kara» birbirine karşı durur.

Karşıtlığın sınaması: farklı olmak yetmez

Öğrencilerin en çok takıldığı yer burasıdır. Dilde her iki sözcük birbirinden farklıdır, ama ancak bir kısmı karşıttır. Karar verirken şu soruyu sor: İki kavram aynı ölçeğin iki ucunda mı duruyor?

  • «Sıcak» ile «soğuk» sıcaklık ölçeğinin iki ucundadır.
  • «Uzak» ile «yakın» uzaklık ölçeğinin iki ucundadır.
  • «Gelmek» ile «gitmek» aynı hareketin iki ayrı yönünü bildirir.

Şimdi «elma» ile «armut» çiftine bak. İkisini bir ölçeğin iki ucuna yerleştiremezsin; «elmanın tersi» diye bir şey yoktur. Bunlar aynı kümenin, meyvelerin, iki üyesidir. Kırmızı ile mavi için de durum aynıdır: iki ayrı renk, ama bir ölçeğin karşı uçları değil. Ak ile kara ise aydınlık ile karanlık arasındaki ölçeğin iki ucunu gösterdiği için karşıt sayılır. Kedi ile köpek de gündelik dilde «kedi köpek gibi» deyimine konu olsa da karşıt kavramlar değildir; iki ayrı hayvandır.

Nazan'ın gül ile dikeni de böyledir. Bir dize, gülün güzelliği ile dikenin acısını karşı karşıya getirebilir. O zaman karşıtlığı sözcüklerin kendisinde değil, söylenen niteliklerde ararsın: «Gül tatlı kokar, diken acı verir» gibi bir cümlede tezat «tatlı» ile «acı» arasındadır. Gül ile diken ise aynı bitkinin parçaları olarak başka bir ilişki kurar.

Tenâsüp: anlamca ilgili kavramları bir arada kullanmak

Tenâsüp (uygunluk), anlamca birbiriyle ilgili, aynı alandan ya da aynı ilgi kümesinden kavramları bir arada kullanmaktır. Kimi kaynaklar bu sanatı «mürâât-ı nazîr» adıyla da verir. Örneğin kalem, kâğıt ve mürekkep yazı kümesindendir; tahta, tebeşir ve sıra sınıf kümesindendir; gemi, liman, yelken ve dalga deniz kümesindendir. Derse özel yazılmış bir cümle:

Masada kalem, kâğıt ve mürekkep bekliyordu.

Tenâsübü bulmak için sözcükleri bir başlığın altına toplamayı dene. Başlık kendiliğinden geliyorsa («yazı araçları», «bahçe», «deniz») küme vardır. Elma, armut ve ayva «meyveler» başlığında buluştuğu için yan yana geldiklerinde tezat değil, tenâsüp kurar. Gül, diken, dal ve yaprak da «bitki» başlığında buluşur.

Bu derste iki adı karıştırmamak için şöyle bir düzen kullanıyoruz: karşıt bir çift gördüğünde onu tezat diye adlandır; tenâsüp için karşıtlık dışında bir yakınlıkla, aynı alana ait olmakla bağlanan sözcükleri ara.

Divan şiirinin hazır kümeleri

Ders kitapları Divan şiirinde sık birlikte anılan kavram kümelerini tenâsübün tipik örnekleri olarak verir. Bunların en bilinenleri gül ile bülbül (çoğu zaman bahçe, gonca ve diken ile birlikte) ve mum ile pervanedir (ışık, ateş ve gece ile birlikte). Bu kavramlar şiirde sürekli birbirini çağırdığı için biri geçtiğinde öteki de akla gelir. Bu kümelerin şiirde neyi simgelediği ileride mazmun konusunun işi olacak; burada yalnız aynı alana ait olduklarını bilmen yeter.

İki sanat aynı dizede

Tezat ile tenâsüp birbirini dışlamaz. Bir dize hem karşıt bir çift hem de bir ilgi kümesi taşıyabilir. Derse özel yazılmış şu dörtlüğü adım adım çözelim:

Gündüz sevindi bahçede gül ile bülbül,
Gece üzüldü odada mum ile pervane;
Ak kâğıda kara mürekkep damladı,
Kalemim ağır ağır doldurdu satırı.

