Teşbih

Vecihi'nin edebiyat defterinin kenarında bir gün önce yazdığı not duruyordu: «Teşbih şairlerin süsüdür. Bulmak kolay, 'gibi'yi ararım.» Bayram sabahı dedesinin elini öptü. Dedesi torununun omzuna vurup komşuya döndü: «Maşallah, aslan gibi delikanlı oldu.» Biraz sonra da ekledi: «Babası gibi o da mühendis olacak.» Vecihi iki cümlede aynı sözcüğü duydu, ama iki cümle aynı işi yapmıyordu. Birincisinde torun bir aslana yaklaştırılıyor, gücü ve gürbüzlüğü o hayvanın üstünden anlatılıyordu. İkincisinde baba ile oğul yalnız bir meslekte buluşuyordu; kimse kimsenin bir niteliğini daha güçlü bir varlıktan ödünç almıyordu. Defterdeki not iki yerden yanılmıştı. Benzetme bir bayram ziyaretinde, şiirin çok uzağında kurulmuştu; «gibi» ise geçtiği her cümlede benzetme kurmuyordu.

• Bir cümle ya da dizede teşbihin dört öğesini bulur, söylenmemiş öğeyi adıyla belirtirsin.
• Bir teşbihi, hangi öğelerin yer aldığına bakarak ayrıntılı, kısaltılmış ya da teşbih-i beliğ diye sınıflandırırsın.
• «Gibi», «kadar», «sanki» ya da «-ce» geçen bir cümlede benzetme olup olmadığına iki varlığın türüne ve ortak niteliğe bakarak karar verirsin.
• Temel öğelerden biri düştüğünde sözün teşbihten çıkıp başka bir söz sanatına geçtiğini sezersin.

Benzetme şiirden önce konuşmada vardır

Edebi dili günlük dilden ayırdığın E01-L03 dersinde mecazın yalnız şiirde değil, mutfakta ve sokakta da yaşadığını gördün. Benzetme de öyledir. «Aslan gibi delikanlı», «buz gibi su», «kuş kadar hafif» sözleri her gün, hiç düşünülmeden söylenir. TYT Türkçe akademisinin tanım, benzetme ve abartı cümlelerini işleyen dersinde bu anlatım biçimini cümle anlamı açısından tanıdın; «Edatlar» dersinde de «gibi» sözcüğünün tek bir görevle sınırlı olmadığını gördün. Söz Sanatları modülü aynı malzemeye edebiyatın adlarıyla bakıyor. Benzetme bu modülde teşbih adını alır ve öğelerine ayrılır.

Dedenin cümlesini bir daha düşün. Dede torununu anlatmak istiyor; ama «güçlü bir delikanlı oldu» demek ona yetmiyor. Gücü herkesin gözünde canlanan bir varlığı, aslanı çağırıyor ve torunu ona yaklaştırıyor. Benzetmenin bütün mantığı bu hamlenin içindedir: anlatılan şeyin bir niteliği, o niteliği çok daha belirgin taşıyan başka bir varlık üzerinden gösterilir.

Teşbihin tanımı ve dört öğesi

Teşbih (benzetme), aralarında ortak bir nitelik bulunan iki varlıktan, o niteliği daha zayıf taşıyanı daha güçlü taşıyana benzetmektir. Bir teşbihte dört öğe aranır:

• Benzeyen: anlatılmak istenen, niteliği zayıf olan varlık.
• Kendisine benzetilen: niteliği güçlü taşıyan, örnek gösterilen varlık.
• Benzetme yönü: iki varlığı buluşturan ortak nitelik.
• Benzetme edatı: benzetmeyi kuran sözcük ya da ek.

Kimi kaynaklar «kendisine benzetilen» öğeyi kısaca «benzetilen» diye anar. Karışıklık olmasın diye bu derste uzun adı kullanıyoruz. Aşağıdaki örnek cümle bu ders için yazıldı:

Sabahın ayazında ellerim buz gibi soğuktu.

