Mecaz-ı mürsel

Akşam yemeğinde babası telefonuna bakıp «Bütün apartman dokuzda otoparka iniyor, yönetici toplantı istemiş» dedi. Ceylinsu o gün okulda istiareyi işlemişti; cümleyi hemen defterine geçirdi ve yanına «apartman yürüyen bir insana benzetilmiş, kişileştirme» yazdı. Dokuza doğru merdivenlerde ayak sesleri başladı. Aşağı inenler ikinci kattaki emekli öğretmen, karşı dairedeki çift ve üst kattaki çocuklu aileydi; bina olduğu yerde duruyordu. Babasının cümlesini duyan hiç kimse yürüyen bir yapı düşünmemişti. Ceylinsu deneme yaptı: «apartman» yerine «apartmanda oturanlar» yazınca cümleden hiçbir görüntü eksilmedi, anlam olduğu gibi kaldı. Defterdeki notun üstünü çizdi. Bir yapı insana benzetilmemiş, yalnız içinde yaşayan insanların yerine onun adı söylenmişti.

• Bir cümlede ya da dizede başka bir şeyin yerine kullanılmış adı bulur, gerçekte kastedilen şeyi söylersin.
• Söylenen ad ile kastedilen şey arasındaki ilgiyi (yer, kap, parça, bütün, sanatçı) adlandırırsın.
• Mecaz-ı mürseli istiareden ve teşbihten, ilişkinin benzerlik olup olmadığına bakarak ayırırsın.
• Aynı sözcüğün gerçek anlamıyla kullanıldığı cümleyi ad aktarması yapılan cümleden ayırt edersin.

Yakın duran şeyin adıyla konuşmak

Gündelik konuşmada her şeyi kendi adıyla anmayız. Bir şeyin yerine onun yanında, içinde ya da çevresinde bulunan bir başka şeyin adını söyleriz; dinleyen de hiç zorlanmadan doğru şeyi anlar. «Bütün köy düğüne geldi» diyen kişi evlerin, tarlaların yola çıktığını anlatmıyor; köyde yaşayan insanları kastediyor. «Demliği bitirdik» diyen biri porselen bir kabı değil, içindeki çayı tüketmiştir. Bu söyleyişlerde sözcük gerçek anlamından çıkmıştır, ama okurun zihninde hiçbir benzerlik kurulmaz. Kurulan şey bir yakınlık bağıdır: köy ile köylüler, demlik ile çay birbirinin yanında durur.

TYT Türkçe akademisinde sözcükte anlam konusunu işlerken bu kullanımı ad aktarması adıyla tanıdın; o derste ad aktarmasını kişileştirme ve duyu aktarımıyla birlikte, sözcüğün anlam kaymaları arasında gördün. Söz Sanatları modülü aynı olguya edebiyatın verdiği adla bakıyor: mecaz-ı mürsel. İki terim aynı kavramı anlatır. Dil bilgisi derslerinde sözcüğün anlamına, edebiyat derslerinde ise bu kullanımın bir söz sanatı olarak metne kattığı söyleyişe bakılır.

Tanım

Mecaz-ı mürsel (ad aktarması), benzetme amacı olmadan bir sözcüğün, aralarında benzerlik dışında bir ilgi bulunan başka bir kavramın yerine kullanılmasıdır. Ders kitaplarında «mürsel» sözcüğü «serbest, bağsız» diye açıklanır: bu mecaz, benzetme bağından serbesttir. Örnek cümle tanımın kendisini gösterir:

Ankara dün gece yeni bir karar aldı.

Cümlede «Ankara» sözcüğü şehri değil, o şehirde bulunan devlet yönetimini anlatır. Yönetim bir şehre benzetilmemiştir; yönetim o şehirdedir, ilgi budur.

Dört soruyla çözümleme

Her örnekte dört soruyu sırayla sor: Cümlede hangi ad söylenmiş? Gerçekte ne kastediliyor? İkisini birbirine bağlayan ilgi nedir? Söylenen adla kastedilen şey arasında bir benzetme var mı? Dördüncü sorunun cevabı «hayır» ise ad aktarması vardır.