Birinci adım, karşıt çiftleri ara. «Gündüz» ile «gece», «sevindi» ile «üzüldü», «ak» ile «kara». Üç çift de aynı ölçeğin iki ucundadır.

İkinci adım, kümeleri topla. Bahçe, gül ve bülbül bir küme; mum ile pervane (odayla birlikte) ikinci küme; kâğıt, mürekkep, kalem ve satır üçüncü küme.

Üçüncü adım, iki sanatı dize dize eşleştir.

DizeTezatTenâsüp
1gündüz, sevindi (2. dizedeki gece ve üzüldü ile)bahçe, gül, bülbül
2gece, üzüldü (1. dizedeki karşılıklarıyla)mum, pervane
3ak–karakâğıt, mürekkep
4yokkalem, satır (3. dizedeki kümeye katılır)

Görüldüğü gibi karşıt çift iki ayrı dizeye dağılabilir, küme de dizeden dizeye uzayabilir. İkinci dizede mumun üzülmesi teşhis dersinden tanıdık bir kişileştirmedir; bir dizede birden çok sanat bulunması olağandır. Bu yüzden bir sanatı bulduğunda aramayı bırakma; soru hangi sanatı soruyorsa onun ölçütünü uygula.

Kümeye bakmak sonraki adımda da işe yarar

Bu derste bir sözcüğün hangi kümeye ait olduğuna bakmayı öğrendin. Sıradaki derste karşına iki anlamı olan sözcükler çıkacak: tevriyede şair bir sözcüğün yakın anlamını değil, uzak anlamını kasteder. Hangi anlamın kastedildiğini çözerken sözcüğün çevresindeki ilgi kümesine bakma alışkanlığın işine yarayacak. Aynı derste telmihi de göreceksin: sözü, okurun zaten bildiği bir olaya bağlayan gönderme.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Karşıt çifti seçmek

Soru: Örnek olarak kurduğumuz dize: «Uzak dağlardan yakın köylere indi sürü.» Bu dizede tezat kuran çift hangisidir?

  • A) dağ–sürü
  • B) uzak–yakın
  • C) köy–sürü
  • D) dağ–köy
  • E) indi–sürü

Çözüm: Önce her çifte ölçek sorusunu sor. «Uzak» ile «yakın» uzaklık ölçeğinin iki ucundadır. Dağ ile köy farklı yerlerdir ama bir ölçeğin karşı uçları değildir; sürü ile köy, sürü ile dağ ise aynı kır hayatına ait ilgili kavramlardır. Cevap: B.

Örnek 2 — Farklı ama karşıt değil

Soru: Kahvaltı sofrasını anlatan örnek cümle: «Kahvaltıda peynir, zeytin, bal ve reçel vardı.» Cümle hakkında hangisi doğrudur?

  • A) Peynir ile bal tadı farklı olduğu için tezat kurar.
  • B) Hiçbir sanat yoktur, çünkü sözcükler gerçek anlamlıdır.
  • C) Zeytin ile reçel karşıt kavramlardır.
  • D) Sözcükler kahvaltı kümesinde buluştuğu için tenâsüp vardır.
  • E) Hem tezat hem tenâsüp vardır.

Çözüm: Dört yiyecek birbirinden farklıdır, ama hiçbiri ötekinin karşıt ucu değildir. Hepsi «kahvaltı» başlığı altında toplanır. B'deki gerekçe yanlıştır: tenâsüp sözcüklerin gerçek anlamlarıyla da kurulur. Cevap: D.

Örnek 3 — İki kümeyi ayırmak

Soru: Tahtaya yazılmış bir örnek dize: «Gökte ay ile yıldız, bahçede gül ile bülbül.» Dizedeki tenâsüp için hangi açıklama doğrudur?

  • A) Dizede iki ayrı küme vardır: gök, ay, yıldız bir küme; bahçe, gül, bülbül ikinci küme.
  • B) Ay ile gül karşıt olduğu için yalnız tezat vardır.
  • C) Tek küme vardır, o da gök ile bahçeden oluşur.
  • D) Bülbül hiçbir kümeye girmez.
  • E) Dizede ilgili kavram yoktur.

