İstiare

Aysun, akşam çalışmasına ara verip beş yaşındaki kuzeni Bedri ile maç yayınını açtı. Oyuncular tünelden çıkarken spiker bağırdı: «Aslanlar sahaya çıktı!» Aysun'un aklına az önce defterine yazdığı kural geldi: benzetme varsa ortada bir «gibi» olur. Spikerin cümlesinde ne «gibi» vardı ne de «oyuncu» sözcüğü; demek ki burada benzetme aranmazdı. O sırada Bedri ekrana yaklaşıp sordu: «Abla, aslanlar hani? Ben sadece futbolcu görüyorum.» Aysun güldü, sonra durdu. Bedri sözcüğü gerçek anlamıyla almış ve ekranda yeleli bir hayvan aramıştı. Evdeki herkes ise aynı sözcüğü duyup oyuncuları anlamıştı. Oyuncular bir hayvana benzetilmişti; yalnız benzetmenin bir ucu ile edatı söylenmeden bırakılmıştı.

• Verilen bir dizede ya da cümlede benzetmenin hangi temel öğesinin söylendiğini, hangisinin düştüğünü bulup sözü açık ya da kapalı istiare diye adlandırırsın.
• Kapalı istiarede söylenmeyen varlığı, cümlede kalan özellik, eylem ya da parça ipucundan çıkarırsın.
• Teşbih-i beliğ ile istiareyi, özellikle isim tamlamalarında, temel öğe sayısına bakarak ayırırsın.
• Bir sözcük başka bir varlığın yerine geçtiğinde benzetme amacı olup olmadığını sorarak istiareyi benzetmesiz ad aktarmasından ilk elden ayırırsın.

Benzetme gizlenince

Teşbih dersinde bir benzetmeyi öğelerine ayırdın ve bunlardan ikisinin, benzeyen ile kendisine benzetilenin, temel öğe olduğunu, teşbihin ancak ikisi birlikte söylendiğinde kurulduğunu da gördün. Spikerin cümlesinde bu iki öğeden yalnız biri duyuluyor: «aslanlar». Oyuncuların adı geçmiyor; yine de Bedri dışında kimse ekranda bir hayvan aramıyor. Dinleyen herkes «aslan» sözcüğünün oyuncuların yerine geçtiğini ve onlara güç, cesaret gibi nitelikler yüklediğini kendiliğinden anlıyor. Benzetme ortadan kalkmamış, gizlenmiştir. Söz sanatlarında benzetmenin bu gizli biçimine istiare denir.

İstiare Arapça kökenli bir sözcüktür, «iğreti alma, ödünç alma» anlamına gelir. Adı işini anlatır: istiarede bir varlığın adı ya da ona ait bir özellik, benzediği başka bir varlık için ödünç kullanılır.

Öğeler eksildikçe: teşbihten istiareye

Aynı benzetmeyi adım adım kısaltırsak sınırın nerede çizildiği görünür. Tablodaki cümleler bu ders için yazıldı.

İlk üç satırda eksilen öğeler yardımcı öğelerdi; söz her seferinde teşbih olarak kaldı. Teşbih-i beliğ bu yolun son teşbih durağıdır: yön de edat da gitmiş, iki temel öğe birlikte duruyor. Bir adım daha atılıp temel öğelerden biri de çıkarılınca söz teşbihin sınırını geçer. Dördüncü satırda düşen benzeyendir, beşincide kendisine benzetilen. Hangi öğenin düştüğü, istiarenin türünü belirler.

İstiarenin tanımı

İstiare, benzetmenin iki temel öğesinden yalnız biriyle yapılan söz sanatıdır. Edat istiarede kullanılmaz; ölçüt her zaman temel öğe sayısıdır. İki temel öğe birlikte görünüyorsa, edat olsun olmasın, karşındaki söz bir teşbihtir. Tek temel öğe kaldıysa istiare vardır ve sıradaki soru, kalan öğenin hangisi olduğudur.

Açık istiare: cümlede kalan, kendisine benzetilen

Açık istiarede (kimi kaynaklarda istiare-i musarraha) benzeyen söylenmez; cümlede yalnız kendisine benzetilen bulunur ve benzeyenin yerine geçer. Düşen öğeyi okur bağlamdan bulur. «Aslanlar sahaya çıktı» cümlesinde «sahaya çıkmak» ve maç yayını, sözü edilenin bir hayvan değil, oyuncular olduğunu gösterir. Bedri'nin yanılgısı bağlamı okumamasından doğdu.