Aşağıdaki cümlelerin hepsi bu derse özel yazıldı.

İlgilerin türleri

Ders kitapları ilgileri birkaç başlıkta toplar. Bunları ezberlemekten önce mantığını kavramak işini kolaylaştırır.

Yer ile orada bulunanlar. Bir mekânın adı, o mekândaki insanlar için kullanılır: «Bütün mahalle pencerelere koştu», «Stat golden sonra ayağa fırladı.» Koşan mahalle halkıdır, ayağa fırlayan seyircilerdir.

Yer ile oradaki kurum. Bir şehrin, binanın ya da yerin adı, orada işleyen bir kurumun yerini alır: «Okul yarın veli toplantısı yapacak.» Toplantıyı bina değil, okul yönetimi yapar.

Kap ile içindeki (iç–dış). Kabın adı söylenir, içindeki şey kastedilir: «Tencere fokurdamaya başladı», «Bir fincan daha içer misin?»

Parça ile bütün. İki yönlüdür. Bütünün adı söylenip bir parçası kastedilebilir: kalemin tamamı açılmaz, yalnız ucu açılır. Parçanın adı söylenip bütün kastedilebilir: «Evde beslenecek beş boğaz var» cümlesinde boğaz bir insanı, «Bağda çalışacak el arıyorlar» cümlesinde el bir işçiyi karşılar.

Sanatçı ile eser. Yazarın, şairin ya da bestecinin adı eserlerinin yerine geçer: «Bu yaz bir Ömer Seyfettin bitirdim», «Raftaki Yunus Emre'yi bana uzatır mısın?»

Kimi kaynaklar bu listeye sebep ile sonuç arasındaki ilgiyi de ekler. «Bu ev babamın alın teri» cümlesinde alın teri, emeğin bir sonucudur ama emeğin kendisini anlatır. Bu ilgiyi sınıflandırmada kaynaklar aynı adı kullanmaz; sorularda asıl istenen, ilginin adı değil, ilginin benzerlik olmadığını görmektir.

İstiareyle karşılaştırma

İstiare dersinde benzetmenin öğelerinden biri düştüğünde ortaya çıkan sanatı gördün. Orada sözcük yine başka bir şeyin yerine kullanılıyordu; bu yüzden iki sanat ilk bakışta birbirine karışır. Ayrım tek bir noktadadır: istiarede yer değiştirmenin gerekçesi benzerliktir, mecaz-ı mürselde yakınlıktır. O derste ilk sezgiyi bir «gibi» sınaması veriyordu: kastedilen şeyi söylenen ada «gibi» ile bağladığında anlamlı bir nitelik çıkmıyorsa benzetme amacı da yoktur. «Yöneticiler Ankara gibi» sözü hiçbir şey anlatmaz. Aşağıda bu sezgiyi iki cümle üzerinde genişletiyoruz.

İki cümleyi karşılaştır:

Bütün sınıf öğretmenin şakasına güldü.

Sınıfın bülbülü yine koronun en önündeydi.

İlk cümlede «sınıf» öğrencilerin yerine kullanılmıştır. Öğrenciler sınıfa benzemez; sınıfın içindedirler. İkinci cümlede «bülbül» sesi güzel bir öğrencinin yerine kullanılmıştır. Öğrenci ile bülbül aynı yerde bulunmaz, ama sesin güzelliğinde buluşurlar: bu bir benzerliktir ve cümlede açık istiare vardır.

Bir yerine koyma denemesi ayrımı somutlaştırır. Kastedilen şeyi söylenen adın yerine yaz. «Bütün öğrenciler öğretmenin şakasına güldü» cümlesi eksiksiz bir anlam taşır; bir imge kaybolmamıştır. «Sesi güzel öğrenci yine koronun en önündeydi» cümlesinde ise bülbülün çağırdığı görüntü yok olur. Değiştirme işleminden sonra bir benzerlik imgesi kayboluyorsa istiare, kaybolan bir imge yoksa mecaz-ı mürsel vardır.