Çözüm: Sözcükleri başlıklara topla. Ay ve yıldız «gök» başlığında, gül ve bülbül «bahçe» başlığında buluşur. Ay ile gül arasında bir ölçek kurulamaz, bu yüzden B'deki karşıtlık yoktur. Cevap: A.

Örnek 4 — İki sanat aynı cümlede

Soru: Bu dersin örneği olarak kurulmuş cümle: «Ninem pencereyi açtı, rüzgâr gelince kapadı; saksıda fesleğen, nane, biber yan yana büyüdü.» Cümlede hangi sanatlar bulunur?

  • A) Yalnız tezat: açmak–kapamak.
  • B) Yalnız tenâsüp: fesleğen, nane, biber.
  • C) Tezat: pencere–rüzgâr; tenâsüp: ninem, saksı.
  • D) Hiçbir sanat yoktur.
  • E) Tezat açmak ile kapamak arasında; tenâsüp saksı, fesleğen, nane ve biber arasında.

Çözüm: «Açmak» ile «kapamak» aynı eylemin iki karşıt yönüdür. Saksı, fesleğen, nane ve biber «balkon bahçesi» başlığında toplanır. A ile B birer sanatı atlar; C'deki pencere ile rüzgâr karşıt değildir. Cevap: E.

5Tuzaklar

  • Her farklı çifti karşıt saymak. Elma–armut, kırmızı–mavi, kedi–köpek birbirinden farklıdır, ama bir ölçeğin iki ucunda durmaz; tezat kurmaz.
  • Gül ile dikeni tezat sanmak. İkisi aynı bitkinin parçalarıdır ve tenâsübe girer; dizede bir karşıtlık varsa onu «tatlı–acı», «güzel–çirkin» gibi niteliklerde ara.
  • Gerçek anlamlı sözcükte sanat aramamak. Kalem, kâğıt ve mürekkep gerçek anlamlarıyla dursa da aynı alana ait oldukları için tenâsüp kurar.
  • Bir sanat bulunca aramayı bırakmak. Aynı dize hem karşıt bir çift hem de bir ilgi kümesi taşıyabilir; soru «hangi sanatlar» diyorsa ikisini de say.
  • Karşıt çifti tek dizede aramak. Gece bir dizede, gündüz öbür dizede olabilir; karşıtlık dizeler arasında da kurulur.

6Tekrar kartı

  • Tezat (karşıtlık): zıt kavramları bir arada kullanmak; kimi kaynaklarda «tıbâk».
  • Sınama sorusu: İki kavram aynı ölçeğin iki ucunda mı? Ucu yoksa tezat da yoktur.
  • Karşıt çift adlardan, fiillerden, niteliklerden ve niceliklerden kurulabilir: gece–gündüz, gelmek–gitmek, sıcak–soğuk, az–çok.
  • Tenâsüp (uygunluk): anlamca ilgili, aynı alandan kavramları bir arada kullanmak; kimi kaynaklarda «mürâât-ı nazîr».
  • Sınama yolu: Sözcükler tek bir başlığın altına toplanıyor mu? Toplanıyorsa küme vardır.
  • Elma–armut, gül–diken farklıdır ama karşıt değildir; aynı kümeden geldikleri için tenâsübe girer.
  • Ders kitabı kalıbı olarak Divan şiirinin kümeleri: gül–bülbül–bahçe, mum–pervane.
  • İki sanat aynı dizede bulunabilir; her birini ayrı ölçütle bul.

7Alıştırma

  1. Soru 1 · Kolay

    Derse özel yazılmış «Gece de gündüz de seni andım bu köyde» dizesinde tezat kuran sözcükler hangileridir?

    1. A)köy ile seni
    2. B)andım ile köy
    3. C)gece ile gündüz
    4. D)gece ile andım
    5. E)seni ile gündüz
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Gece ile gündüz zamanın aydınlık ve karanlık iki ucunu bildirir; öteki çiftlerde karşıtlık yoktur.

  2. Soru 2 · Kolay

    Anlamca birbiriyle ilgili, aynı alandan kavramları bir arada kullanmaya verilen ad nedir?