Açık istiarede kalan sözcük mecaz anlamıyla kullanılır. Bunu sınamanın kolay yolu sözcüğü bir an gerçek anlamıyla düşünmektir: gerçek aslanlar sahaya çıksa maç oynanmazdı. Derse özel iki örnek daha:

Yanağından iki damla inci süzüldü.

Sınıfın bülbülü bugün sesini kaybetmiş.

İlk cümlede gözyaşları, parlaklık ve tane tane oluş bakımından inciye benzetilmiştir. «Gözyaşı» sözcüğü cümlede yoktur; «yanaktan süzülmek» onu sezdirir. İkinci cümlede güzel şarkı söyleyen bir öğrenci bülbüle benzetilmiştir; «sınıf» ve «ses kaybetmek» okuru öğrenciye götürür.

Kapalı istiare: cümlede kalan, benzeyen ve bir ipucu

Kapalı istiarede (kimi kaynaklarda istiare-i mekniyye) yol tersine işler. Benzeyen söylenir, kendisine benzetilen söylenmez. Ama kendisine benzetilen iz bırakmadan kaybolmaz: ona ait bir özellik, eylem ya da parça benzeyene verilir. Bu iz, düşen öğeye götüren ipucudur.

«Oyuncularımız sahada kükredi» cümlesinde oyuncular söylenmiştir. Kükremek aslana özgü bir eylemdir; aslanın adı geçmez, ama eylemi oyunculara aktarıldığı için okur aslanı zihninde tamamlar. Derse özel iki örnek:

Rüzgâr bütün gece kapının önünde uludu.

Umudun kanatları kırıldı.

Uluma kurdun sesidir; rüzgâr kurda benzetilmiş, kurt söylenmemiştir. Kanat kuşun bir parçasıdır; umut kuşa benzetilmiş, kuşun kendisi söylenmemiş, kanatları umuda verilmiştir.

Kapalı istiareyi ararken şu soru işe yarar: «Bu eylem ya da bu özellik, cümledeki varlığa gerçekten ait mi?» Rüzgâr ses çıkarır ama ulumaz; umudun kanadı olmaz. Varlığa ait olmayan özellik, ödünç alındığı varlığı haber verir. İnsan dışı bir varlığa insana özgü bir eylem verilen teşhiste (kişileştirme) de çoğunlukla bir kapalı istiare bulunur, çünkü o varlık söylenmeyen insana benzetilmiştir; bu ilişkiye Teşhis ve intak dersinde ayrıca bakacağız.

Söylenen, düşen, kalan

Altı örneği tek tabloda toplayınca iki türün işleyişi birbirinden ayrılır:

Tablodan bir fark daha okunur. Açık istiarede ipucu genellikle çevredeki sözcüklerde, durumun kendisindedir. Kapalı istiarede ise ipucu benzeyene doğrudan bağlanmış tek bir sözcüktür: bir fiil, bir sıfat ya da bir parça adı.

Tamlamalarda sınır: teşbih-i beliğ mi, kapalı istiare mi?

Öğrencilerin en çok karıştırdığı yer isim tamlamalarıdır. Derse özel «hasret ateşi» ile «umudun kanatları» aynı kalıpta görünür, ama ayrı sanatlardır. «Hasret ateşi» öbeğinde hasret ateşe benzetilmiştir ve «ateş» sözcüğü söylenmiştir: iki temel öğe birlikte bulunduğundan bu bir teşbih-i beliğdir. «Umudun kanatları» öbeğinde ise kanat, umudun benzetildiği varlık değildir. O varlık kuştur ve söylenmemiştir; kanat yalnız onun bir parçasıdır.

Karar için tamlamanın ikinci sözcüğüne şunu sor: kendisine benzetilenin ta kendisi mi, yoksa ona ait bir parça ya da özellik mi? Kendisiyse teşbih-i beliğ, parçası ya da özelliğiyse kapalı istiare vardır.

Bir dörtlüğü dize dize çözmek

Aşağıdaki dörtlük bu ders için yazıldı; ölçü için değil, söz sanatı incelemesi için kuruldu. Dördüncü dizede kapıda bekleyen iki çocuk anlatılıyor.

Kar yağar sessizce köyün üstüne,

Ocaktaki köz altın gibi parlar,

Ayaz dişlerini geçirir pencereye,

İki serçe bekler kapıda, yanak yanağa.