Teşbihten ayırmak daha kolaydır. Teşbihte iki temel öğe cümlede birlikte durur: «Öğrencilerin sesi bülbül gibiydi.» Mecaz-ı mürselde ise kastedilen şey hiç söylenmez, yalnız onun yanında duran şeyin adı söylenir.

Kişileştirme sanmak

Ceylinsu'nun ilk düşüncesi çok yaygın bir yanılgıdır. «Ankara karar aldı», «Okul toplantı yapacak», «Bütün köy sevindi» cümlelerinde fiiller insana özgüdür. Ama bu fiillerin gerçek öznesi zaten insandır: kararı yetkililer alır, toplantıyı yöneticiler yapar, sevinen köylülerdir. İnsan dışı bir varlığa insan özelliği verilmemiştir; bu yüzden kişileştirme de yoktur. Şehrin kendisi ağlıyor, uyanıyor, birini özlüyorsa durum değişir; o zaman insan özelliği gerçekten bir şehre verilmiş olur.

Gerçek anlamı ayırmak

Aynı sözcük bir cümlede gerçek, öbüründe aktarılmış anlamda kullanılabilir. «Rafa altı cam bardak dizdi» cümlesinde bardak bir kaptır. «Susuzluktan art arda üç bardak içti» cümlesinde ise içilen şey suyun kendisidir. «Ankara'ya akşam treniyle vardık» cümlesinde şehir gerçek anlamdadır; varılan yer bir yönetim değil, bir kenttir. Karar verirken fiile bak: fiil söylenen adın kendisine uyuyorsa sözcük gerçek anlamdadır; ancak yakınındaki bir başka şeye uyuyorsa ad aktarması vardır.

Bir dörtlüğü çözmek

Aşağıdaki dörtlük bu derse özel kuruldu; ölçüsü bu dersin konusu değil.

Bütün mahalle pencerelere koşmuştu,

Çaydanlık kaynıyordu ocağın üstünde,

Dedem raftan bir Yunus Emre indirdi,

Kardeşim sessizce kalemini açtı.

Her dizede fiile sorulan soru aynı sonucu verir. Pencereye koşan mahalleli, kaynayan sudur; raftan indirilen kitap, açılan ise kalemin ucudur. İkinci dizedeki «ocak» sözcüğü ise gerçek anlamıyla, ateş yakılan yer olarak kullanılmıştır. Bir cümlede ad aktarması bulmak, o cümledeki her sözcüğün aktarılmış olduğunu göstermez.

Sıradaki sanatın sınırı

Bu dersteki cümlelerde insana özgü fiiller hep bir insana dönüyordu: kararı yönetim alıyor, öğrenciler gülüyor, mahalleli pencereye koşuyordu. Söylenen adı kastedilen insanla değiştirdiğinde fiil yerine oturuyordu. Bir sonraki derste bu değiştirmenin yapılamadığı cümlelere geçiyoruz. Bir söğüdün dertlendiği ya da denizin kayalara küstüğü söylendiğinde arkada saklı bir insan topluluğu yoktur; duygu doğrudan söğüde, denize yüklenmiştir. Orada önce varlığın kendi doğasındaki eylemi (ırmağın akması gibi) insandan ödünç alınan eylemden ayırmayı, sonra o varlığa söz söyletildiği yerleri bulmayı öğreneceksin: birincisi teşhis, ikincisi intaktır.

Örnek 1 — Kastedileni söylemek

Soru: Bu derste kurulan cümle: «Elektrik kesilince bütün apartman merdivenlere döküldü.» Bu cümlede «apartman» sözcüğüyle kastedilen nedir?

• A) Binanın merdivenleri
• B) Binanın elektrik tesisatı
• C) Apartmanda oturan insanlar
• D) Apartmanın yöneticisi
• E) Binanın bulunduğu sokak

Çözüm: Merdivenlere dökülen şey bir yapı olamaz; bu fiil insanlara uyar. Söylenen ad «apartman», kastedilen orada oturanlardır. Aralarındaki ilgi bir benzerlik değil, içinde bulunmaktır. D seçeneği tek bir kişiyi gösterir, oysa «bütün» sözcüğü topluluğu işaret eder. Cevap: C.