Sıralamayı ezberlemek yerine bir soru sor: «Kim, neye, hangi bakımdan, hangi sözcükle benzetiliyor?» Bu sorunun dört parçası dört öğeyi verir. Yön sorulduğunda, cümlede bir sıfat ya da durum bildiren bir sözcük ara; «soğuktu», «parlak», «hafif» gibi sözcükler çoğu zaman yönü taşır.

Temel öğeler ve yardımcı öğeler

Dört öğe aynı ağırlıkta değildir. Benzeyen ile kendisine benzetilen temel öğelerdir; benzetme yönü ve edat ise yardımcı öğelerdir. Yardımcı öğelerden biri ya da ikisi de düşebilir ve söz teşbih olarak kalır. Temel öğelerin ikisi birden cümlede olmadıkça ise teşbihten söz edilmez. Bu ayrım hem teşbihin türlerini hem de sonraki derslerde göreceğin sanatlarla sınırını belirler.

Benzetme edatları

Ders kitaplarında benzetme edatı olarak en çok şu dört biçim verilir. Tablodaki cümleleri bu derse özel kurduk.

Kimi kaynaklar bu listeye «misali» sözcüğünü ve «-cesine» ekini de katar («deli misali koştu», «delicesine koştu»). Hangisi kullanılırsa kullanılsın, edat iki varlığı birbirine bağlayan halkadır; ama benzetmenin varlığını edat değil, iki varlık arasındaki ilişki belirler.

Her «gibi» ve her «kadar» benzetme kurmaz

Vecihi'nin notundaki ikinci yanılgı burada çözülür. Bu edatların her birinin dilde başka görevleri de vardır. Aşağıdaki cümlelerin hepsinde edat görünür, ama yalnız birinde teşbih bulunur:

Karar verirken iki ölçüte bak. Birincisi türdür: teşbihte iki ayrı türden varlık buluşur. Kardeşle baba, sen ile ben aynı türdendir; aralarındaki «kadar» ya da «gibi» bir ölçüm, bir eşitlik ya da ortaklık bildirir. İkincisi güç farkıdır: kendisine benzetilen, ortak niteliğin bilinen, belirgin örneğidir. Sessizliğin ağırlığı mezar örneğiyle büyür; kardeşin boyu ise babanın boyuyla yalnız ölçülür. Cümlede bir niteliği daha güçlü bir varlıktan ödünç alarak gösterme amacı yoksa edat ne olursa olsun teşbih yoktur.

Teşbihin türleri

Ders kitapları teşbihi, cümlede hangi öğelerin bulunduğuna göre üç başlıkta toplar.

Ayrıntılı (tam) teşbih. Dört öğe de söylenmiştir. «Ellerim buz gibi soğuktu» böyledir.

Kısaltılmış teşbih. Yardımcı öğelerden biri düşmüştür. Yön düşerse «Ellerim buz gibi» kalır: kimin neye, hangi edatla benzetildiği bellidir, ama ortak nitelik okura bırakılmıştır. Edat düşerse «Kardeşim, hafiflikte bir tüy» gibi bir söyleyiş çıkar: yön («hafiflik») söylenmiştir, «gibi» ya da «kadar» yoktur. Bazı kaynaklar yönü düşen teşbihe «mücmel», edatı düşen teşbihe «müekked» adını da verir; ayrıntılı teşbih için de «mufassal» terimi geçer.

Teşbih-i beliğ. Yalnız iki temel öğe vardır; yön de edat da düşmüştür. Bu türün iki yaygın biçimi bulunur. Birincisinde benzeyen özne, kendisine benzetilen yüklem olur: «Bu oda bir buzhane.» İkincisinde iki temel öğe bir tamlama içinde birleşir. Divan şiirinde sevgilinin boyu serviye, yanağı güle benzetilir; «servi boy», «gül yanak» bu benzetmelerin kalıplaşmış hâlleridir. «Servi boy» öbeğinde benzeyen «boy», kendisine benzetilen «servi»dir; uzunluk ve düzgünlük okurun zihnine bırakılmış, edat hiç kullanılmamıştır. Bu kalıpların şiirdeki yerini Divan Edebiyatı modülünde mazmun kavramıyla yeniden göreceksin.