1. Önce her dizede ayrı türden iki varlığın buluşup buluşmadığına bak. Birinci dizede kar, köy ve yağmak gerçek anlamıyla kullanılmıştır; benzetme yoktur.
2. Buluşma varsa temel öğeleri say. İkinci dizede köz ile altın birlikte, «gibi» ile söylenmiştir; yön «parlamak»tır. Dört öğe yerinde: ayrıntılı teşbih.
3. Üçüncü dizede yalnız ayaz söylenmiştir. Diş geçirmek yırtıcı bir hayvana özgüdür; o hayvanın adı yoktur, ama dişleri ayaza verilmiştir. Benzeyen kalmış, kendisine benzetilen düşmüş: kapalı istiare.
4. Dördüncü dizede çocuklar söylenmemiştir; cümlede yalnız «serçe» vardır. «Kapıda beklemek» ve «yanak yanağa» okuru çocuklara götürür. Kalan öğe kendisine benzetilendir: açık istiare.

Dört dizede dört ayrı sonuç çıktı; her birinde aynı iki soru yetti: kaç temel öğe var, kalan hangisi?

Benzetme amacı yoksa

Spiker birkaç dakika sonra şunu da söyleyebilirdi: «Bütün stat ayağa kalktı.» Burada da bir sözcük başka bir varlığın yerine geçmiştir; ayağa kalkan stadyumun kendisi değil, tribündeki seyircilerdir. Ama seyirciler stada benzetilmemiştir. «Seyirciler stat gibi» demek hiçbir nitelik anlatmaz; ad, bir benzerlik yüzünden değil, yer ile oradaki insanlar arasındaki bağ yüzünden aktarılmıştır.

Bir sözcüğün başka bir varlığın yerine kullanıldığı her cümlede ilk sorulacak soru budur: benzetme amacı var mı? «Oyuncular aslan gibi» anlamlı bir benzetme kurar, bu yüzden «aslanlar» istiaredir. «Seyirciler stat gibi» ise bir şey söylemez; o cümlede istiare aranmaz. Bu küçük deneme yalnız ilk sezgiyi verir, ayrımın tamamı değildir.

Sıradaki dersin konusu benzetmesiz bu ad aktarmasıdır: mecaz-ı mürsel. «Ankara bugün önemli bir karar aldı» cümlesinde kararı alan şehir değil, orada çalışan yönetimdir; ama yönetim şehre benzetilmemiştir. Bir adın hangi bağlar sayesinde, benzerlik olmadan başka bir varlığı anlatabildiğini o derste ayıracağız.

Örnek 1 — Kalan öğeyi adlandırmak

Soru: Derse özel cümle: «Bizim mahallenin şahinleri dün akşam turnuvayı kazandı.» Cümlede mahallenin voleybol takımı kastediliyor. Bu söz için hangi değerlendirme doğrudur?

• A) Söz bir teşbih-i beliğdir; oyuncular ile şahin birlikte söylenmiştir.
• B) Açık istiaredir; oyuncular söylenmemiş, yalnız kendisine benzetilen şahin kalmıştır.
• C) Kapalı istiaredir; şahine ait bir eylem oyunculara verilmiştir.
• D) Ayrıntılı teşbihtir; yön ve edat cümlededir.
• E) Benzetme yoktur; şahin sözcüğü gerçek anlamıyla kullanılmıştır.

Çözüm: Turnuvayı kazananlar oyunculardır, ama «oyuncu» sözcüğü cümlede geçmez. Söylenen tek temel öğe «şahin»dir ve oyuncuların yerine geçmiştir; benzeyen bağlamdan bulunur. Tek temel öğe olduğu için teşbih değildir (A ve D elenir). Kalan öğe kendisine benzetilen olduğu için kapalı değil açık istiaredir; C, söylenen öğeyi ters okumuştur. Şahinler gerçekten turnuva kazanamayacağından sözcük mecazdır, E de elenir. Cevap: B.

Örnek 2 — İpucundan düşen öğeye

Soru: Derse özel cümle: «Sınav kaygısı bütün gece yüreğimi pençeledi.» Bu cümlede söylenmeyen temel öğe ve onu sezdiren ipucu hangisidir?