Örnek 2 — İlgiyi adlandırmak

Soru: Örnek cümle (bu derse özel): «Bayram sabahı bütün aile ikinci demliği de bitirdi.» Bu cümledeki ad aktarması hangi ilgiye dayanır?

• A) Yer ile orada yaşayanlar
• B) Kap ile içindeki
• C) Sanatçı ile eser
• D) Parçası söylenip bütünün kastedilmesi
• E) Yer ile oradaki kurum

Çözüm: Bitirilen şey demliğin kendisi değil, içindeki çaydır. Kabın adı söylenmiş, içindeki kastedilmiştir. «Aile» sözcüğü burada kendi anlamıyla, insanları anlatır; bu yüzden A seçeneği yanıltıcıdır. Cevap: B.

Örnek 3 — Benzerlik mi, yakınlık mı?

Soru: Derse özel iki cümle: «Bütün mahalle ayaktaydı.» ve «Mahallenin aslanı yine kavgaya karıştı.» Bu cümlelerle ilgili hangi açıklama doğrudur?

• A) İki cümlede de mecaz-ı mürsel vardır.
• B) İlk cümlede teşbih, ikincisinde mecaz-ı mürsel vardır.
• C) İlk cümlede mecaz-ı mürsel, ikincisinde açık istiare vardır.
• D) İki cümlede de açık istiare vardır.
• E) İlk cümle gerçek anlamlıdır, ikincisinde kişileştirme vardır.

Çözüm: İlk cümlede «mahalle» orada yaşayanların yerine kullanılmıştır; aralarında yer ilgisi vardır, benzerlik yoktur. İkinci cümlede «aslan» güçlü ya da kavgacı bir gencin yerine kullanılmıştır; genç ile aslan güçte buluşur, ama genç cümlede söylenmemiştir. Benzeyen düşmüş, geriye yalnız aslan kalmıştır; bu da açık istiaredir. Cevap: C.

Örnek 4 — Gerçek anlamı ayırmak

Soru: Aşağıdaki örneklerden hangisinde «okul» kendi anlamıyla, bir yer olarak geçer?

• A) Okul yarın bir müze gezisi düzenliyor.
• B) Okulun bahçesine üç fidan diktik.
• C) Okul bu yıl telefon kullanımına yeni bir kural getirdi.
• D) Bütün okul bayrak törenine katıldı.
• E) Okul velilere bir bilgilendirme mektubu gönderdi.

Çözüm: Geziyi düzenleyen, kuralı getiren ve mektubu gönderen okul yönetimidir; bu üç seçenekte yer, kurumun yerine geçmiştir. D'de törene katılanlar öğrenciler ve öğretmenlerdir. B'de ise bahçesine fidan dikilen yer okulun kendisidir; sözcük bir mekânı anlatır, kimsenin yerine geçmez. Cevap: B.

• İnsana özgü fiili gördüğü anda kişileştirme demek. «Köy sevindi», «Okul karar verdi» cümlelerinde fiilin gerçek öznesi zaten insandır; insan dışı bir varlığa insan özelliği verilmemiştir.
• Her yer değiştirmeyi istiare saymak. İstiarede söylenen ad ile kastedilen şey bir nitelikte buluşur; mecaz-ı mürselde ise biri öbürünün içinde, yanında ya da parçasıdır.
• Aynı sözcüğü her cümlede aktarılmış sanmak. «Ankara'ya vardık», «Bardağı rafa koydum» cümlelerinde şehir de bardak da kendi anlamındadır; karar fiilin kime uyduğuna bakılarak verilir.
• İlginin yönünü karıştırmak. «Kalemini aç» cümlesinde bütün söylenip parça kastedilir; «beş boğaz» söyleyişinde ise parça söylenip bütün kastedilir.
• Sanatçı adını her geçtiği yerde ad aktarması saymak. «Fuzuli okudum» cümlesinde eserler kastedilir; «Fuzuli'nin hayatını anlatan bir kitap okudum» cümlesinde ise ad şairin kendisini anlatır.