Türü belirlerken öğeleri saymak yeter:

Bir dörtlüğü öğe öğe çözmek

Benzetmeleri incelemek için bu derse özel kurulmuş bir dörtlük okuyalım; ölçüsü bu bölümün konusu değil.

Annemin elleri pamuk gibi yumuşak,

Babamın sesi bir gök gürültüsü,

Kardeşim sanki bir serçe penceremizde,

Ninemin ay yüzü belirir kapıda.

Önce her dizede «kim neye benzetiliyor?» diye sor, sonra öğeleri say.

İkinci dizede sesin gürlüğü sezilir, ama sözle verilmemiştir. Üçüncü dizede okur kardeşi serçeye yaklaştıran niteliği (küçüklük mü, kıpırdaklık mı?) kendisi tamamlar; bu yüzden yön «söylenmemiş» sayılır. Dördüncü dizedeki «ay yüz» tamlaması, «gül yanak» ile aynı biçimde kurulmuştur. Dizelerde «-dır» eki ya da edat aramak yerine iki temel öğenin cümlede olup olmadığına bakman, dört dizenin dördünü de doğru sınıflandırmanı sağlar.

Temel öğe düşerse ne olur?

İlk dizeyi değiştirelim: «Pamuklar okşadı saçlarımı.» Okur yine annenin ellerini anlar, ama «eller» sözcüğü cümlede yoktur; yalnız kendisine benzetilen kalmıştır. Temel öğelerden biri düştüğü için bu söz artık teşbih değildir. Teşbihin sınırı tam burada çizilir: iki temel öğe birlikte durdukça benzetme açıktır, biri sustuğunda söz başka bir sanata geçer.

Sıradaki ders bu geçişi ele alıyor. İstiarede iki temel öğeden yalnız biri kalır. Açık istiarede yalnız kendisine benzetilen söylenir, kapalı istiarede ise yalnız benzeyen; bu derste sorduğun «kim neye benzetiliyor?» sorusunun cevabının bir yarısını o zaman cümlenin dışında aramayı öğreneceksin.

Örnek 1 — Yönü bulmak

Soru: Derse özel yazılmış cümle: «Dedemin elleri ağaç kabuğu gibi sertti.» Bu cümlede benzetme yönünü karşılayan öğe hangisidir?

• A) Dedemin elleri
• B) Ağaç kabuğu
• C) Sertlik
• D) Gibi
• E) Yaşlılık

Çözüm: Benzeyen «dedemin elleri», kendisine benzetilen «ağaç kabuğu», edat «gibi»dir. İki varlığı buluşturan nitelik «sertti» sözcüğüyle verilen sertliktir. Yaşlılık cümlede söylenmemiştir; okurun çıkarabileceği bir yorumdur, yön değildir. Cevap: C.

Örnek 2 — Türü öğelerden çıkarmak

Soru: Derse özel yazılmış cümle: «Bu çocuğun gözleri iki damla zeytin.» Cümledeki benzetmenin türü hangisidir?

• A) Ayrıntılı teşbih, çünkü dört öğe de söylenmiştir.
• B) Kısaltılmış teşbih, çünkü yalnız edat düşmüştür.
• C) Kısaltılmış teşbih, çünkü yalnız yön düşmüştür.
• D) Teşbih-i beliğ, çünkü yalnız benzeyen ile kendisine benzetilen vardır.
• E) Teşbih yoktur, çünkü edat kullanılmamıştır.

Çözüm: Benzeyen «gözler», kendisine benzetilen «zeytin»dir. Ortak nitelik (siyahlık, parlaklık) söylenmemiş, «gibi» de kullanılmamıştır. Yardımcı öğelerin ikisi birden düştüğü için tür teşbih-i beliğdir. E, edatı benzetmenin koşulu sanır; oysa iki temel öğe yerindedir. Cevap: D.