• A) Benzeyen olan kaygı düşmüştür; ipucu «gece» sözcüğüdür.
• B) Benzetme edatı düşmüştür; ipucu «yürek» sözcüğüdür.
• C) Kendisine benzetilen kaygıdır ve söylenmiştir; düşen öğe yoktur.
• D) Kendisine benzetilen yırtıcı bir hayvan düşmüştür; ipucu «pençelemek» eylemidir.
• E) İki temel öğe de söylenmiştir; söz teşbih-i beliğdir.

Çözüm: Cümlede anlatılan varlık kaygıdır ve söylenmiştir; demek ki kaygı benzeyendir. Pençe yırtıcı bir hayvana ait bir parçadır; kaygı bu hayvana benzetilmiş, hayvanın adı geçmemiş, ama pençelemek eylemi kaygıya verilmiştir. Yalnız benzeyenin kaldığı bu söz kapalı istiaredir. Edat istiarede zaten aranmaz; B yanlış öğeyi düşmüş sayar. Cevap: D.

Örnek 3 — Tamlamada ikinci sözcüğü tartmak

Soru: Derse özel iki tamlama: «umut kuşu» ve «umudun kanatları». Bu iki tamlama için hangi açıklama doğrudur?

• A) Birincisinde umut ile kuş birlikte söylendiği için teşbih-i beliğ vardır; ikincisinde kuş söylenmemiş, ona ait kanat umuda verildiği için kapalı istiare vardır.
• B) İkisi de teşbih-i beliğdir, çünkü ikisinde de umut söylenmiştir.
• C) İkisi de kapalı istiaredir, çünkü ikisinde de edat yoktur.
• D) Birincisi açık istiare, ikincisi teşbih-i beliğdir.
• E) İkisinde de benzetme yoktur; sözcükler gerçek anlamıyla kullanılmıştır.

Çözüm: «Umut kuşu» öbeğinde benzeyen umut, kendisine benzetilen kuştur ve ikisi de söylenmiştir: yön ve edat düşmüş, iki temel öğe kalmış, teşbih-i beliğ. «Umudun kanatları» öbeğinde ikinci sözcük kuşun kendisi değil, bir parçasıdır; kuş söylenmemiştir. Yalnız benzeyen kalmış, kendisine benzetilenin bir parçası ona verilmiştir: kapalı istiare. C, edatın yokluğuna bakıp temel öğe sayısını atlar. Cevap: A.

Örnek 4 — Benzetme amacını sınamak

Soru: Derse özel cümlelerden hangisinde bir sözcük, benzetme amacıyla başka bir varlığın yerine kullanılmıştır?

• A) Ankara bugün önemli bir karar aldı.
• B) Bütün mahalle düğüne geldi.
• C) Çaydanlık ocakta kaynıyor.
• D) Bütün salon ayağa kalkıp alkışladı.
• E) Kartallarımız maçı üç golle kazandı.

Çözüm: Beş cümlede de bir ad başka bir varlığın yerine geçmiştir: karar alan yönetim, düğüne gelen insanlar, kaynayan su, alkışlayan izleyiciler, maçı kazanan oyuncular. Benzetme amacını sınamak için «gibi» denemesi yap: «Yönetim Ankara gibi», «komşular mahalle gibi», «su çaydanlık gibi», «izleyiciler salon gibi» bir nitelik anlatmaz. «Oyuncular kartal gibi» ise atak ve güçlü olmayı anlatan anlamlı bir benzetmedir. Yalnız E'de ad bir benzerlik yüzünden ödünç alınmıştır; ötekiler sonraki dersin konusudur. Cevap: E.

• «Gibi» yoksa benzetme yok sanmak. Aysun'un kuralı teşbihin bazı türleri için bile geçerli değildir; istiarede edat hiç kullanılmaz, benzetme yine vardır.
• Teşbih-i beliği istiare saymak. «Oyuncularımız birer aslan» cümlesinde edat da yön de yoktur, ama oyuncular ile aslan birlikte söylenmiştir. İki temel öğe varsa söz teşbihtir.
• Açık ve kapalı adlarını ters eşlemek. Tür, cümlede kalan öğeye göre adlandırılır: kalan kendisine benzetilense açık, kalan benzeyense kapalı istiare vardır.
• Tamlamadaki parçayı kendisine benzetilen sanmak. «Umudun kanatları» öbeğinde kanat yalnız ipucudur; kuş söylenmediği için söz teşbih-i beliğ değil, kapalı istiaredir.
• Her ad aktarmasını istiare saymak. «Bütün stat ayağa kalktı» cümlesinde bir sözcük başkasının yerine geçmiştir, ama ortada benzetme amacı yoktur.