    1. A)Tenâsüp
    2. B)Tezat
    3. C)Teşbih
    4. D)Teşhis
    5. E)İstiare
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Aynı ilgi kümesinden sözcükleri bir arada kullanmak tenâsüptür; tezat ise karşıt kavramları buluşturur.

  3. Soru 3 · Kolay

    Aşağıdaki çiftlerin hangisi karşıt kavramlardan oluşur?

    1. A)elma–armut
    2. B)kalem–defter
    3. C)masa–sandalye
    4. D)yağmur–bulut
    5. E)uzak–yakın
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Uzak ile yakın aynı ölçeğin iki ucundadır; öteki çiftler aynı kümeden ilgili kavramlardır.

  4. Soru 4 · Kolay

    Derse özel yazılmış «Bahçede gül açmış, bülbül dalda şakır» dizesinde tenâsübü hangi sözcükler kurar?

    1. A)yalnız «açmış» ile «şakır» fiilleri
    2. B)bahçe, gül, bülbül ve dal
    3. C)yalnız «bahçede» sözcüğü
    4. D)dizede ilgili kavram bulunmaz
    5. E)gül ile bülbül, karşıt oldukları için
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Dört sözcük de bahçe başlığı altında toplanır; gül ile bülbül karşıt değil, birbirini çağıran kavramlardır.

  5. Soru 5 · Orta

    Nuray, «Sepette elma da vardı armut da» cümlesinde tezat bulunduğunu söylüyor. Bu görüş için hangi değerlendirme doğrudur?

    1. A)Haklıdır, çünkü iki meyve birbirinden farklıdır.
    2. B)Haklıdır, çünkü «da… da» bağlacı her zaman karşıtlık kurar.
    3. C)Yanılıyor, çünkü somut sözcüklerle hiçbir sanat kurulamaz.
    4. D)Yanılıyor; elma ile armut bir ölçeğin iki ucu değil, aynı kümenin üyeleridir, bu yüzden tenâsüp kurar.
    5. E)Yanılıyor, çünkü tezat yalnız fiiller arasında olur.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Elmanın karşıt ucu olmaz; iki meyve aynı başlıkta buluştuğu için ilişki tenâsüptür.

  6. Soru 6 · Orta

    Derse özel yazılmış dizelerin hangisinde tezat vardır?

    1. A)Ağlayan da ben oldum, gülen de ben.
    2. B)Bahçede elma, ayva, nar olgunlaştı.
    3. C)Kalemi aldım, kâğıda bir mektup yazdım.
    4. D)Gül dalında bir diken, yanında bir yaprak.
    5. E)Masada kitap, defter, silgi duruyor.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Ağlamak ile gülmek karşıt iki hâldir; öteki dizelerde yalnız aynı alandan sözcükler yan yana gelir.

  7. Soru 7 · Orta

    Aşağıdaki örnek cümlelerden hangisinde tezat bulunmaz, yalnız tenâsüp bulunur?

    1. A)Sıcak çorba soğuk ekmeğin yanında bekliyordu.
    2. B)Uzak köyler artık yakın oldu bize.
    3. C)Zil çaldı; tahtada tebeşir, sırada defter bekliyordu.
    4. D)Gelen de giden de kapıda selam verdi.
    5. E)Az konuştu, çok dinledi.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Zil, tahta, tebeşir, sıra ve defter okul kümesindedir; ötekilerin her birinde karşıt bir çift bulunur.

  8. Soru 8 · Orta

    Derse özel yazılmış «Beyaz tahtaya siyah kalemle yazdı öğretmen» cümlesinde hangi sanatlar, hangi sözcüklerle kurulmuştur?

    1. A)Yalnız tezat vardır.
    2. B)Yalnız tenâsüp vardır.
    3. C)Hiçbir sanat yoktur.
    4. D)Tezat «beyaz» ile «tahta» arasındadır.
    5. E)Beyaz ile siyah tezat; tahta, kalem ve öğretmen tenâsüp kurar.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Renkler aydınlık ölçeğinin iki ucundadır, öteki üç sözcük ise sınıf başlığında toplanır.