Örnek 3 — «Gibi» tuzağı

Soru: Derse özel yazılmış cümlelerin hangisinde «gibi» bir teşbih kurmaktadır?

• A) Otobüsten indiği gibi koşmaya başladı.
• B) Öğretmenimizin anlattığı gibi deneyi tekrarladık.
• C) Ablası gibi o da hemşire oldu.
• D) Kış sabahı göl, cam gibi dümdüz ve parlaktı.
• E) Ben de senin gibi bu kitabı sevdim.

Çözüm: A'da «gibi» «iner inmez» anlamında zaman bildirir. B'de «-dığı gibi» bir şeye uygunluğu anlatır. C'de ve E'de iki kişi aynı türdendir; meslekte ya da beğenide bir ortaklık söylenir, bir nitelik güçlü bir örnekten ödünç alınmaz. D'de göl camla buluşturulmuştur: iki farklı tür, ortak nitelik (düzlük, parlaklık), edat «gibi». Cevap: D.

Örnek 4 — Temel öğesi eksik söz

Soru: Derse özel yazılmış iki cümle: «Kızım gül gibi güzel.» ve «Bizim gül bu sabah okula geç kaldı.» (İkinci cümlede bir anne kızından söz ediyor.) İki cümle arasındaki fark nasıl açıklanır?

• A) İlk cümlede iki temel öğe birlikte söylenmiştir; ikincisinde benzeyen «kızım» düşmüş, yalnız kendisine benzetilen «gül» kalmıştır, bu yüzden ikinci cümle teşbih sayılmaz.
• B) İki cümle de teşbih-i beliğdir.
• C) İkinci cümle ayrıntılı teşbihtir, çünkü özne ve yüklem vardır.
• D) İlk cümlede benzetme yoktur, çünkü «gibi» zaman bildirir.
• E) İki cümlede de yalnız benzeyen vardır.

Çözüm: İlk cümlede benzeyen «kızım», kendisine benzetilen «gül», yön «güzel», edat «gibi»dir: ayrıntılı teşbih. İkinci cümlede okur gülün kız olduğunu bağlamdan anlar, ama «kızım» sözcüğü yoktur. Temel öğelerden biri eksilince söz teşbih olmaktan çıkar; bu durumun adı sıradaki dersin konusudur. Cevap: A.

• «Gibi» gören her cümleyi teşbih saymak. «Eve girdiği gibi», «dediğin gibi», «senin gibi ben de» kullanımlarında edat zaman, uygunluk ya da ortaklık bildirir; iki ayrı türden varlık buluşmaz.
• Eşitlik bildiren «kadar»ı benzetme sanmak. «Babası kadar uzun» cümlesinde aynı türden iki boy ölçülür; «ceviz kadar küçük» cümlesinde ise el, küçüklüğün bilinen bir örneğine yaklaştırılır.
• Edat yoksa teşbih de yok demek. «Bu oda bir buzhane», «servi boy», «gül yanak» edatsızdır, ama iki temel öğe yerinde olduğu için teşbih-i beliğdir.
• Okurun tahmin ettiği yönü söylenmiş saymak. Tür sorusunda yalnız cümlede sözle geçen öğeler sayılır; «Kardeşim sanki bir serçe» cümlesinde yön söylenmemiştir.
• Benzeyen ile kendisine benzetileni karıştırmak. Anlatılan, niteliği zayıf olan benzeyendir; örnek gösterilen, niteliği güçlü olan kendisine benzetilendir. «Servi boy» tamlamasında sıra ters görünür ama benzeyen yine «boy»dur.
• Temel öğesi eksik sözü teşbih saymak. «Bizim gül okula geç kaldı» cümlesinde benzeyen düşmüştür; iki temel öğe olmadan teşbih kurulmaz.