  9. Soru 9 · Orta

    Aşağıdaki çiftlerden hangisi birbirinden farklı olduğu hâlde karşıt sayılmaz?

    1. A)var–yok
    2. B)kedi–köpek
    3. C)az–çok
    4. D)gelmek–gitmek
    5. E)genç–yaşlı
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Kedi ile köpek iki ayrı hayvandır; deyimdeki kavga anlamı onları bir ölçeğin iki ucuna yerleştirmez.

  10. Soru 10 · Orta

    Derse özel yazılmış «Gemi limandan çıktı, yelken rüzgârla doldu, dalgalar kıyıya vurdu» cümlesinde tenâsübü kuran küme hangisidir?

    1. A)yalnız gemi ile kıyı arasındaki karşıtlık
    2. B)çıkmak ile vurmak arasındaki karşıtlık
    3. C)liman ile rüzgâr arasındaki tezat
    4. D)gemi, liman, yelken, rüzgâr, dalga ve kıyıdan oluşan deniz kümesi
    5. E)cümlede bir ilgi kümesi bulunmaz
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Sözcüklerin hepsi deniz başlığı altında toplanır; seçeneklerdeki karşıtlıkların hiçbiri gerçek bir ölçek kurmaz.

  11. Soru 11 · Orta

    Derse özel yazılmış «Herkes sustu o gün, yalnız çocuk konuştu» cümlesinde tezat hangi kavramlar arasındadır?

    1. A)susmak ile konuşmak
    2. B)herkes ile gün
    3. C)o gün ile çocuk
    4. D)yalnız ile gün
    5. E)çocuk ile konuşmak
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Susmak ile konuşmak aynı eylemin iki karşıt hâlidir; öteki çiftler arasında bir ölçek kurulamaz.

  12. Soru 12 · Zor

    Derse özel yazılmış «Gül tatlı kokar, diken acı verir elime» dizesinde tezat hangi sözcüklerden doğar?

    1. A)gül ile diken, çünkü biri çiçek, öteki sivri bir uçtur
    2. B)gül ile el
    3. C)kokmak ile vermek
    4. D)dizede tezat bulunmaz
    5. E)tatlı ile acı; gül ile diken ise aynı bitkinin parçası olarak tenâsübe girer
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Karşıtlık niteliklerde kurulmuştur; gül ile dikenin karşıt ucu yoktur, ikisi bitki kümesindedir.

  13. Soru 13 · Zor

    Derse özel üç dize: «Sürü, kaval, değnek ve çoban yolda / Az konuştu ihtiyar, çok düşündü / Gündüz otladı kuzu, gece ağıla döndü sürü». Hem tezat hem tenâsübün birlikte bulunduğu dize hangisidir?

    1. A)sürünün yola düştüğü dize
    2. B)ihtiyarın konuştuğu dize
    3. C)kuzunun otladığı dize
    4. D)sürü ve ihtiyar dizeleri birlikte
    5. E)üçünden hiçbiri
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Üçüncü dizede gündüz ile gece karşıttır, kuzu, ağıl ve sürü ise kır kümesindedir; ilk dizede yalnız küme, ikincide yalnız karşıtlık vardır.

  14. Soru 14 · Zor

    Nüket iki örnek cümle yazıyor: birincisi «Yaşlı adam genç fidanı suladı», ikincisi «Çınar da meşe de ormanda yan yana büyüdü». Nüket'in iki cümlesini doğru niteleyen yargı hangisidir?

    1. A)İkisinde de tezat vardır.
    2. B)Birincide yaşlı ile genç tezat kurar; ikincide çınar, meşe ve orman karşıt olmayan, aynı alandan kavramlar olarak tenâsüp kurar.
    3. C)Birincide tenâsüp, ikincide tezat vardır.
    4. D)İkisinde de sanat yoktur.
    5. E)İkincide tezat vardır, çünkü çınar ile meşe farklı ağaçlardır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Yaşlı ile genç yaş ölçeğinin iki ucundadır; iki ağaç ise yalnız farklıdır ve orman başlığında buluşur.

  15. Soru 15 · Zor

    Bu ders için kurulan şu cümlelerden hangisinde iki farklı nitelik yan yana geldiği hâlde karşıt kavram yoktur?

    1. A)Beyaz önlük de siyah önlük de askıdaydı.
    2. B)Önce geldi, az sonra gitti.
    3. C)Ağır sandığı hafif bavulun yanına koydu.
    4. D)Kırmızı elbiseyi de mavi elbiseyi de denedi.
    5. E)Sıcak su soğuk taşa döküldü.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Kırmızı ile mavi iki ayrı renktir, bir ölçeğin karşı uçlarında durmaz; ötekilerin her birinde karşıt çift vardır.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Tevriye ve telmih» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

  1. Soru 1 · Orta

    Örnek cümlelerden hangisi hiçbir karşıt çift taşımadan yalnız tenâsüp kurar?

    1. A)Uzaktan bir ses geldi, yakından cevap verildi.
    2. B)Dün güldü, bugün ağladı.
    3. C)Az yedi, çok uyudu.
    4. D)Kapıya geldi, biraz oturdu, sonra gitti.
    5. E)Öğretmen tahtaya tebeşirle yazdı, öğrenciler deftere geçirdi.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Öğretmen, tahta, tebeşir, öğrenci ve defter sınıf kümesindedir; öteki seçeneklerin her biri karşıt bir çift taşır.

  2. Soru 2 · Orta

    Derse özel yazılmış «Çantasında kitap, kalem, deniz, defter ve silgi vardı» cümlesinde ilgi kümesini bozan sözcük hangisidir?

    1. A)kitap
    2. B)defter
    3. C)deniz
    4. D)silgi
    5. E)kalem
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Öteki sözcükler okul ve yazı başlığında toplanır; deniz bu başlığa girmediği için kümenin dışında kalır.

  3. Soru 3 · Zor

    Nihat, «Gül dalında diken de var yaprak da» cümlesinde gül ile dikeni tezat sayıyor. Nihat'ın yanılgısını hangi açıklama gösterir?

    1. A)Gül, diken, dal ve yaprak aynı bitkinin parçalarıdır; bir ölçeğin iki ucu değil, bir kümenin üyeleridir, bu yüzden tezat değil tenâsüp vardır.
    2. B)Nihat haklıdır, çünkü güzel olanla can yakan olan birbirinin tersidir.
    3. C)Cümlede hiçbir ilgi kurulmamıştır.
    4. D)Tezat dal ile yaprak arasındadır.
    5. E)Diken gülün karşıtı olduğu için cümlede yalnız tezat vardır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Cümlede güzellik ile acı gibi karşıt nitelikler söylenmemiştir; dört sözcük yalnız bitki başlığında buluşur.

  4. Soru 4 · Zor

    Derse özel yazılmış «Sıcak fırından soğuk sabaha ekmek, un ve maya kokusu taştı» cümlesinde hangi sanatlar, hangi sözcüklerle kurulmuştur?

    1. A)Yalnız tezat vardır, o da sıcak ile soğuk arasındadır.
    2. B)Yalnız tenâsüp vardır, karşıt çift bulunmaz.
    3. C)Tezat fırın ile sabah arasında kurulmuştur.
    4. D)Sıcak ile soğuk tezat; fırın, ekmek, un ve maya tenâsüp kurar.
    5. E)Cümlede hiçbir sanat bulunmaz.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Sıcaklık ölçeğinin iki ucu bir arada, fırıncılık kümesinin dört üyesi de yan yana kullanılmıştır.

  5. Soru 5 · Zor

    Örnek olarak verilen cümlelerden hangisinde iki niteleme bulunduğu hâlde tezat yoktur?

    1. A)Ağır yükü hafif sandık.
    2. B)Yeşil gözlü, uzun boylu bir delikanlı geldi.
    3. C)Eski evi yeni boyadılar.
    4. D)Erken yattı, geç kalktı.
    5. E)Dar sokaktan geniş meydana çıktık.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Göz rengi ile boy uzunluğu farklı ölçeklere aittir ve birbirinin karşıtı değildir; ötekilerde karşıt çift bulunur.

E03 — Söz Sanatları

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.